Adhyaya 3

Verse 1

लोमश उवाच । दाक्षायणी गता तत्र यत्र यज्ञो महानभूत् । तत्पितुः सदनं गत्वा ना नाश्चर्यसमन्वितम्

ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ദാക്ഷായണി മഹായജ്ഞം നടക്കുകയായിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി; പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അതു നാനാവിധ അത്ഭുതങ്ങളാൽ സമന്വിതമാണെന്ന് കണ്ടു।

Verse 2

द्वारि स्थिता तदा देवा अवतीर्य निजासनात् । नंदिनो हि महाभागा देवलोकं निरीक्ष्य च

അപ്പോൾ ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ആസനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി വാതിലിൽ നിന്നു; മഹാഭാഗ്യനായ നന്ദി ദേവലോകം നിരീക്ഷിച്ച് അവിടെ ദൃഷ്ടി പതിപ്പിച്ചു।

Verse 3

मातरं पितरं दृष्ट्वा सुहृत्संबंधि वांधवान् । अभिवाद्यैव पिरतं मातरं च मुदान्विता

മാതാവിനെയും പിതാവിനെയും, സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും കണ്ട സതി ആനന്ദത്തോടെ പിതാവിനും മാതാവിനും പ്രണാമം ചെയ്ത് അഭിവാദ്യം ചെയ്തു।

Verse 4

बभाषे वचनं देवी प्रस्तापसदृशं तदा । अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः

അപ്പോൾ ദേവി സന്ദർഭോചിതമായ വചനം പറഞ്ഞു— “പരമശോഭനനായ ശംഭുവിനെ നീ എന്തുകൊണ്ട് ക്ഷണിക്കാതെ വിട്ടു?”

Verse 5

येन पूतमिदं सर्वं समग्रं सचराचरम् । यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः

ആരാൽ ഈ സമഗ്ര ചരാചര ലോകം പൂർണ്ണമായി പവിത്രമാകുന്നുവോ, അവൻ തന്നെയാണ് യജ്ഞം; യജ്ഞവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, യജ്ഞാംഗവും യജ്ഞദക്ഷിണയും അവൻ തന്നെയാണ്.

Verse 6

द्रव्यं मंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् । विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति

ദ്രവ്യം, മന്ത്രാദി എല്ലാം; ദേവർക്കുള്ള ഹവ്യവും പിതൃകൾക്കുള്ള കവ്യവും—എല്ലാം അവന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്. അവനില്ലാതെ ചെയ്തതെല്ലാം അപവിത്രമാകും.

Verse 7

शंभुना हि विना तात कथं यज्ञः प्रवर्तते । एते कथं समायाता ब्रह्मणा सहिताः पितः

പ്രിയനേ, ശംഭുവില്ലാതെ യജ്ഞം എങ്ങനെ നടക്കും? പിതാവേ, ഇവർ ബ്രഹ്മാവിനോടൊപ്പം ഇവിടെ എങ്ങനെ എത്തി?

Verse 8

हे भृगो त्वं न जानासि हे कश्यप महामते । अत्रे विशिष्ठ एकस्त्वं शक्र किं कृतमद्यते

ഓ ഭൃഗുവേ, നീ അറിയുന്നില്ലേ? ഓ മഹാമതി കശ്യപാ! ഓ അത്രേ! ഓ വസിഷ്ഠാ! ഇവിടെ നീ ഒരുത്തനേ വിശിഷ്ടൻ/അഗ്രഗണ്യൻ. ഓ ശക്രാ, ഇന്ന് എന്താണ് ചെയ്തിരിക്കുന്നത്?

Verse 9

हे विष्णो त्वं महादेवं जानासि परमेश्वरम् । ब्रह्मन्किं त्वं न जानासि महादेवस्य विक्रमम्

ഹേ വിഷ്ണോ! നീ പരമേശ്വരനായ മഹാദേവനെ അറിയുന്നു. ഹേ ബ്രഹ്മൻ! മഹാദേവന്റെ പരാക്രമം നീ അറിയുന്നില്ലയോ?

Verse 10

पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोसि सदाशिवम् । कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोऽसि तदद्भुतम्

പണ്ടുകാലത്ത് നീ പഞ്ചമുഖനായി സദാശിവനോടു ഗർവിച്ചു. അവൻ തന്നെയാണ് നിന്നെ ചതുര്മുഖനാക്കിയത്—ആ അത്ഭുതം മറന്നോ?

Verse 11

भिक्षाटनं कृतं येन पुरा दारुवने विभुः । शप्तोयं भिक्षुको रुद्रो भवद्भिः सखिभिस्तदा

ദാരുവനത്തിൽ ഒരിക്കൽ ഭിക്ഷാടനം ചെയ്ത ആ വിഭുവേ, ഭിക്ഷുകരൂപനായ ആ രുദ്രനെ അന്ന് നീയും നിന്റെ സഖാക്കളും ശപിച്ചിരുന്നു.

Verse 12

शप्तेनापि च रुद्रेण भवद्भिर्विस्मृतं कथम् । यस्यावयवमात्रेण पूरितं सचराचरम्

നിങ്ങൾ ശപിച്ച രുദ്രനെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ സത്യം പോലും എങ്ങനെ മറന്നു? അവന്റെ അംശമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ചരാചരമായ സർവ്വജഗത്തും വ്യാപ്തവും പരിപൂർണ്ണവും ആകുന്നു.

Verse 13

लिंगभूतं जगत्सर्वं जातं तत्क्षणमेव हि । लयानाल्लिंगमित्याहुः सर्वे देवाः सवासवाः

ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ സർവ്വജഗത്തും ലിംഗസ്വരൂപമായി. ലയത്തെ ബോധിപ്പിക്കുന്ന ചിഹ്നമായതിനാൽ, ഇന്ദ്രനോടുകൂടി എല്ലാ ദേവന്മാരും അതിനെ ‘ലിംഗം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 14

सर्वे देवाश्च संभूता यतो देवस्य शूलिनः । सोऽसौ वेदांतगो देवस्त्वया ज्ञातुं न पार्यते

ശൂലധാരിയായ ആ ദേവനിൽ നിന്നാണ് എല്ലാ ദേവന്മാരും ഉദ്ഭവിച്ചത്; വേദാന്തതാത്പര്യത്തിൽ സ്ഥാപിതനായ ആ പരമദേവനെ നിന്റെ അഹങ്കാരമോ പരിമിതദൃഷ്ടിയോ കൊണ്ട് പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിയില്ല।

Verse 15

तस्या वचनमाकर्ण्य दक्षः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः । किं त्वया बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम्

അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദക്ഷൻ ക്രോധത്തോടെ പറഞ്ഞു— “നിന്റെ നീണ്ട പ്രസംഗം എന്തിന്? ഇപ്പോൾ ഇവിടെ അതിന് യാതൊരു പ്രയോജനവും ഇല്ല।”

Verse 16

गच्छ वा तिष्ठवा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता । अमंगलो हि भर्ता ते अशिवोसौ सुमध्यमे

“പോകുകയോ നിൽക്കുകയോ ചെയ്യുക, ഹേ ഭദ്രേ—നീ എന്തിന് ഇവിടെ വന്നു? നിന്റെ ഭർത്താവ് അമംഗളൻ; അവൻ ‘അശിവൻ’, ഹേ സുമധ്യമേ।”

Verse 17

अकुलीनो वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट् । तस्मान्नाकारितो भद्रे यज्ञार्थं चारुभाषिणि

“അവൻ കുലഹീനൻ, വേദമാർഗ്ഗത്തിന് പുറത്തുള്ളവൻ, ഭൂത-പ്രേത-പിശാചുകളുടെ അധിപതി; അതിനാൽ, ഹേ ഭദ്രേ, മധുരഭാഷിണീ, യജ്ഞാർത്ഥം അവനെ ക്ഷണിച്ചിട്ടില്ല।”

Verse 18

मया दत्तासि सुश्रोणि पापिना मंदबुद्धिना । रुद्रायाविदितार्थाय उद्धताय दुरात्मने

“ഹേ സുഷ്രോണി, ഞാൻ—പാപിയും മന്ദബുദ്ധിയുമായ്—നിന്നെ രുദ്രനു നൽകി; അവൻ യുക്തി അറിയാത്തവൻ, ഉദ്ധതൻ, ദുരാത്മാവ്।”

Verse 19

तस्मात्कायं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते । दक्षेणोक्ता तदा पुत्री सा सती लोकपूजिता

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ശുചിസ്മിതേ! ഈ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് ശാന്തയായി സ്ഥിരചിത്തയായി ഇരിക്ക. ഇങ്ങനെ ദക്ഷൻ തന്റെ പുത്രി—ലോകപൂജിതയായ സതിയോട്—പറഞ്ഞു.

Verse 20

निंदायुक्तं स्वपितरं विलोक्य रुषिता भृशम् । चिंतयंती तदा देवी कथं यास्यामि मंदिरे

സ്വന്തം പിതാവിനെ നിന്ദയാൽ നിറഞ്ഞവനായി കണ്ടപ്പോൾ ദേവി അത്യന്തം ക്രുദ്ധയായി. പിന്നെ അവൾ ചിന്തിച്ചു—“ഞാൻ ഗൃഹത്തിലേക്ക് (ശിവന്റെ അടുക്കൽ) എങ്ങനെ മടങ്ങും?”

Verse 21

शंकरं द्रष्टुकामांह किं वक्ष्ये तेन पृच्छिता । यो निंदति महादेवं निंद्यमानं श्रृणोति यः । तावुभौ नरके यातो यावच्चन्द्रदिवाकरौ

“ശങ്കരനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ അദ്ദേഹം ചോദിച്ചാൽ ഞാൻ എന്ത് പറയും? മഹാദേവനെ നിന്ദിക്കുന്നവനും നിന്ദ കേട്ടുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്നവനും—ഇരുവരും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും നിലനിൽക്കുന്നത്രകാലം നരകത്തിൽ പതിക്കും.”

Verse 22

तस्मात्तयक्ष्याम्यहं देहं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

“അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ഈ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കും; യജ്ഞാഗ്നിയിൽ ഞാൻ പ്രവേശിക്കും.”

Verse 23

एवं मीमांसमाना सा शिवरुद्रेतिभाषिणी । अपमानाभिभूता सा प्रविवेश हुताशनम्

ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചുകൊണ്ട്, “ശിവ! രുദ്ര!” എന്ന് ഉച്ചരിച്ചവളായി, അപമാനത്തിൽ അഭിഭൂതയായി അവൾ യജ്ഞാഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 24

हाहाकारेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् । सर्वे ते मंचमारूढाः शस्त्रैर्व्याप्ता निरंतराः

വലിയൊരു ഹാഹാകാരത്താൽ ദിക്കുകൾ മുഴുവൻ നിറഞ്ഞു. മഞ്ചങ്ങളിൽ ഇരുന്നിരുന്ന അവരെല്ലാം ആയുധങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവരായിരുന്നു.

Verse 25

शस्त्रैः स्वैर्जध्नुरात्मानं स्वानि देहानि चिच्छिदुः । केचित्करतले गृह्य शिरांसि स्वानि चोत्सुकाः

അവർ സ്വന്തം ആയുധങ്ങളാൽ സ്വയം മുറിവേൽപ്പിക്കുകയും സ്വന്തം ശരീരങ്ങൾ ഛേദിക്കുകയും ചെയ്തു. ചിലർ ആവേശത്തോടെ സ്വന്തം തലകൾ കൈവെള്ളയിൽ എടുത്തു.

Verse 26

नीराजयंतस्त्वरिता भस्मीभूताश्च जज्ञिरे । एवमूचुस्तदा सर्वे जगर्ज्जुरतिभीषणम्

അവർ വേഗത്തിൽ നീരാജനം ചെയ്തുകൊണ്ട് ഭസ്മമായിത്തീർന്നു. അപ്പോൾ അവരെല്ലാവരും അങ്ങനെ പറയുകയും അതിഭയങ്കരമായി ഗർജ്ജിക്കുകയും ചെയ്തു.

Verse 27

शस्त्रप्राहारैः स्वांगानि चिच्छिदुश्चातिभीषणाः । ते तथा विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा

ആയുധങ്ങളുടെ പ്രഹരത്താൽ അവർ സ്വന്തം അവയവങ്ങൾ ഛേദിച്ചു, അത് അതിഭീകരമായിരുന്നു. അങ്ങനെ അവർ ദാക്ഷായണിയോടൊപ്പം (സതി) അപ്പോൾ ലയം പ്രാപിച്ചു.

Verse 28

गणास्तत्रायूते द्वे च तदद्भुतमिवाभवत् । ते सर्व ऋषयो देवा इंद्राद्याः समरुद्गणाः

അവിടെ രണ്ട് അയുതം (ഇരുപതിനായിരം) ഗണങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു, അതൊരു അത്ഭുതം പോലെ തോന്നി. ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരും മരുത്തുക്കളും ഋഷികളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 29

विश्वेऽश्वनौ लोकपालास्तूष्णींबूतास्तदाभवन् । विष्णुं वरेण्यं केचिच्च प्रार्थयंतः समंततः

അപ്പോൾ വിശ്വേദേവന്മാരും അശ്വിനീകുമാരന്മാരും ലോകപാലകരും എല്ലാവരും നിശ്ശബ്ദരായി. ചുറ്റുമുള്ള ചിലർ പരമവരണീയനായ വിഷ്ണുവിനെ പ്രാർത്ഥിച്ച് ശരണം തേടി.

Verse 30

एवं भूतस्तदा यज्ञो जातस्तस्य दुरात्मनः । दक्षस्य ब्रह्मबंधोश्च ऋषयो भयमागताः

ഇങ്ങനെ ആ ദുരാത്മാവായ, പേരിനേ ബ്രാഹ്മണബന്ധുവായ ദക്ഷന്റെ യജ്ഞം അങ്ങനെ തന്നെയായി. ഋഷിമാർ ഭയാകുലരായി.

Verse 31

एतस्मिन्नंतरे विप्रा नारदेन महात्मना । कथितं सर्वमेवैतद्दक्षस्य च विचेष्टितम्

ഇതിനിടയിൽ, ഹേ വിപ്രന്മാരേ, മഹാത്മാവായ നാരദൻ ദക്ഷന്റെ പെരുമാറ്റവും ദുഷ്കൃത്യങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ ഇതെല്ലാം വിവരിച്ചു പറഞ്ഞു.

Verse 32

तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् । चुकोप परमं क्रुद्ध आसनादुत्पतन्निव

നാരദന്റെ വായിൽ നിന്നുയർന്ന വാക്കുകൾ കേട്ട് ഈശ്വരൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി; സിംഹാസനത്തിൽ നിന്നു ചാടിയെഴുന്നേൽക്കുമെന്നപോലെ തോന്നി.

Verse 33

उद्धृत्य च जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः । आस्फोटयामास रुषा पर्वतस्य शिरोपरि

അപ്പോൾ ലോകസംഹാരകാരിയായ രുദ്രൻ തന്റെ ജട ഉയർത്തി, ക്രോധത്തോടെ പർവ്വതശിഖരത്തിൽ അതിനെ ശക്തിയായി ചാട്ടി അടിച്ചു.

Verse 34

ताडनाच्च समुद्भूतो वीरभद्रो महायशाः । तथा काली समुत्पन्ना भूतकोटिभिरावृता

ആ പ്രഹാരത്തിൽ നിന്നു മഹായശസ്സുള്ള വീരഭദ്രൻ ഉദ്ഭവിച്ചു; അതുപോലെ കാളിയും ഭൂതകോടികളാൽ ആവൃതയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 35

कोपान्निःश्वसितेनैव रुद्रस्य च महात्मनः । जातं ज्वराणां च शतं सन्निपातास्त्रयोदश

മഹാത്മാവായ രുദ്രന്റെ കോപഭരിതമായ നിശ്വാസമാത്രത്തിൽ നിന്നു നൂറു ജ്വരങ്ങൾ ജനിച്ചു; കൂടാതെ പതിമൂന്നു സന്നിപാതങ്ങൾ (ഘോര വ്യാധികൾ)യും ഉദ്ഭവിച്ചു।

Verse 36

विज्ञप्तो वीरभद्रेण रुद्रो रौद्रपराक्रमः । किं कार्यं भवतः कार्यं शीघ्रमेव वद प्रभो

അപ്പോൾ രൗദ്രപരാക്രമനായ രുദ്രനോട് വീരഭദ്രൻ അപേക്ഷിച്ചു—“നിങ്ങളുടെ കാര്യം എന്ത്? പ്രഭോ, ഉടൻ പറയുക।”

Verse 37

इत्युक्तो भगवान्रुद्रः प्रेषयामास सत्वरम् । गच्छ वीर महा बाहो दक्षयज्ञं विनाशय

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ അവനെ ഉടൻ അയച്ചു—“പോകുക, വീര മഹാബാഹോ, ദക്ഷയജ്ഞം നശിപ്പിക്കുക।”

Verse 38

शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः । कालिकाऽलिहितो वीरः सर्वभूतैः समावृतः । वीरभद्रो महातेजा ययौ दक्षमखं प्रति

ദേവദേവനായ ശൂലധാരിയുടെ ആജ്ഞ ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു, കാളി അടയാളപ്പെടുത്തിയ ആ വീരൻ, സർവ്വ ഭൂതഗണങ്ങളാൽ ആവൃതനായി, മഹാതേജസ്സുള്ള വീരഭദ്രൻ ദക്ഷമഖത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു।

Verse 39

तदानीमेव सहसा दुर्निमित्तानि चाभवन् । रूक्षो ववौ तदा वायुः शर्कराभिः समावृतः

അന്നേ നിമിഷം പെട്ടെന്നു ദുർനിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. കല്ലുകണങ്ങളും ധൂളിയും നിറഞ്ഞ രൂക്ഷവായു ഉഗ്രമായി വീശി.

Verse 40

असृग्वर्षति देवश्च तिमिरेणाऽवृता दिवशः । उल्कापाताश्च बहवः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः

ആകാശത്തിൽ നിന്ന് രക്തവൃഷ്ടി പെയ്തു; പകലും അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടു. ആയിരക്കണക്കിന് ഉല്കാപാതങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു.

Verse 41

एवंविधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । दक्षोऽपि भयमापन्नो विष्णुं शरणमाययौ

ഇത്തരം അപായലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ട ദേവന്മാർ മുതലായവർ ഭീതരായി. ദക്ഷനും ഭയാകുലനായി വിഷ്ണുവിന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചു.

Verse 42

रक्षरक्ष महाविष्णो त्वं हि नः परमो गुरुः । यज्ञोऽसि त्वं सुरश्रेष्ठ भयान्मां परिमोचय

രക്ഷിക്കണമേ, രക്ഷിക്കണമേ, ഹേ മഹാവിഷ്ണോ! നീയേ ഞങ്ങളുടെ പരമഗുരു. ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠാ, നീയേ യജ്ഞസ്വരൂപൻ—ഈ ഭയത്തിൽ നിന്ന് എന്നെ മോചിപ്പിക്കണമേ.

Verse 43

दक्षेण प्रार्थ्य मानो हि जगाद मधुसूदनः । मया रक्षा विदातव्या भवतो नात्र संशयः

ദക്ഷൻ അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ മധുസൂദനൻ പറഞ്ഞു—“നിനക്കു രക്ഷ നൽകേണ്ടത് എനിക്കുതന്നെ; ഇതിൽ സംശയമില്ല.”

Verse 44

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं त्वया धर्ममजानताः । ईश्वरावज्ञया सर्वं विफलं च भविष्यति

അപൂജ്യർ പൂജിക്കപ്പെടുകയും യഥാർത്ഥ പൂജനീയൻ പൂജിക്കപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത് മൂന്നു അനർത്ഥങ്ങൾ പ്രവൃത്തിക്കുന്നു—ദുര്ഭിക്ഷം, ധർമ്മം അറിയാതിരുന്നതാൽ വരുന്ന നാശം; ഈശ്വരാവജ്ഞയാൽ എല്ലാം നിഷ്ഫലമാകും।

Verse 45

अपूज्या यत्र पूज्यं ते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं मरणं भयम्

അപൂജ്യർ പൂജിക്കപ്പെടുകയും പൂജനീയൻ പൂജിക്കപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത് മൂന്നു വിപത്തുകൾ ഉണ്ടാകും—ദുര്ഭിക്ഷം, മരണം, ഭയം।

Verse 46

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशात्त्वां महद्भयमुपस्थितम्

അതുകൊണ്ട് സർവ്വപ്രയത്നത്തോടെയും വൃഷധ്വജൻ (ശിവൻ) ആദരിക്കപ്പെടണം. മഹേശനെ അപമാനിച്ചതിനാൽ ഇപ്പോൾ നിനക്കു മഹാഭയം സമീപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 47

अधुनैव वयं सर्वे प्रभवो न भवामहे । भवतो दुर्न्नयेनेव नात्र कार्या विचारणा

ഇപ്പോൾതന്നെ മുതൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ശേഷിയുള്ളവരോ അധിപതികളോ ആയി നിലനിൽക്കുകയില്ല—നിന്റെ ദുര്‍നയത്താൽ മാത്രം. ഇതിൽ കൂടുതൽ ആലോചന വേണ്ട।

Verse 48

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विविर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

വിഷ്ണുവിന്റെ ആ വചനങ്ങൾ കേട്ട് ദക്ഷൻ ആശങ്കയിൽ മുങ്ങി. അവന്റെ മുഖം വിവർണ്ണമായി; ഭൂമിയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് മൗനമായി നിന്നു।

Verse 49

वीरभद्रो महाबाहू रुद्रेणैव प्रचोदितः । काली कात्यायनीशाना चामुंडा मुंडमर्द्दिनी

മഹാബാഹുവായ വീരഭദ്രൻ റുദ്രന്റെ തന്നെ പ്രേരണയാൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; കൂടെ കാളി, കാത്യായനി, ഈശാനാ, മുണ്ഡമർദിനിയായ ചാമുണ്ഡയും വന്നു।

Verse 50

भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा । नवदुर्गादिसहितो भूतानां च गणो महान्

അതുപോലെ ഭദ്രകാളി, ഭദ്രാ, ത്വരിതാ, വൈഷ്ണവീ എന്നിവരും വന്നു; നവദുർഗാദികളോടുകൂടിയ ഭൂതങ്ങളുടെ മഹാഗണവും സമാഗതമായി।

Verse 51

शाकिनी डाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । तथैव योगिनीचक्रं चतुः षष्ट्या समन्वितम्

കൂടാതെ ശാകിനികളും ഡാകിനികളും, ഭൂത-പ്രമഥ-ഗുഹ്യകരും; അതുപോലെ അറുപത്തിനാലു യോഗിനികളാൽ സമന്വിതമായ യോഗിനീചക്രവും വന്നു।

Verse 52

निजन्मुः सहसा तत्र यज्ञवाटं महाप्रभम् । वीरभद्रसमेता सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

അവർ പെട്ടെന്നു അവിടെ ആ മഹാപ്രഭമായ യജ്ഞവാടത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. വീരഭദ്രനോടുകൂടിയ എല്ലാവരും ഹരന്റെ പരാക്രമം ധരിച്ചവർ—ദശബാഹുക്കൾ, ത്രിനേത്രർ, ജടാധാരികൾ, റുദ്രലാഞ്ചനങ്ങളാൽ അലങ്കൃതർ।

Verse 53

पार्षदाः शंकरस्यैते सर्वे रुद्रस्वरूपिणः । पंचवक्त्रा नीलकंठाः सर्वे ते शस्त्रपाणयः

ഇവർ ശങ്കരന്റെ പാർഷദർ—എല്ലാവരും റുദ്രസ്വരൂപികൾ; പഞ്ചവക്ത്രർ, നീലകണ്ഠർ, എല്ലാവരും ശസ്ത്രധാരികൾ।

Verse 54

छत्रचामरसंवीताः सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

ഛത്രചാമരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവർ എല്ലാവരും ഹരന്റെ പരാക്രമസ്വരൂപർ—ദശഭുജർ, ത്രിനേത്രർ, ജടാധാരികൾ, രുദ്രചിഹ്നങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതർ।

Verse 55

अर्धचंद्रधराः सर्वे सर्वे चैव महौजसः । सर्वे ते वृषभारूढाः सर्वे ते वेषभूषणाः

എല്ലാവരും അർദ്ധചന്ദ്രധാരികൾ; എല്ലാവരും മഹാതേജസ്സുള്ളവർ. എല്ലാവരും വൃഷഭാരൂഢർ; എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ വേഷഭൂഷണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതർ।

Verse 56

सहस्रबाहुर्भुजगाधिपैर्वृतस्त्रिलोचनो भीमबलो भयावहः । एभिः समेतश्च तदा महात्मा स वीरभद्रोऽभिजगाम यज्ञम्

സഹസ്രഭുജൻ, ഭുജഗാധിപന്മാർ ചുറ്റിനിന്ന, ത്രിനേത്രൻ, ഭീമബലനും ഭയാവഹനും—അവരോടൊപ്പം ചേർന്ന് മഹാത്മാവായ വീരഭദ്രൻ അപ്പോൾ യജ്ഞത്തിലേക്ക് നീങ്ങി।

Verse 57

युग्यानां च सहस्रेण द्विप्रमाणेन स्यंदनम् । सिंहानां प्रयुतेनैव वाह्यमानं च तस्य तत्

അവന്റെ രഥം ആനയുടെ അളവുപോലെ വിശാലം; ആയിരം യോജിത അശ്വങ്ങൾ അതിനെ വലിച്ചു, സിംഹങ്ങളുടെ ‘പ്രയുത’ (അസംഖ്യ സംഘം) അതിനെ വഹിക്കുകയും ചെയ്തു।

Verse 58

तथैव दंशिताः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः । शार्दूला मकरा मत्स्या गजाश्चैव सहस्रशः । छत्राणि विविधान्येव चामराणि तथैव च

അതുപോലെ ദംഷ്ട്രാധാരികളായ അനേകം സിംഹങ്ങൾ പാർശ്വരക്ഷകരായി നിന്നു. ശാർദൂലങ്ങൾ, മകരങ്ങൾ, മത്സ്യങ്ങൾ, ആയിരക്കണക്കിന് ഗജങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; വിവിധ ഛത്രങ്ങളും ചാമരങ്ങളും കൂടെ ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 59

मूर्द्धनिध्रियमाणानि सर्वतोग्राणि सर्वशः । ततो भेरीमहानादाः शंखाश्च विविधस्वनाः । पटहा गोमुखाश्चैव श्रृंगाणि विविधानि च

തലമേൽ ഉയർത്തി ധരിച്ച്, എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും മുഖം തിരുത്തിയവയായി; അപ്പോൾ ഭേരികളുടെ മഹാനാദം മുഴങ്ങി, വിവിധസ്വരങ്ങളുള്ള ശംഖുകൾ മുഴങ്ങി; കൂടാതെ പടഹങ്ങൾ, ഗോമുഖ-ശൃംഗങ്ങൾ, നാനാവിധ ശൃംഗങ്ങളും നിനദിച്ചു.

Verse 60

ततोऽवाद्यंत तान्येव घनानि सुषिराणि च । कलगानपराः सर्वे सर्वे मृदंगवादिनः

അപ്പോൾ അതേ വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങി—ഘന (താളവാദ്യങ്ങൾ)യും സുഷിര (വായുവാദ്യങ്ങൾ)യും രണ്ടും. എല്ലാവരും ലയബദ്ധഗാനത്തിൽ തൽപരർ; എല്ലാവരും മൃദംഗവാദകരായിരുന്നു.

Verse 61

अनेकलास्यसंयुक्ता वीरभद्राग्रतोभवन् । रणवादित्रनिर्घोषैर्जगर्जुरमितौजसः

നാനാവിധ നൃത്തങ്ങളോടെ യുക്തരായി അവർ വീരഭദ്രന്റെ മുൻപിൽ മുന്നേ നീങ്ങി. യുദ്ധവാദ്യങ്ങളുടെ ഘോഷത്തോടെ അമിതതേജസ്സുള്ളവർ ഗർജിച്ചു.

Verse 62

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । एवं सर्वे समायाता गणा रुद्रप्रणोदिताः

ആ മഹാനാദം മൂലം ത്രിഭുവനവും മുഴങ്ങി. ഇങ്ങനെ രുദ്രപ്രേരിതരായ എല്ലാ ഗണങ്ങളും ഒരുമിച്ച് സമവേതരായി.

Verse 63

यज्ञवाटं च दक्षस्य विनाशार्थं प्रहारिणः । रजसा चाऽवृतं व्योम तमसा च वृता दिशः

ദക്ഷന്റെ യജ്ഞവാടം നശിപ്പിക്കുവാൻ പ്രഹരിക്കുന്നവർ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. പൊടിയാൽ ആകാശം മൂടപ്പെട്ടു; തമസ്സാൽ ദിക്കുകൾ പൊതിഞ്ഞു.

Verse 64

सप्तद्वीपवती पृथ्वी चचाल साद्रिकानना । ते दृष्ट्वा महदाश्चर्य्यं लोकक्षयकरं तदा

സപ്തദ്വീപസമന്വിതമായ ഭൂമി പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും സഹിതം നടുങ്ങി. ലോകക്ഷയകരമെന്നു തോന്നിച്ച ആ മഹാദ്ഭുതം കണ്ടു അവർ അപ്പോൾ വിസ്മയത്തിൽ മുങ്ങി.

Verse 65

उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे देवदैत्यनिशाचराः । ते वै ददृशुरायांतीं रुद्रसेना भयावहाम्

ദേവന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ, നിശാചരന്മാർ—എല്ലാവരും ഒരേ സമയം എഴുന്നേറ്റു. ഭയാനകമായ രുദ്രസേന അടുത്തുവരുന്നതു അവർ കണ്ടു.

Verse 66

पृथ्वीं केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च प्रदिशश्चैव समावृत्य तथापरे

ചിലർ ഭൂമിയിലേക്കിറങ്ങി, ചിലർ ആകാശത്തിൽ എത്തി. മറ്റുള്ളവർ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും മൂടിക്കൊണ്ട് വ്യാപിച്ചു നിന്നു.

Verse 67

अनंता ह्यक्षयाः सर्वे शूरा रुद्रसमा युधि । एवंभूतं च तत्सैन्यं रुद्रैश्च परिवारितम् । दृष्ट्वो चुर्विस्मिताः सर्वे यामोऽद्य शस्त्रपाणयः

അവരെല്ലാം അനന്തരും അക്ഷയരുമായ ശൂരന്മാർ; യുദ്ധത്തിൽ രുദ്രസമർ. രുദ്രന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റിയ അത്തരം സേനയെ കണ്ടു എല്ലാവരും അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു—“ഇന്ന് ആയുധം കൈയിൽ പിടിച്ച് മുന്നേറാം” എന്നു ചിന്തിച്ചു.

Verse 68

इंद्रो हि गजमारूढो मृगारूढः सदागतिः । यमो महिषमारूढो यमदंडसमन्वितः

ഇന്ദ്രൻ ഗജാരൂഢനായി നിന്നു; സദാഗതിയായ വായു മൃഗാരൂഢനായി ഉണ്ടായിരുന്നു; യമൻ മഹിഷാരൂഢനായി യമദണ്ഡം ധരിച്ചു (സജ്ജനായി നിന്നു).

Verse 69

कुबेरः पुष्पकारूढः पाशी मकरमेव च । अग्निर्बस्तमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च

കുബേരൻ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ ആരൂഢനായി; പാശധാരിയായ വരുണൻ മകരവാഹനത്തിൽ കയറി. അഗ്നി ആടിന്മേൽ, നിരൃതി പ്രേതവാഹനത്തിൽ ആരൂഢയായി.

Verse 70

तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानिस्वानि प्रतिपिनः

അതുപോലെ മറ്റു ദേവസംഘങ്ങളും—യക്ഷർ, ചാരണർ, ഗുഹ്യകർ—തത്തത്തം സംഘങ്ങളോടെ തത്തത്തം വാഹനങ്ങളിൽ ആരൂഢരായി.

Verse 71

स्वेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चाश्रुमुखस्ततः । दंडवत्पतितो भूमौ सर्वानेवाभ्यभाषत

അവരുടെ ദൃഢമായ ഉദ്യോഗം കണ്ട ദക്ഷൻ കണ്ണീർമുഖനായി; ദണ്ഡവത് പ്രണാമമായി ഭൂമിയിൽ വീണു, എല്ലാവരോടും സംസാരിച്ചു.

Verse 72

युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणं सुमहाप्रभाः

നിങ്ങളുടെ ബലത്താലേ ഞാൻ ഈ മഹായജ്ഞം ആരംഭിച്ചു. സത്കർമ്മസിദ്ധിക്കായി, ഹേ മഹാപ്രഭുക്കളേ, നിങ്ങളാണ് പ്രമാണവും ആശ്രയവും.

Verse 73

विष्णो त्वं कर्मणः साक्षाद्यज्ञानां परिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मण्यस्त्वं च माधव

ഹേ വിഷ്ണോ! നീ കർമ്മത്തിന്റെ സാക്ഷാത് അധിഷ്ഠാതാവും യജ്ഞങ്ങളുടെ പരിപാലകനുമാണ്. വേദഗർഭമായ ധർമ്മത്തിന്റെ നീ ധാരകൻ; ഹേ മാധവ, നീ ബ്രഹ്മണ്യൻ—ബ്രഹ്മനിഷ്ഠൻ.

Verse 74

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्याऽस्य महाप्रभो । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा उवाच मधुसूदनः

അതുകൊണ്ട്, ഹേ മഹാപ്രഭോ, ഈ യജ്ഞത്തിന് സംരക്ഷണം ഏർപ്പെടുത്തേണ്ടതാണ്. ദക്ഷന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മധുസൂദനൻ പറഞ്ഞു.

Verse 75

मया रक्षा विधातव्या धर्मस्य परिपालने । तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तु तस्य व्यतिक्रमः

ധർമ്മപരിപാലനത്തിനായി സംരക്ഷണം നൽകേണ്ടത് എനിക്കുതന്നെ. നീ പറഞ്ഞത് സത്യം; എന്നാൽ ആ ധർമ്മത്തിന് ലംഘനം എങ്ങനെ?

Verse 76

यातस्त्वद्यैव यज्ञस्य यत्त्वयोक्तं सदाशिवम् । नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे तदा किं न स्मृतं त्वया

നീ ഇന്നുതന്നെ ഈ യജ്ഞത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ നൈമിഷത്തിലെ അനിമിഷക്ഷേത്രത്തിൽ നീ തന്നേ പറഞ്ഞ സദാശിവനെ അപ്പോൾ എന്തുകൊണ്ട് സ്മരിച്ചില്ല?

Verse 77

योऽयं रुद्रो महातेजा यज्ञरूपः सदाशिवः । यज्ञबाह्यः कृतो मूढ तच्च दुर्म्मत्रितं तव

ഈ മഹാതേജസ്സുള്ള രുദ്രനാണ് യജ്ഞസ്വരൂപനായ സദാശിവൻ. ഹേ മൂഢാ, നീ അവനെ യജ്ഞത്തിന് പുറത്താക്കി—ഇത് നിന്റെ ദുർമന്ത്രവും കുയോജനയും.

Verse 78

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न पश्यामि च तं विप्र त्वां वै रक्षति दुर्म्मतिम्

രുദ്രന്റെ കോപത്തിൽ നിന്ന്—ഇവിടെ നിന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആര് സമർത്ഥൻ? ഹേ വിപ്രാ, ദുർമതിയുള്ള നിന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ കാക്കാൻ കഴിയുന്നവനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 79

किं कर्म्म किमकर्म्मेति तन्न पश्यसि दुर्म्मते । समर्थं केवलं कर्मन भविष्यति सर्वदा

ഹേ ദുര്മതേ! കര്‍മ്മം എന്ത്, അകര്‍മ്മം എന്ത് എന്നു നീ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. കര്‍മ്മം മാത്രം സ്വയം ഒരിക്കലും ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്ക് സമര്‍ത്ഥമാകില്ല.

Verse 80

सेश्वरं कर्म विद्ध्योतत्समर्थत्वेन जायते । न ह्यन्यः कर्म्मणो दाता ईश्वरेण विना भवेत्

അറിയുക: ഈശ്വരസഹിതമായ കര്‍മ്മം മാത്രമേ സമര്‍ത്ഥമാകൂ. ഈശ്വരനെ കൂടാതെ കര്‍മ്മത്തിന് ഫലദാതാവോ ശക്തിദാതാവോ മറ്റാരുമില്ല.

Verse 81

ईश्वरस्य च ये भक्ताः शांतास्तद्गतमानसाः । कर्म्मणो हि फलं तेषां प्रयच्छति सदाशिवः

ഈശ്വരന്റെ ഭക്തര്‍ ശാന്തരും മനസ്സ് അവനില്‍ ലീനമായവരുമാകുന്നു; അവരുടെ കര്‍മ്മഫലം സ്വയം സദാശിവന്‍ പ്രസാദിക്കുന്നു.

Verse 82

केवलं कर्म चाश्रित्य निरीश्वरपरा जनाः । निरयं ते च गच्छंति कोटियज्ञशतैरपि

കേവലം കര്‍മ്മകാണ്ഡത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഈശ്വരരഹിതമായ ദൃഷ്ടിയില്‍ ആസക്തരായവര്‍—കോടിക്കണക്കിന് യജ്ഞങ്ങള്‍ ചെയ്താലും നരകത്തിലേക്കേ പോകും.

Verse 83

पुनः कर्ममयैः पाशैर्बद्धा जन्मनिजन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्म्मरूपिणः

കര്‍മ്മമയമായ പാശങ്ങളാല്‍ ജന്മം ജന്മമായി ബന്ധിതരായി, കര്‍മ്മം മാത്രമേ തങ്ങളുടെ സ്വരൂപമെന്നു കരുതുന്നവര്‍ നരകങ്ങളില്‍ ദഹിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.