Adhyaya 25

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु सूत प्रवक्ष्यामि कथां कलशजन्मनः । यामाकर्ण्य नरो भूयाद्विरजा ज्ञानभाजनम्

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതാ, ശ്രവിക്ക; കലശജന്മനായ (അഗസ്ത്യൻ) മഹർഷിയുടെ കഥ ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അത് കേട്ടാൽ മനുഷ്യൻ നിർമലനായി ജ്ഞാനപാത്രനാകും.

Verse 2

गिरिं प्रदक्षिणीकृत्य श्रीसंज्ञं कलशोद्भवः । सपत्नीको ददर्शाथ रम्यं स्कंदवनं महत्

‘ശ്രീ’ എന്നു പേരുള്ള പർവതത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് കലശോദ്ഭവനായ അഗസ്ത്യൻ ഭാര്യയോടുകൂടെ ആ മനോഹരവും മഹത്തുമായ സ്കന്ദവനം ദർശിച്ചു.

Verse 3

सर्वर्तं कुसुमाढ्यं च रसवत्फलपादपम् । सुसेव्य कंदमूलाढ्यं सुवल्कलमहीरुहम्

ആ വനം എല്ലാ ഋതുക്കളിലും പുഷ്പസമൃദ്ധവും, രസമുള്ള ഫലങ്ങൾ തരുന്ന വൃക്ഷങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു; സമീപിക്കാൻ എളുപ്പം, കന്ദമൂലങ്ങൾ ധാരാളം, ഉത്തമ വൽക്കലധാരികളായ മഹാവൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു.

Verse 4

निवीतश्वापदगणं ससरित्पल्वलावृतम् । स्वच्छ गंभीरकासारं सारं सर्वभुवः परम्

ആ വനം കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തമായിരുന്നു; നദികളും താമരക്കുളങ്ങളും ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരുന്നു; അതിലെ തടാകങ്ങൾ സുതാര്യവും ഗഹനവുമായിരുന്നു—ഭൂമിയിലെ എല്ലാ പ്രദേശങ്ങളിലും അതു പരമോന്നത ആശ്രയമായിരുന്നു.

Verse 5

नानापतत्रिसंघुष्टं नानामुनिजनोषितम् । तपःसंकेतनिलयमिवैकं संपदां पदम्

ആ സ്ഥലം നാനാവിധ പക്ഷികളുടെ കലരവാൽ മുഴങ്ങുകയും, വിവിധ മുനിഗണങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലമാവുകയും ചെയ്തു. അത് തപസ്സിനായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഏക ധാമംപോലെയും, സർവ്വ സമൃദ്ധികളുടെ ഒരേയൊരു പീഠംപോലെയും തോന്നി.

Verse 6

लोहितो नाम तत्रास्ति गिरिः स्वर्णगिरिप्रभः । सुकंदरप्रस्रवणः स्वसानु शिखरप्रभः

അവിടെ ‘ലോഹിത’ എന്നൊരു പർവ്വതം ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് സ്വർണ്ണശിഖരത്തെപ്പോലെ ദീപ്തിമാനായിരുന്നു. മനോഹര ഗുഹകളും ഒഴുകുന്ന ഉറവുകളും അതിലുണ്ടായി; തന്റെ ചരിവുകളും ശിഖരങ്ങളും പകരുന്ന പ്രഭയിൽ അത് തിളങ്ങി നിന്നു.

Verse 7

कैलासस्यैकशकलं कर्मभूमाविहागतम् । तपस्तप्तुमिव प्रोच्चैर्नानाश्चर्यसमन्वितम्

അത് കൈലാസത്തിന്റെ ഒരു ഖണ്ഡം തന്നെ ഈ കർമ്മഭൂമിയിലേക്കു ഇറങ്ങി വന്നതുപോലെ തോന്നി. ഉയർന്ന് നിലകൊണ്ട്, നാനാവിധ അത്ഭുതങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായി, തപസ്സിനായി തന്നെയെന്നപോലെ ദൃശ്യമായി.

Verse 8

तत्राद्राक्षीन्मुनिश्रेष्ठोऽगस्त्यः साक्षात्षडाननम् । प्रणम्य दंडवद्भूमौ सपत्नीको महातपाः

അവിടെ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ അഗസ്ത്യൻ സാക്ഷാൽ ഷഡാനനനെ (സ്കന്ദനെ) ദർശിച്ചു. ആ മഹാതപസ്വി ഭാര്യയോടുകൂടെ ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്ത് വീണു.

Verse 9

तुष्टाव गिरिजासूनुं सूक्तैः श्रुतिसमुद्भवैः । तथा स्वकृतया स्तुत्या प्रबद्ध करसंपुटः

കൈകൾ ചേർത്ത് അദ്ദേഹം ഗിരിജാസുതനെ (സ്കന്ദനെ) ശ്രുതിയിൽ നിന്നുയർന്ന സൂക്തങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ചു; അതുപോലെ താൻ രചിച്ച സ്തുതിയാലും പുകഴ്ത്തി.

Verse 10

अगस्तिरुवाच । नमोस्तु वृंदारकवृंदवंद्य पादारविंदाय सुधाकराय । षडाननायामितविक्रमाय गौरीहृदानंदसमुद्भवाय

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ദേവഗണങ്ങൾ വണങ്ങുന്ന പദ്മപാദങ്ങളുള്ളവനേ, ചന്ദ്രസമ ശീതള കൃപാമയനായ പ്രഭുവേ, അപാര വിക്രമമുള്ള ഷഡാനനനേ, ഗൗരിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഉദിച്ച ആനന്ദസ്വരൂപനേ—നമസ്കാരം।

Verse 11

नमोस्तु तुभ्यं प्रणतार्तिहंत्रे कर्त्रे समस्तस्य मनोरथानाम् । दात्रे रथानां परतारकस्य हंत्रे प्रचंडासुर तारकस्य

നിനക്കു നമസ്കാരം—ശരണാഗതരുടെ ആർതി നീക്കുന്നവനേ, എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നവനേ, പരമ ത്രാതാവിന് ദിവ്യരഥം ദാനം ചെയ്യുന്നവനേ, പ്രചണ്ഡ അസുരൻ താരകനെ വധിക്കുന്നവനേ।

Verse 12

अमूर्तमूर्ताय सहस्रमूर्तये गुणाय गुण्याय परात्पराय । अपारपाराय परापराय नमोस्तु तुभ्यं शिखिवाहनाय

നിനക്കു നമസ്കാരം—നിരാകാരനും സാകാരനും നീയേ; സഹസ്രരൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷനാകുന്നവനേ; ഗുണസ്വരൂപനും ഗുണ്യത്തിന്റെ പരമ ലക്ഷ്യവും; പരാത്പരനേ; അപാരമായ പാരമുള്ളവനേ; പരാപരാതീതനേ—ഹേ ശിഖിവാഹന, പ്രണാമം।

Verse 13

नमोस्तु ते ब्रह्मविदांवराय दिगंबरायांबर संस्थिताय । हिरण्यवर्णाय हिरण्यबाहवे नमो हिरण्याय हिरण्यरेतसे

നിനക്കു നമസ്കാരം—ബ്രഹ്മവിദന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ദിഗംബര തപസ്വീ, ആകാശത്തിൽ സ്ഥാപിതനേ; സ്വർണവർണ്ണനേ, സ്വർണബാഹുവേ—സ്വർണസ്വരൂപനേ, സ്വർണതേജസ്സും സൃഷ്ടിശക്തിയും ഉള്ളവനേ, പ്രണാമം।

Verse 14

तपःस्वरूपाय तपोधनाय तपःफलानां प्रतिपादकाय । सदा कुमाराय हिमारमारिणे तणीकृतैश्वर्य विरागिणे नमः

നമസ്കാരം—തപസ്സുതന്നെ സ്വരൂപനായവനേ, തപോധനനേ, തപസ്സിന്റെ ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നവനേ; സദാ കുമാരനേ; ഹിമാരശത്രുവേ; ഐശ്വര്യം തൃണമെന്നു കരുതുന്ന വൈരാഗ്യശീലനേ।

Verse 15

नमोस्तु तुभ्यं शरजन्मने विभो प्रभातसूर्यारुणदंतपंक्तये । बालाय चाबालपराक्रमाय षाण्मातुरायालमनातुराय

ഹേ വിഭോ, ശരജന്മനായ പ്രഭുവേ! നിനക്കു നമസ്കാരം; നിന്റെ ദന്തപങ്ക്തി പ്രഭാതത്തിലെ അരുണസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തമാണ്. ബാലനായി ഇരുന്നിട്ടും ബാല്യത്തെ അതിക്രമിക്കുന്ന പരാക്രമമുള്ള നിനക്കു പ്രണാമം; ഷാണ്മാതുര—ആറ് മാതാക്കളുടെ പുത്രാ, സർവ്വസമർത്ഥനും ഒരിക്കലും വ്യാകുലനാകാത്തവനുമായ നിനക്കു വന്ദനം।

Verse 16

मीढुष्टमायोत्तरमीढुषे नमो नमो गणानां पतये गणाय । नमोस्तु ते जन्मजरातिगाय नमो विशाखाय सुशक्तिपाणये

അത്യന്ത ദാതാവിനും അതിലും ശ്രേഷ്ഠ ദാതാവിനും നമസ്കാരം. ഗണങ്ങളുടെ പതി, സ്വയം ഗണസ്വരൂപൻ—വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രണാമം. ജന്മവും ജരയും അതിക്രമിച്ച നിനക്കു നമസ്കാരം; വിശാഖാ, മഹാശക്തി (വേൽ) കൈയിൽ ധരിച്ച നിനക്കു വന്ദനം।

Verse 17

सर्वस्य नाथस्य कुमारकाय क्रौंचारये तारकमारकाय । स्वाहेय गांगेय च कार्तिकेय शैवेय तुभ्यं सततं नमोऽस्तु

സകലത്തിന്റെയും നാഥനായ കുമാരനേ, ക്രൗഞ്ചശത്രുവേ, താരകസംഹാരകനേ—നിത്യ നമസ്കാരം. സ്വാഹാപുത്രാ, ഗംഗാപുത്രാ, കാർത്തികേയാ, ശൈവവംശജനേ—നിനക്കു സദാ പ്രണാമം।

Verse 18

इत्थं परिष्टुत्य स कार्तिकेयं नमो नमस्त्वित्यभिभाषमाणः । द्विस्त्रिःपरिक्रम्य पुरो विवेश स्थितो मुनीशोपविशेति चोक्तः

ഇങ്ങനെ കാർത്തികേയനെ സ്തുതിച്ച്, “നമോ നമസ്തേ” എന്നു ആവർത്തിച്ചു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, അവൻ രണ്ടുമൂന്നുതവണ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് പിന്നെ അവന്റെ സന്നിധിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ നിൽക്കുമ്പോൾ അവനോട്—“ഹേ മുനീശ്വരാ, ഉപവിശ” എന്നു പറഞ്ഞു।

Verse 19

कार्तिकेय उवाच । क्षेमोस्ति कुंभज मुने त्रिदशैकसहायकृत् । जाने त्वामिह संप्राप्तं तथा विंध्याचलोन्नतिम्

കാർത്തികേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുംഭജ മുനേ, നിനക്കു ക്ഷേമമുണ്ടാകട്ടെ. ദേവന്മാർക്ക് സഹായം ചെയ്തവനേ! നീ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നതു ഞാൻ അറിയുന്നു; അതുപോലെ വിന്ധ്യാചലത്തിന്റെ ഉയർച്ചയുടെ കാര്യവും എനിക്ക് അറിയാം।

Verse 20

अविमुक्ते महाक्षेत्रे क्षेमं त्र्यक्षेण रक्षिते । यत्र क्षीणायुषां साक्षाद्विरूपाक्षोऽस्ति मोक्षदः

അവിമുക്ത മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ, ത്രിനേത്രനായ പ്രഭുവിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ക്ഷേമം കാത്തുനിൽക്കുന്നിടത്ത്, ക്ഷീണായുസ്സുള്ളവർക്ക് സാക്ഷാൽ വിരൂപാക്ഷൻ (ശിവൻ) മോക്ഷദാതാവായി സന്നിഹിതനാകുന്നു।

Verse 21

भूर्भुवः स्वस्तले वापि न पातालतले मलम् । नोर्ध्वलोके मया दृष्टं तादृक्क्षेत्रं क्वचिन्मुने

ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ എന്ന ലോകങ്ങളിലുമല്ല, പാതാളത്തിലുമല്ല, ഊർദ്ധ്വലോകങ്ങളിലുമല്ല—ഹേ മുനേ, അത്തരമൊരു ക്ഷേത്രം ഞാൻ എവിടെയും കണ്ടിട്ടില്ല।

Verse 22

अहमेकचरोप्यत्र तत्क्षेत्रप्राप्तये मुने । तप्ये तपांसिनाद्यापि फलेयुर्मे मनोरथाः

ഹേ മുനേ, ഞാൻ ഏകാകിയായി സഞ്ചരിച്ചാലും ആ ക്ഷേത്രപ്രാപ്തിക്കായി ഇന്നും തപസ്സു ചെയ്യുന്നു; എന്റെ മനോരഥങ്ങൾ ഫലിക്കട്ടെ।

Verse 23

न तत्पुण्यैर्न तद्दानैर्न तपोभिर्न तज्जपैः । न लभ्यं विविधैर्यज्ञैर्लभ्यमैशादनुग्रहात्

അത് (കാശീപ്രാപ്തി) പുണ്യത്താൽ മാത്രം അല്ല, ദാനത്താൽ അല്ല, തപസ്സാൽ അല്ല, ജപത്താൽ അല്ല, പലവിധ യജ്ഞങ്ങളാലും അല്ല; അത് ഈശൻ (ശിവൻ) അനുഗ്രഹത്താൽ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ।

Verse 24

ईश्वरानुग्रहादेव काशीवासः सुदुर्लभः । सुलभः स्यान्मुने नूनं न वै सुकृतकोटिभिः

ഈശ്വരന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടുമാത്രം കാശീവാസം അത്യന്തം ദുർലഭം; ഹേ മുനേ, കോടിക്കണക്കിന് സുകൃതങ്ങളാലും അത് നിശ്ചയമായി എളുപ്പമാകുന്നില്ല।

Verse 25

अन्यैव काचित्सा सृष्टिर्विधातुर्याऽतिरेकिणी । न तत्क्षेत्रगुणान्वक्तुमीश्वरोऽपीश्वरो यतः

അത് (കാശി) വിധാതാവിന്റെ സൃഷ്ടിയെയും അതിക്രമിക്കുന്ന, വേറിട്ട തരത്തിലുള്ള ദിവ്യസൃഷ്ടിയാണ്. ആ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി പറയാൻ കഴിയില്ല; കാരണം ദേവദേവനായ മഹാദേവൻ തന്നെയാണ് അതിന്റെ അധിഷ്ഠാതാവും മൂലവും.

Verse 26

अहो मतेः सुदौर्बल्यमहोभाग्यस्य दौर्विधम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं यत्काशीह न सेव्यते

അയ്യോ! മനസ്സ് എത്ര ദുർബലമാണ്; അയ്യോ! ഭാഗ്യം എത്ര വിപരീതം. അയ്യോ! മോഹത്തിന്റെ മഹിമ എത്ര—ഈ ലോകത്ത് കാശിയെ സേവിച്ച് ഉപാസിക്കപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 27

शरीरं जीर्यते नित्यं संजीर्यंतींद्रियाण्यपि । आयुर्मृगो मृगयुना कृतलक्ष्यो हि मृत्युना

ശരീരം നിത്യം ക്ഷയിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ക്രമേണ ജീർണ്ണിക്കുന്നു. ആയുസ്സ് ഒരു മാൻ; മരണരൂപിയായ വേട്ടക്കാരൻ അതിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി വെച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 28

सापदं संपदं ज्ञात्वा सापायं कायमुच्चकैः । चपला चपलं चायुर्मत्वा काशीं समाश्रयेत्

സമ്പത്ത് അപകടസഹിതമാണെന്നും ഈ കായം പല അപായങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതാണെന്നും അറിഞ്ഞ്; ലക്ഷ്മി ചഞ്ചലയും ആയുസ്സും ചഞ്ചലവുമെന്നു മനസ്സിലാക്കി—കാശിയെ ആശ്രയിക്കണം.

Verse 29

यावन्नैत्यायुषश्चांतस्तावत्काशी न मुच्यते । कालः कलालवस्यापि संख्यातुं नैव विस्मरेत्

നിശ്ചിതമായ ആയുസ്സിന്റെ അന്ത്യം വരുന്നതുവരെ കാശിയെ വിട്ടുകളയരുത്. കാലം കലാ-ലവ പോലെയുള്ള അതിസൂക്ഷ്മ അംശങ്ങളുടെ എണ്ണവും ഒരിക്കലും മറക്കില്ല.

Verse 30

जरानिकटनिक्षिप्ता बाधंते व्याधयो भृशम् । तथापि देहो नानेहो नाहो काशीं समीहते

വാർദ്ധക്യം അടുത്തുവന്ന് ഭീകരവ്യാധികൾ ദേഹത്തെ കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചാലും, കാശിയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നിടത്തോളം ഈ ദേഹം നിരാശപ്പെടുകയില്ല; വിലപിക്കുകയുമില്ല।

Verse 31

तीर्थस्नानेन जप्येन परोपकरणोक्तिभिः । विनार्थं लभ्यते धर्मो धर्मादर्थः स्वयं भवेत्

തീർത്ഥസ്നാനം, ജപം, മറ്റുള്ളവർക്കു ഉപകാരമാകുന്ന വചനങ്ങൾ—ഇവയാൽ ലോകച്ചെലവില്ലാതെ ധർമ്മം ലഭിക്കുന്നു; ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് അർത്ഥസമ്പത്ത് സ്വയം ഉദിക്കുന്നു।

Verse 32

विनैवार्थार्जनोपायं धर्मादर्थो भवेद्ध्रुवम् । अतोऽर्थचिंतामुत्सृज्य धर्ममेकं समाश्रयेत्

സമ്പാദ്യത്തിനുള്ള സാധാരണ മാർഗങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിലും ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് അർത്ഥം ഉറപ്പായി ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ ലാഭചിന്ത ഉപേക്ഷിച്ച് ധർമ്മം മാത്രമേ ആശ്രയിക്കേണ്ടത്।

Verse 33

धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सर्वसुखोदयः । स्वर्गोपि सुलभो धर्मात्काश्ये का दुर्लभा परम्

ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് അർത്ഥം ഉദിക്കുന്നു; അർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ധർമ്മസമ്മതമായ ആഗ്രഹങ്ങൾ സിദ്ധിക്കുന്നു; ആഗ്രഹസിദ്ധിയിൽ നിന്ന് സർവ്വസുഖങ്ങളുടെ പുഷ്പനം സംഭവിക്കുന്നു. ധർമ്മം കൊണ്ട് സ്വർഗ്ഗവും സുലഭം—അപ്പോൾ കാശിയിൽ എന്താണ് ദുർലഭം?

Verse 34

उपायत्रयमेवात्र स्थाणुर्निर्वाणकारणम् । शर्वाण्यग्रेव भाणाद्धा परिनिर्णीय सर्वतः

ഇവിടെ സ്ഥാണു (ശിവൻ) മോക്ഷകാരണമെന്നായി മൂന്നു ഉപായങ്ങളേ പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുള്ളൂ; ശർവാണിയും എല്ലാതരത്തിലും നിർണ്ണയിച്ച് തന്റെ വചനത്തിൽ വ്യക്തമായി പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse 35

पूर्वं पाशुपतो योगस्ततस्तीर्थं सितासितम् । ततोप्येकमनायासमविमुक्तं विमुक्तिदम्

ആദ്യം പാശുപതയോഗം; പിന്നെ ‘സിതാസിത’ എന്ന തീർത്ഥം. എന്നാൽ ഇവയ്ക്കും അതീതമായി അനായാസമായ ഏകമാർഗം—അവിമുക്തം, മോക്ഷദായകം.

Verse 36

श्रीशैल हिमशैलाद्या नानान्यायतनानि च । त्रिदंडधारणंचापि संन्यासः सर्वकर्मणाम्

ശ്രീശൈലം, ഹിമശൈലം മുതലായ അനേകം പുണ്യധാമങ്ങൾ; കൂടാതെ ത്രിദണ്ഡധാരണം, സർവകർമ്മസന്ന്യാസം—ഇവയും (മാർഗങ്ങളായി) പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 37

तपांसि नानारूपाणि व्रतानि नियमा यमाः । सिंधूनामपि संभेदा अरण्यानि बहून्यपि

നാനാരൂപത്തിലുള്ള തപസ്സുകൾ, വ്രതങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ, യമങ്ങൾ; നദികളുടെ പലവിധ ഭേദങ്ങൾ; അനേകം അരണ്യങ്ങളും—ഇവയും (സാധനങ്ങളായി) പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 38

मानसान्यपि भौमानि धारातीर्थादिकानि च । ऊषराश्चापि पीठानि ह्यच्छिन्नाम्नायपाठनम्

മാനസ (അന്തരംഗ) തീർത്ഥങ്ങളും ഭൗമ (ഭൂമിയിലെ) തീർത്ഥങ്ങളും—ധാരാതീർത്ഥം മുതലായവ; കഠിനസാധനാപീഠങ്ങളും; അച്ഛിന്ന ആമ്നായപരമ്പരയുടെ പാരായണവും—ഇവയും (സാധനങ്ങൾ).

Verse 39

जपश्चापि मनूनां च तथाऽग्निहवनानि च । दानानि नानाक्रतवो देवतोपासनानि च

മന്ത്രജപം, അഗ്നിയിൽ ഹവനം, ദാനം, നാനാവിധ യാഗങ്ങൾ, ദേവതോപാസന—ഇവയെല്ലാം (ധർമ്മസാധനങ്ങളായി) പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 40

त्रिरात्रं पंचरात्राणि सांख्ययोगादयस्तथा । विष्णोराराधनं श्रेष्ठं मुक्तयेऽभिहितं किल

ത്രിരാത്ര, പഞ്ചരാത്ര വ്രതങ്ങളും സാംഖ്യ‑യോഗാദി ശാസനങ്ങളും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിലും; മോക്ഷത്തിനായി വിഷ്ണുവിന്റെ ആരാധനയേ ശ്രേഷ്ഠ മാർഗമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 41

पुर्यश्चापि समाख्यातानृतजंतु विमुक्तिदा । कैवल्यसाधनानीह भवंत्येव विनिश्चितम्

ദേഹികളായ ജീവികൾക്ക് വിമുക്തി നൽകുന്നുവെന്ന് പ്രസിദ്ധമായ പുണ്യപുരികൾ, ഇവിടെ കൈവല്യസാധനങ്ങളായിത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു—ഇത് ഉറപ്പായി നിശ്ചിതം।

Verse 42

एतानि यानि प्रोक्तानि काशीप्राप्तिकराणि च । प्राप्य काशीं भवेन्मुक्तो जंतुर्नान्यत्रकुत्रचित्

കാശീപ്രാപ്തി വരുത്തുന്നവയായി പറഞ്ഞിട്ടുള്ള ഈ മാർഗങ്ങൾകൊണ്ട് കാശിയെ പ്രാപിച്ചാൽ ജീവൻ മുക്തനാകും; മറ്റെവിടെയും, യാതൊരു സ്ഥലത്തും, അങ്ങനെ അല്ല।

Verse 43

अतएव हि तत्क्षेत्रं पवित्रमतिचित्रकृत् । विश्वेशितुः प्रियनित्यं विष्वग्ब्रह्माण्डमंडले

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആ ക്ഷേത്രം പരമപവിത്രവും അത്യന്തം അത്ഭുതകരവും ആകുന്നു; സർവ്വ ബ്രഹ്മാണ്ഡമണ്ഡലത്തിലും അത് വിശ്വേശ്വരന് നിത്യപ്രിയം।

Verse 44

इदमेव हि तत्क्षेत्रं कुशलप्रश्नकारणम् । एह्येहि देहि मे स्पर्शं निजगात्रस्य सुव्रत

ഇതുതന്നെ ആ ക്ഷേത്രം, കുശല‑മംഗളം ചോദിക്കാനുള്ള കാരണമാകുന്നത്. വരിക, വരിക—ഹേ സുവ്രത! നിന്റെ സ്വന്തം ദേഹസ്പർശം എനിക്ക് നൽകുക।

Verse 46

त्रिरात्रमपिये काश्यां वसंति नियतेंद्रियाः । तेषां पुनंति नियतं स्पृष्टाश्चरणरेणवः

കാശിയിൽ വെറും മൂന്ന് രാത്രികളെങ്കിലും ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടെ വസിക്കുന്നവരുടെ പാദധൂളിയുടെ സ്പർശം പോലും നിത്യമായി മറ്റുള്ളവരെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു।

Verse 47

त्वं तु तत्र कृतावासः कृतपुण्यमहोच्चयः । उत्तरप्रवहा स्नान जातपिंगलमूर्धजः

എന്നാൽ നീ അവിടെ വസിച്ച് മഹാപുണ്യസഞ്ചയം സമ്പാദിച്ചു; ഉത്തരപ്രവാഹയിൽ സ്നാനം ചെയ്തതുകൊണ്ട് നിന്റെ മുടി പിംഗള (ചെമ്പുവർണ്ണ)മായി മാറി।

Verse 48

तव तत्र तु यत्कुंडमगस्तीश्वरसन्निधौ । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च कृतसर्वोदकक्रियः

അവിടെ അഗസ്തീശ്വരന്റെ സന്നിധിയിലുള്ള നിന്റെ ആ കുളം—അതിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അതിലെ ജലം പാനം ചെയ്താൽ, എല്ലാ ഉദകക്രിയകളും പൂർത്തിയാക്കിയവനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 49

पितॄन्पिंडैः समभ्यर्च्य श्रद्धाश्राद्धविधानतः । कृत्यकृत्यो भवेज्जंतुर्वाराणस्याः फलं लभेत्

ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രാദ്ധവിധിപ്രകാരം പിണ്ഡങ്ങളാൽ പിതൃകളെ യഥാവിധി ആരാധിച്ചാൽ, മനുഷ്യൻ കൃത്യകൃത്യനായി വാരാണസിയുടെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 50

इत्युक्त्वा सर्वगात्राणि स्पष्ट्वा कुंभोद्भवस्य च । स्कंदोऽमृतसरोवारि विगाह्य सुखमाप्तवान्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കുംഭോദ്ഭവൻ (അഗസ്ത്യൻ) മുനിയുടെ സർവ്വാംഗങ്ങളും സ്പർശിച്ച്, സ്കന്ദൻ അമൃതസരോവരത്തിലെ ജലത്തിൽ മുങ്ങി സുഖാനന്ദം പ്രാപിച്ചു।

Verse 51

जय विश्वेश नेत्राणि विनिमील्य वदन्नपि । ततः किंचित्क्षणं दध्यौ गुहः स्थाणुसुनिश्चलः

“ജയ വിശ്വേശ!” എന്നു പറയുമ്പോഴും ഗുഹ (സ്കന്ദൻ) കണ്ണുകൾ അടച്ചു; തുടർന്ന് ക്ഷണമാത്രം ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി, സ്ഥാണു (ശിവൻ) പോലെ പരമനിശ്ചലനായി നിന്നു।

Verse 52

स्कंदे विसर्जितध्याने सुप्रसन्नमनोमुखे । प्रतीक्ष्य वागवसरं पप्रच्छाथ मुनिर्गुहम्

സ്കന്ദൻ ധ്യാനം അവസാനിപ്പിച്ച് മനസ്സും മുഖവും പ്രസന്നമായിരിക്കെ, വാക്കിനുള്ള അവസരം കാത്ത് മുനി ഗുഹയെ ചോദ്യം ചെയ്തു।

Verse 53

अगस्तिरुवाच । स्वामिन्यथा भगवता भगवत्यै पुराऽकथि । वाराणस्यास्तु महिमा हिमशैलभुवे मुदा

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—സ്വാമീ! ഭഗവാൻ പൂർവ്വം ഹിമശൈലത്തിൽ ആനന്ദത്തോടെ ഭഗവതിയോട് പറഞ്ഞതുപോലെ, വാരാണസിയുടെ മഹിമ എനിക്കു പറയുക।

Verse 54

त्वया यथा समाकर्णि तदुत्संगनिवासिना । तथा कथय षड्वक्त्र तत्क्षेत्रं मेऽतिरोचते

അവളുടെ മടിയിൽ വസിക്കുന്നവനായ (ശിവനിൽ) നിന്നു നീ എങ്ങനെ കേട്ടുവോ, അതുപോലെ തന്നെ പറയുക, ഹേ ഷഡ്വക്ത്രാ; ആ ക്ഷേത്രം എനിക്ക് അത്യന്തം രമ്യമാണ്।

Verse 55

स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे यथा भगवताऽकथि । तत्क्षेत्रस्याविमुक्तस्य मम मातुः पुरः पुरा

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മൈത്രാവരുണ (അഗസ്ത്യ)! കേൾക്കുക; ഭഗവാൻ പൂർവ്വം എന്റെ മാതാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ അവിമുക്തക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നേ ഞാൻ പറയാം।

Verse 56

श्रुतं च यत्तदुत्संगे स्थितेन स्थिरचेतसा । माहात्म्यं तच्छृणु मुने कथ्यमानं मयाऽनघ

അവളുടെ മടിയിൽ സ്ഥിരചിത്തനായി ഇരിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ കേട്ടതിനെ—ഹേ മുനേ, ഹേ നിർമലനേ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയുന്ന ആ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കൂ.

Verse 57

गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तमिहेरितम् । तत्र संनिहिता सिद्धिस्तत्र नित्यं स्थितो विभुः

ഇവിടെ അവിമുക്തം ഗുഹ്യങ്ങളിൽ പരമഗുഹ്യമെന്നായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ സിദ്ധി സദാ സന്നിഹിതം; അവിടെയേ സർവ്വവ്യാപിയായ വിഭു നിത്യമായി വസിക്കുന്നു.

Verse 58

भूर्लोके नैव संलग्नं तत्क्षेत्रं त्वंतरिक्षगम् । अयोगिनो न वीक्षंते पश्यंत्येव च योगिनः

ആ ക്ഷേത്രം ഭൂലോകത്തോട് യഥാർത്ഥത്തിൽ ബന്ധിതമല്ല; അത് അന്തരീക്ഷഗം, സാധാരണ ദൃഷ്ടിക്ക് അതീതം. അയോഗികൾ അതിനെ കാണുന്നില്ല; യോഗികൾ മാത്രമേ തീർച്ചയായി ദർശിക്കൂ.

Verse 59

यस्तत्र निवसेद्विप्र संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्

ഹേ വിപ്രാ, അവിടെ സംയതാത്മാവായി സമാഹിതചിത്തനായി വസിക്കുന്നവൻ—ത്രികാലവും ഭക്ഷിച്ചാലും വായുഭക്ഷനോടു സമനാകുന്നു.

Verse 60

निमेषमात्रमपि यो ह्यविमुक्तेऽतिभक्तिभाक् । ब्रह्मचर्यसमायुक्तं तेन तप्तं महत्तपः

അവിമുക്തത്തിൽ നിമേഷമാത്രം പോലും അതിഭക്തിയാൽ നിറഞ്ഞ്—ബ്രഹ്മചര്യസമായുക്തനായി—ഇരിക്കുന്നവൻ മഹത്തായ തപസ് അനുഷ്ഠിച്ചവനാകുന്നു.

Verse 61

यस्तु मासं वसेद्धीरो लघ्वाहारो जितेंद्रियः । सर्वं तेन व्रतं चीर्णं दिव्यं पाशुपतं भवेत्

ധീരനായി, ലഘ്വാഹാരത്തോടെ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്തോടെ ആരെങ്കിലും കാശി (അവിമുക്ത) യിൽ ഒരു മാസം വസിച്ചാൽ—അവൻ അതിനാൽ തന്നേ എല്ലാ വ്രതങ്ങളും അനുഷ്ഠിച്ചവനാകുന്നു; ആ വ്രതം ദിവ്യമായ പാശുപതമായി ശിവപ്രസാദകരമാകും।

Verse 62

संवत्सरं वसंस्तत्र जितक्रोधो जितेंद्रियः । अपरस्वविपुष्टांगः परान्नपरिवर्जकः

അവിടെ ഒരു വർഷം വസിച്ച്—ക്രോധം ജയിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്—പരധനത്താൽ സ്വന്തം ദേഹം പോഷിപ്പിക്കാതെ, മറ്റുള്ളവർ അർപ്പിക്കുന്ന അന്നവും നിരസിക്കാതെ; അവൻ ആ പുണ്യവാസത്തിന്റെ യഥോചിത ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 63

परापवादरहितः किंचिद्दानपरायणः । समाः सहस्रमन्यत्र तेन तप्तं महत्तपः

പരനിന്ദയില്ലാത്തവനായി, അല്പമെങ്കിലും ദാനത്തിൽ പരായണനായവൻ—കാശിവാസവും അത്തരം ആചാരവും മൂലം, മറ്റിടത്ത് ആയിരം വർഷം ചെയ്തതിനു തുല്യമായ മഹത്തപസ് അനുഷ്ഠിച്ചവനാകുന്നു।

Verse 64

यावज्जीवं वसेद्यस्तु क्षेत्रमाहात्म्यविन्नरः । जन्ममृत्यु भयं हित्वा स याति परमां गतिम्

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം അറിഞ്ഞ് ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ഇവിടെ വസിക്കുന്നവൻ, ജനനമരണഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 65

न योगैर्या गतिर्लभ्या जन्मांतरशतैरपि । अन्यत्रहेलया साऽत्र लभ्येशस्य प्रसादतः

യോഗസാധനകളാലും നൂറുകണക്കിന് ജന്മങ്ങളിൽ ലഭിക്കാത്ത ആ ഗതി, ഇവിടെ ഈ സ്ഥലത്ത് എളുപ്പത്തിൽ തന്നെ—ഈശ്വരൻ (ശിവൻ) ന്റെ പ്രസാദത്താൽ—ലഭിക്കുന്നു।

Verse 66

ब्रह्महा योऽभिगच्छेद्वै दैवाद्वाराणसीं पुरीम् । तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद्ब्रह्महत्या निवर्तते

ബ്രാഹ്മണഹന്താവായവനും ദൈവയോഗത്താൽ വാരാണസി നഗരത്തിലെത്തിയാൽ, ആ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യത്താൽ ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം നിവൃത്തമാകുന്നു.

Verse 67

आदेहपतनं यावद्योविमुक्तं न मुंचति । न केवलं ब्रह्महत्या प्रकृतिश्च निवर्तते

ദേഹപതനം വരെയും അവിമുക്തത്തെ വിട്ടൊഴിയാത്തവന്, ബ്രഹ്മഹത്യ മാത്രം അല്ല; ബന്ധനരൂപമായ പ്രകൃതിയും നിവൃത്തമാകുന്നു.

Verse 68

अनन्यमानसो भूत्वा तत्क्षेत्रं यो न मुंचति । स मुंचति जरामृत्युं गर्भवासं सुदुःसहम्

ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ ആ ക്ഷേത്രത്തെ വിട്ടൊഴിയാത്തവൻ, ജരാമരണങ്ങളിൽ നിന്നും അത്യന്തം ദുഃസഹമായ ഗർഭവാസത്തിൽ നിന്നും മോചിതനാകുന്നു.

Verse 69

अविमुक्तं निषेवेत देवर्षिगणसेवितम् । यदीच्छेन्मानवो धीमान्न पुनर्जननं भुवि

ഭൂമിയിൽ വീണ്ടും ജനനം ആഗ്രഹിക്കാത്ത ബുദ്ധിമാൻ മനുഷ്യൻ, ദേവർഷിഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന അവിമുക്തത്തെ ആശ്രയിക്കട്ടെ.

Verse 70

अविमुक्तं न मुंचेत संसारभयमोचनम् । प्राप्य विश्वेश्वरं देवं न स भूयोऽभिजायते

സംസാരഭയം മോചിപ്പിക്കുന്ന അവിമുക്തത്തെ വിട്ടൊഴിയരുത്; അവിടെ വിശ്വേശ്വര ദേവനെ പ്രാപിച്ചാൽ അവൻ വീണ്ടും ജനിക്കുകയില്ല.

Verse 71

कृत्वा पापसह्स्राणि पिशाचत्वं वरंत्विह । न तु क्रतुशतप्राप्यः स्वर्गः काशीपुरीं विना

ആയിരം പാപങ്ങൾ ചെയ്താലും ഇവിടെ പിശാചത്വം ലഭിക്കുന്നത് ശ്രേയസ്കരം; കാരണം നൂറു ക്രതുക്കളാൽ ലഭിക്കുന്ന സ്വർഗ്ഗവും കാശീപുരി കൂടാതെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ലഭ്യമല്ല.

Verse 72

अंतकाले मनुष्याणां भिद्यमानेषु मर्मसु । वातेनातुद्यमानानां स्मृतिर्नैवोपजायते

മരണസമയത്ത്, മനുഷ്യരുടെ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ പിളരുകയും അന്തർവായുവാൽ അവർ പീഡിതരാകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, സ്മൃതി ഒട്ടും ഉദിക്കുകയില്ല.

Verse 73

तत्रोत्क्रमणकाले तु साक्षाद्विश्वेश्वरः स्वयम् । व्याचष्टे तारकं ब्रह्म येनासौ तन्मयो भवेत्

അവിടെ ദേഹത്യാഗസമയത്ത് സാക്ഷാത് വിശ്വേശ്വരൻ സ്വയം താരകബ്രഹ്മം ഉപദേശിക്കുന്നു; അതിനാൽ ആ ജീവൻ അവന്റെ തന്നെ സ്വരൂപമയനാകുന്നു.

Verse 74

अशाश्वतमिदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्बिषम् । अविमुक्तं निषेवेत संसारभयनाशनम्

ഈ മനുഷ്യജീവിതം അശാശ്വതവും അനവധി ദോഷങ്ങളാൽ ഭാരിതവുമെന്നു അറിഞ്ഞ്, സംസാരഭയം നശിപ്പിക്കുന്ന അവിമുക്തത്തെ ആശ്രയിക്കണം.

Verse 75

विघ्रैरालोड्यमानोपि योऽविमुक्तं न मुंचति । नैःश्रेयसी श्रियं प्राप्य दुःखांतं सोधिगच्छति

വിഘ്നങ്ങളാൽ കുലുങ്ങിയാലും അവിമുക്തത്തെ വിട്ടുകളയാത്തവൻ, പരമ നൈഃശ്രേയസിയായ ശ്രീയെ പ്രാപിച്ച് ദുഃഖത്തിന്റെ അന്ത്യം കൈവരിക്കുന്നു.

Verse 76

महापापौघशमनीं पुण्योपचयकारिणीम् । भुक्तिमुक्तिप्रदामंते को न काशीं सुधीः श्रयेत्

മഹാപാപപ്രവാഹങ്ങളെ ശമിപ്പിക്കുകയും പുണ്യസഞ്ചയം വർധിപ്പിക്കുകയും അവസാനം ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന കാശിയെ ഏതു വിവേകിയും ശരണം പ്രാപിക്കാതിരിക്കുമോ?

Verse 77

एवं ज्ञात्वा तु मेधावी नाविमुक्तं त्यजेन्नरः । अविमुक्तप्रसादेन विमुक्तो जायते यतः

ഇതു അറിഞ്ഞ മേധാവി അവിമുക്തത്തെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്; അവിമുക്തന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 78

अविमुक्तस्य माहात्म्यं षड्भिर्वक्त्रैः कथं मया । वक्तुं शक्यं न शक्नोति सहस्रास्योपि यत्परम्

അവിമുക്തത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഞാൻ ആറു മുഖങ്ങളാൽ എങ്ങനെ പറയാൻ കഴിയും? അതിന്റെ പരമ മഹിമയെ സഹസ്രമുഖനും പൂർണ്ണമായി പറയാൻ കഴിയില്ല.

Verse 458

अपि काश्याः समागच्छत्स्पर्शवत्स्पर्श इष्यते । मयात्र तिष्ठता नित्यं किंतु त्वं तत आगतः

കാശിയിൽ നിന്നു വരുന്നവന്റെ സ്പർശം പോലും പാവനസ്പർശമായി കരുതപ്പെടുന്നു. ഞാൻ ഇവിടെ നിത്യമായി താമസിക്കുന്നു; എന്നാൽ നീ അവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്.