Adhyaya 16

Verse 1

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाबुद्धे शुक्रलोकोयमद्भुतः । दानवानां च दैत्यानां गुरुरत्र वसेत्कविः

ഗണങ്ങൾ പറഞ്ഞു— ഹേ ശിവശർമൻ, മഹാബുദ്ധിമാനേ! ഈ ശുക്രലോകം അത്ഭുതകരമാണ്. ഇവിടെ ദാനവന്മാരുടെയും ദൈത്യന്മാരുടെയും ഗുരുവായ കവി (ശുക്രാചാര്യൻ) വസിക്കുന്നു.

Verse 2

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । यः प्राप्तवान्महाविद्यां मृत्युसंजीविनीं हरात्

അവൻ സഹസ്ര വർഷം അത്യന്തം ദുസ്സഹമായ കണധൂമം കുടിച്ചു; പിന്നെ ഹരൻ (ശിവൻ) നിന്നു ‘മൃത്യുസഞ്ജീവിനി’ എന്ന മഹാവിദ്യ ലഭിച്ചു.

Verse 3

इमां विद्यां न जानाति देवाचार्योति दुप्कराम् । ऋते मृत्युंजयात्स्कंदात्पार्वत्या गजवक्त्रतः

ഈ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ വിദ്യ ദേവാചാര്യനും അറിയുകയില്ല— മൃത്യുഞ്ജയൻ (ശിവൻ), സ്കന്ദൻ, പാർവതി, ഗജവക്ത്രൻ (ഗണേശൻ) എന്നിവരെ ഒഴികെ.

Verse 4

शिवशर्मोवाच । कोसौ शुक्र इति ख्यातो यस्यायं लोक उत्तमः । कथं तेन च विद्याप्ता मृत्युसंजीवनी हरात्

ശിവശർമൻ പറഞ്ഞു— ‘ശുക്രൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായവൻ ആര്, അവനുടേതാണ് ഈ ഉത്തമ ലോകം? അവൻ ഹരൻ (ശിവൻ) നിന്നു മൃത്യുസഞ്ജീവിനി വിദ്യ എങ്ങനെ നേടി?

Verse 5

आचक्षाथामिदं देवौ यदि प्रीतिर्मयि प्रभू । ततस्तौ स्माहतुर्देवौ शुक्रस्य परमां कथाम्

ഹേ പ്രഭുക്കളായ ദിവ്യദേവന്മാരേ! എനിക്കു മേൽ പ്രീതി ഉണ്ടെങ്കിൽ ഇത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരിക. തുടർന്ന് ആ രണ്ടു ദേവന്മാർ ശുക്രന്റെ പരമകഥ പറയാൻ തുടങ്ങി.

Verse 6

यां श्रुत्वा चापमृत्युभ्यो हीयंते श्रद्धयायुताः । भूतप्रेतपिशाचेभ्यो न भयं चापि जायते

അത് ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവിച്ചാൽ അകാലമൃത്യു അകന്നു പോകുന്നു; ഭൂത-പ്രേത-പിശാചങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള ഭയവും ഉദിക്കുകയില്ല।

Verse 7

आजौ प्रवर्तमानायामंधकांधकवैरिणोः । अनिर्भेद्य गिरिव्यूह वज्रव्यूहाधिनाथयोः

അന്ധകനും അവന്റെ വൈരിയും തമ്മിൽ യുദ്ധം പുരോഗമിക്കുമ്പോൾ, ‘അഭേദ്യ ഗിരിവ്യൂഹം’യും ‘വജ്രവ്യൂഹം’യും എന്ന സൈന്യവിന്യാസങ്ങളുടെ അധിനായകർ പരസ്പരം എതിർന്നു നിന്നു।

Verse 8

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः शुक्रसंनिधिम् । अधिगम्य बभाषेदमवरुह्य रथात्ततः

അപ്പോൾ അന്ധകൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി, ശുക്രാചാര്യരുടെ സന്നിധിയിലേക്കു ചെന്നു; രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 9

भगवंस्त्वामुपाश्रित्य वयं देवांश्च सानुगान् । मन्यामहे तृणैस्तुल्यान्रुद्रोपेंद्रादिकानपि

ഭഗവൻ! നിങ്ങളുടെ ആശ്രയത്താൽ ഞങ്ങൾ ദേവന്മാരെ അവരുടെ അനുചരന്മാരോടുകൂടി—രുദ്രൻ, ഇന്ദ്രൻ മുതലായവരെയും—തൃണമെന്നപോലെ കണക്കാക്കുന്നു।

Verse 10

कुंजरा इव सिंहेभ्यो गरुडेभ्य इवोरगाः । अस्मत्तो बिभ्यति सुरा गुरो युष्मदनुग्रहात्

ആനകൾ സിംഹങ്ങളെ ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെയും, സർപ്പങ്ങൾ ഗരുഡനെ ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെയും, ഗുരോ! നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ ദേവന്മാർ ഞങ്ങളെ ഭയപ്പെടുന്നു।

Verse 11

वज्रव्यूहमनिर्भेद्यं विविशुर्देत्यदानवाः । विधूय प्रमथानीकं ह्रदं तापार्दिता इव

ദൈത്യദാനവർ ഭേദിക്കാനാകാത്ത വജ്രവ്യൂഹത്തിൽ കയറി; പ്രമഥസൈന്യത്തെ തള്ളിനീക്കി, ചൂടാൽ പീഡിതർ തടാകത്തിലേക്ക് ഓടുന്നതുപോലെ പാഞ്ഞു.

Verse 12

वयं त्वच्छरणं भूत्वा पर्वता इव निश्चलाः । स्थित्वा चराम निःशंका ब्राह्मणेंद्र महाहवे

നിന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ച ഞങ്ങൾ പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ അചഞ്ചലരാണ്; ഹേ ബ്രാഹ്മണേന്ദ്രാ, ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ചു നിന്നുകൊണ്ട് നിർഭയമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 13

आप्तभावेन च वयं पादौ तव सुखप्रदौ । सदाराः ससुताश्चैव शुश्रूषामो दिवानिशम्

കൂടാതെ ഞങ്ങൾ ആത്മീയഭക്തിയോടെ, സുഖം നൽകുന്ന നിന്റെ പാദങ്ങളെ—ഭാര്യയും പുത്രന്മാരും സഹിതം—പകലും രാത്രിയും ശുശ്രൂഷിക്കുന്നു.

Verse 14

अभिरक्षाभितो विप्र प्रसन्नः शरणागतान् । पश्य हुंडं तुहुंडं च कुजंभं जंभमेव च

ഹേ വിപ്രാ, ശരണാഗതരോടു പ്രസന്നനായി ഞങ്ങളെ എല്ലാദിക്കിലും കാത്തരുളുക. നോക്കുക—ഹുണ്ട, തുഹുണ്ട, കുജംഭ, ജംഭയും.

Verse 15

पाकं कार्तस्वनं चैव विपाकं पाकहारिणम् । तं चन्द्रदमनं शूरं शूरामरविदारणम्

പാകനും കാർതസ്വനനും, അതുപോലെ വിപാകനും പാകഹാരിണനും; കൂടാതെ ആ വീരൻ ചന്ദ്രദമനൻ—ദേവവീരന്മാരെ പിളർത്തുന്നവൻ.

Verse 16

प्रमथैर्भीमविक्रांतैः क्रांतं मृत्युप्रमाथिभिः । सूदितान्पतितांश्चैव द्राविडैरिव चंदनान्

ഭീകരവിക്രമമുള്ള, മരണത്തെയും മഥിക്കുന്ന പ്രമഥന്മാർ യുദ്ധഭൂമിയെ മുഴുവനും കീഴടക്കി; ദൈത്യർ സംഹൃതരായി വീണത് ദ്രാവിഡർ വെട്ടിയ ചന്ദനവൃക്ഷങ്ങൾപോലെ ആയിരുന്നു.

Verse 17

या पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा । वरा विद्या त्वया प्राप्ता तस्याः कालोयमागतः

നീ മുൻകാലത്ത് സഹസ്ര ശരദ്കാലങ്ങൾ കണധൂമം സഹിച്ച് നേടിയ ആ ശ്രേഷ്ഠവിദ്യയ്ക്ക്, ഇപ്പോൾ ഫലപ്രാപ്തിയുടെ കാലം എത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 18

अथ विद्याफलं तत्ते दैत्यान्संजीवयिष्यतः । पश्यंतु प्रमथाः सर्वे त्वया संजीवितानिमान्

ഇപ്പോൾ നിന്റെ വിദ്യയുടെ ഫലം പ്രത്യക്ഷമാകട്ടെ—ഈ ദൈത്യരെ പുനർജീവിപ്പിക്ക; നിനക്കാൽ ജീവൻ ലഭിച്ച ഇവരെ എല്ലാ പ്രമഥന്മാരും കാണട്ടെ.

Verse 19

इत्यंधकवचः श्रुत्वा स्थिरधीर्भार्गवोमुनिः । किंचित्स्मितं तदा कृत्वा दानवाधिपमब्रवीत्

അന്ധകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ള ഭാർഗവ മുനി അപ്പോൾ അല്പം പുഞ്ചിരിച്ച് ദാനവാധിപനോടു പറഞ്ഞു.

Verse 20

दानवाधिपते सर्वं तथ्यं यद्भाषितं त्वया । विद्योपार्जनमेतद्धि दानवार्थं मया कृतम्

ഹേ ദാനവാധിപതേ, നീ പറഞ്ഞതെല്ലാം സത്യമാണ്; ഈ വിദ്യോപാർജനം ഞാൻ ദാനവരുടെ ഹിതത്തിനായിട്ടാണ് ചെയ്തതു.

Verse 21

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । एषा प्राप्तेश्वराद्विद्या बांधवानां सुखावहा

ആയിരം വർഷം കണധൂമംപോലെ അത്യന്തം ദുസ്സഹമായ കഷ്ടം സഹിച്ച് ഞാൻ പ്രഭുവിൽ നിന്നു ഈ വിദ്യ പ്രാപിച്ചു; ഇത് ബന്ധുക്കൾക്ക് ക്ഷേമവും സുഖവും നൽകുന്നതാണ്।

Verse 22

एतया विद्यया सोहं प्रमयैर्मथितान्रणे । उत्थापयिष्ये ग्लानानि धान्यन्यंबुधरो यथा

ഈ വിദ്യാബലത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ പ്രമഥന്മാർ ചതച്ചുകീറിച്ച ക്ഷീണിതരെ ഞാൻ ഉയർത്തും—മഴമേഘം വിളകളെ പുതുജീവൻ നൽകുന്നതുപോലെ।

Verse 23

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुनरुत्थितान् । अस्मिन्मुहूर्ते द्रष्टासि दानवानुत्थितान्नृप

ഹേ രാജാവേ, ഈ നിമിഷം തന്നേ നീ ദാനവന്മാർ എഴുന്നേൽക്കുന്നതു കാണും—മുറിവില്ലാതെ, വേദനയില്ലാതെ, ആരോഗ്യസ്ഥരായി, ഉറക്കത്തിൽ നിന്ന് ഉണർന്നവരെപ്പോലെ।

Verse 24

इत्युक्त्वा दानवपतिं विद्यामावर्तयत्कविः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य त उत्तस्थुर्धृतायुधाः

ദാനവപതിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം കവി (ശുക്രൻ) വിദ്യയുടെ ആവർത്തനം ആരംഭിച്ചു. ഓരോ ദൈത്യനെയും പേരെടുത്തു വിളിച്ചതോടെ അവർ ആയുധധാരികളായി വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റു।

Verse 25

वेदा इव सदभ्यस्ताः समये वा यथांबुदाः । ब्राह्मणेभ्यो यथा दत्ताः श्रद्धयार्था महापदि

അവർ അത്ര തന്നെ എളുപ്പത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു—നിരന്തര അഭ്യാസത്തിൽ വേദങ്ങൾ തെളിയുന്നതുപോലെ; കാലം വന്നാൽ മേഘങ്ങൾ കൂടുന്നതുപോലെ; മഹാസങ്കടത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ ബ്രാഹ്മണർക്കു നൽകിയ ധനം രക്ഷകഫലം തരുന്നതുപോലെ।

Verse 26

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा तुहुंडाद्यान्महासुरान् । विनेदुः पूर्वदेवास्ते जलपूर्णा इवांबुदाः

തുഹുണ്ടാദി മഹാസുരന്മാർ വീണ്ടും ജീവിച്ചുയർന്നതു കണ്ട മുൻദേവന്മാർ ജലപൂർണ്ണമായ മേഘങ്ങൾപോലെ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു।

Verse 27

शुक्रेणोजीवितान्दृष्ट्वा दानवांस्तान्गणेश्वराः । विज्ञाप्यमेव देवेशे ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

ശുക്രൻ ആ ദാനവരെ പുനർജീവിപ്പിച്ചതുകണ്ട് ഗണേശ്വരന്മാർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു—“ഇത് ഉടൻ ദേവേശനോട് അറിയിക്കണം।”

Verse 28

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्मदृष्ट्वा शिलादपुत्रोभ्यगमन्महेशम्

പ്രമഥേശ്വരന്മാർക്കായി ആ യുദ്ധയജ്ഞം അത്ഭുതരൂപത്തിൽ പുരോഗമിക്കുമ്പോൾ, ഭാർഗവന്റെ കൃത്യം കണ്ടു ക്രുദ്ധനായ ശിലാദപുത്രൻ നന്ദി മഹേശനെ സമീപിച്ചു।

Verse 29

जयेति चोक्त्वा जय योनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेंद्रैरपि दुष्करं यत्

“ജയം ജയം!” എന്നു ജയഘോഷം ചെയ്ത് നന്ദി സ്വർണപ്രഭനായ പ്രഭുവിനോട് പറഞ്ഞു—“ദേവാ, ഗണേശ്വരന്മാരുടെ രണകർമ്മം ഇന്ദ്രസഹിത ദേവന്മാർക്കും ദുഷ്കരം।”

Verse 30

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नः संजीव्य तानाजिमृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकैकमुद्दिश्य सहेलमीश

“ഹേ ഈശാ! ഇന്ന് ഭാർഗവൻ നമ്മുടെ പരിശ്രമം വ്യർത്ഥമാക്കി—യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച ശത്രുക്കളെ ജീവിപ്പിച്ച്, മൃതസഞ്ജീവനി വിദ്യയെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിച്ച്, ഒരൊരുത്തനെയായി ലക്ഷ്യമാക്കി, എളുപ്പത്തിൽ ചെയ്തതുപോലെ।”

Verse 31

तुहुंडहुंडादिकजंभजंभविपाकपाकादि महासुरेंद्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथाश्चरंति

തുഹുണ്ട, ഹുണ്ട, ജംഭ, വിപാക, പാക മുതലായ മഹാദൈത്യേന്ദ്രന്മാർ ഇന്ന് യമാലയത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങിവന്ന്, പ്രമഥന്മാരെ ഭീതിപ്പെടുത്തി ഓടിച്ചുവിട്ട് എല്ലാടവും സഞ്ചരിക്കുന്നു।

Verse 32

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनःपुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

ഞങ്ങൾ വീഴ്ത്തിയ ശ്രേഷ്ഠ ദൈത്യന്മാരെ അവൻ ഇവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ജീവിപ്പിച്ചാൽ, ഹേ മഹേശാ! ഞങ്ങൾക്ക് ജയം എങ്ങനെ ലഭിക്കും? ഗണേശ്വരന്മാർക്ക് ശാന്തി എവിടെ നിന്നാകും?

Verse 33

इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

നന്ദി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, പ്രമഥങ്ങളുടെ അധീശ്വരനായ ദേവൻ അന്നേരം പുഞ്ചിരിയോടെ, സർവ്വഗണങ്ങളുടെ രാജാവായ ആ നന്ദിയോട് പറഞ്ഞു।

Verse 34

नंदिन्प्रयाहि त्वरितोतिमात्रं द्विजेंद्रवर्यं दितिनंदनानाम् । मध्यात्समुद्धृत्य तथानयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

ഹേ നന്ദീ! അതിവേഗം പോകുക. ദിതിയുടെ പുത്രന്മാരുടെ നടുവിൽ നിന്ന് അവരുടെ ‘ദ്വിജേന്ദ്ര-ശ്രേഷ്ഠനെ’ എടുത്തുകൊണ്ട് ഉടൻ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക—ശ്യേനൻ കൂടിൽ നിന്ന് ലാവകക്കുഞ്ഞിനെ പിടിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 35

स एव मुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नंदी वृषसिंहनादः । जगाम तूर्णं च विगाह्य सेनां यत्राभवद्भार्गववंशदीपः

വൃഷഭധ്വജനായ പ്രഭു അയച്ചതോടെ നന്ദി വൃഷഭ-സിംഹസദൃശമായ ഗർജ്ജനത്തോടെ നിനദിച്ചു; സൈന്യത്തെ തുളച്ചുകടന്ന് വേഗത്തിൽ, ഭാർഗവവംശത്തിന്റെ ദീപമായ (ശുക്രൻ) നിലകൊണ്ടിരുന്ന സ്ഥലത്തെത്തി।

Verse 36

तं रक्ष्यमाणं दितिजैः समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः । विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नंदी शरभो यथेभम्

പാശം, വാൾ, വൃക്ഷം, പാറ, പർവ്വതഖണ്ഡം എന്നിവ കൈകളിൽ ധരിച്ച എല്ലാ ദിതിജദൈത്യരും കാത്തിരുന്ന കാവ്യനെ (ശുക്രനെ) ബലവാനായ നന്ദി ദൈത്യരെ ചിതറിച്ച് അപഹരിച്ചു—ശരഭം ആനയെ ജയിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 37

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् । विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयः सिंहरवान्सृजंतः

ബലവാൻ പിടിച്ചെടുത്ത അവനെ കണ്ടു—വസ്ത്രം സ്രസ്തമായി, ആഭരണങ്ങൾ വഴുതി, മുടി അഴുകി—ദേവശത്രുക്കൾ അവനെ മോചിപ്പിക്കുമെന്നപോലെ പിന്നാലെ ചെന്നു; സിംഹഗർജ്ജനം മുഴക്കി।

Verse 38

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपल कंपनानाम् । नंदीश्वरस्योपरि दानवेद्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

വജ്രം, ത്രിശൂലം, വാൾ, പരശു, ഭാലം, മഹാചക്രം, പാറകൾ, കുലുങ്ങുന്ന കല്ലുകൾ—ഇങ്ങനെ ദാനവേന്ദ്രന്മാർ നന്ദീശ്വരന്റെ മേൽ ഉഗ്രമായ ആയുധവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; മേഘങ്ങൾ ഭീകരമഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ।

Verse 39

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिसैन्यः

ആ ഭാർഗവനെ (ശുക്രനെ) സമീപിച്ച് ഗണാധിരാജൻ മുഖാഗ്നിയാൽ നൂറുകണക്കിന് ആയുധങ്ങൾ ദഹിപ്പിച്ചു; പിന്നെ അസുര-ദേവയുദ്ധം ഉഗ്രമായപ്പോൾ, ശത്രുസൈന്യത്തെ വ്യഥിതമാക്കി ഭവൻ (ശിവൻ)യുടെ പാർശ്വത്ത് എത്തി।

Verse 40

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

“ഭഗവൻ, ഇതാണ് ആ ശുക്രൻ” എന്ന് അവൻ വേഗത്തിൽ ഭവൻ (ശിവൻ)ക്ക് നിവേദിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവദേവൻ ശുദ്ധമായി ഭക്തിയോടെ സമർപ്പിച്ച ഉപഹാരത്തെപ്പോലെ ശുക്രനെ സ്വീകരിച്ചു।

Verse 41

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवींद्रम् । हाहारवस्तैरसुरैः समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

ആ ഭൂതനാഥൻ (ശിവൻ) ഒന്നും പറയാതെ കവീന്ദ്രനെ (ശുക്രാചാര്യനെ) ഒരു പഴം പോലെ വായിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. അപ്പോൾ അസുരന്മാർ എല്ലാവരും ഉച്ചത്തിൽ 'ഹാ! ഹാ!' എന്ന് നിലവിളിച്ചു.

Verse 42

काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशा रहिता बभूवुः । हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेंद्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च

ഗിരിജേശ്വരൻ (ശിവൻ) ശുക്രാചാര്യനെ വിഴുങ്ങിയപ്പോൾ, തുമ്പിക്കൈ ഇല്ലാത്ത ആനകളെപ്പോലെയും കൊമ്പില്ലാത്ത കാളകളെപ്പോലെയും അസുരന്മാർ വിജയപ്രതീക്ഷ നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി.

Verse 43

शरीर हीना इव जीवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः । निरुद्यमाः सत्त्वगुणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च

ശരീരമില്ലാത്ത ജീവികളെപ്പോലെയും, വേദാധ്യയനം ഇല്ലാത്ത ബ്രാഹ്മണരെപ്പോലെയും, ഉദ്യമമില്ലാത്ത സത്വഗുണത്തെപ്പോലെയും, ഭാഗ്യമില്ലാത്ത പ്രയത്നത്തെപ്പോലെയും അവർ ആയിത്തീർന്നു.

Verse 44

पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षा इव मार्गणौघाः । आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्वृत्तेन हीनानि यथा श्रुतानि

ഭർത്താവില്ലാത്ത സ്ത്രീയെപ്പോലെയും, ചിറകില്ലാത്ത അമ്പുകളെപ്പോലെയും, പുണ്യമില്ലാത്ത ആയുസ്സുപോലെയും, സദാചാരമില്ലാത്ത വിദ്യയെപ്പോലെയും അവർ ശക്തിഹീനരായി.

Verse 45

विना यथा वैभवशक्तिमेकां भवंति हीनाः स्वफलैः क्रियौघाः । तथा विना तं द्विजवर्यमेकं दैत्या जयाशा विमुखा बभूवुः

ഒരൊറ്റ വൈഭവശക്തി ഇല്ലാതെ ക്രിയകൾ എങ്ങനെ ഫലശൂന്യമാകുന്നുവോ, അതുപോലെ ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠൻ (ശുക്രാചാര്യൻ) ഇല്ലാതെ അസുരന്മാർ വിജയപ്രതീക്ഷ കൈവിട്ടു.

Verse 46

नंदिनापहृते शुक्रे गिलिते च विषादिना । विषादमगमन्दैत्या हीयमानरणोत्सवाः

നന്ദി ശുക്രനെ അപഹരിക്കുകയും വിഷാദൻ അവനെ വിഴുങ്ങുകയും ചെയ്തപ്പോൾ ദൈത്യർ വിഷാദത്തിലാഴ്ന്നു; അവരുടെ യുദ്ധോത്സാഹം ക്ഷയിച്ചു।

Verse 47

तान्वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत । कविं विक्रम्य नयता नंदिना वंचिता वयम्

അവരെ ഉത്സാഹരഹിതരായി കണ്ട അന്ധകൻ പറഞ്ഞു—“നന്ദി നമ്മെ വഞ്ചിച്ചു; പരാക്രമത്തോടെ കവി (ശുക്രൻ)നെ ജയിച്ച് കൊണ്ടുപോയി।”

Verse 48

तनूर्विना हृताः प्राणाः सर्वेषामद्य तेन नः । धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिः सत्त्वं तेजः पराक्रमः

“ഇന്ന് അവന്റെ ആ പ്രവൃത്തിയാൽ ദേഹം നിലനിന്നിട്ടും ഞങ്ങളൊക്കെയുടെയും പ്രാണൻ ഹരിക്കപ്പെട്ടു; ധൈര്യം, ബലം, ഗതി, കീർത്തി, സത്ത്വം, തേജസ്, പരാക്രമം എല്ലാം വിട്ടുപോയി।”

Verse 49

युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन्भार्गवे हृते । धिगस्मान्कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः । गुरुः सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि

“ഒരു ഭാര്ഗവൻ ഹരിക്കപ്പെട്ടതുമാത്രത്തിൽ നിമിഷത്തിൽ ഞങ്ങളുടെ എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ടു. ധിക് ഞങ്ങൾക്ക്—കുലശ്രേഷ്ഠനും കുലപൂജ്യഗുരുവും സർവ്വസമർത്ഥരക്ഷകനുമായ അവൻ ആപത്തിൽ പോലും രക്ഷിക്കപ്പെടാതെ പോയി।”

Verse 50

तद्धैर्यमवलंब्येह युध्यध्वमरिभिः सह । सूदयिष्याम्यहं सर्वान्प्रमथान्सह नंदिना

“അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ ധൈര്യം ആശ്രയിച്ച് ശത്രുക്കളോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്‍വിൻ. ഞാൻ നന്ദിയോടുകൂടെ എല്ലാ പ്രമഥന്മാരെയും സംഹരിക്കും।”

Verse 51

अद्यैतान्विवशान्हत्वा सह देवैः सवासवैः । भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः

ഇന്ന് ഞാൻ ഈ നിർവശരെ—ഇന്ദ്രസഹിത ദേവന്മാരോടുകൂടി—വധിച്ച്, യോഗിയെപ്പോലെ എന്റെ കർമശക്തിയാൽ ഭാർഗവനെ ജീവനോടെ തന്നെ മോചിപ്പിക്കും।

Verse 52

स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः । शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं रोषपालिता

ആ യോഗി സ്വയംപ്രഭുവായി യോഗബലത്തിൽ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടാലും—ഞങ്ങളുടെ ക്രോധം പോഷിപ്പിക്കുന്ന ധൈര്യത്തോടെ ഞങ്ങൾ പിന്മാറുകയില്ല।

Verse 53

इत्यंधकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिःस्वनाः । प्रमथा नर्दयामासुर्मर्तव्ये कृत निश्चयाः

അന്ധകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മേഘഗർജ്ജനസദൃശമായ നാദത്തോടെ ദാനവർ, യുദ്ധത്തിൽ മരിക്കുവാൻ തന്നെ നിശ്ചയിച്ച്, അവരുടെ ഗർജ്ജനത്തോടെ പ്രമഥരെ മുഴക്കിച്ചു।

Verse 54

सत्यायुपि न नो जातु शक्ताः स्युः प्रमथाबलात् । असत्यायुषि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे

ഞങ്ങൾക്ക് ‘സത്യായുസ്’ ഉണ്ടായാലും പ്രമഥരുടെ ബലത്തെ ഒരിക്കലും താങ്ങാനാവില്ല. പിന്നെ ആയുസ് തന്നെ ‘അസത്യായുസ്’ ആണെങ്കിൽ, യുദ്ധത്തിൽ സ്വാമിയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നതിൽ എന്ത് ഫലം?

Verse 55

ये स्वामिनं विहायाजौ बहुमानधना जनाः । यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्

യുദ്ധഭൂമിയിൽ സ്വാമിയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവർ—എത്ര മാന്യരും ധനവാന്മാരുമായാലും—അവർ നിർബന്ധമായി അന്ധതാമിസ്രത്തിന്റെ വാസസ്ഥലത്തിലേക്ക് പോകുന്നു।

Verse 56

अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्यभूरिशः । इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरात्

ഹേ മഹാപ്രഭോ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ തോറ്റു അപയശത്തിന്റെ അന്ധകാരത്തിൽ സ്വന്തം കീർത്തിയെ മലിനമാക്കിയവർ ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും സുഖികൾ ആകുകയില്ല।

Verse 57

किं दानैः किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः । धरातीर्थे यदि स्नातं पुनर्भव मलापहे

ദാനങ്ങളാൽ എന്ത്, തപസ്സുകളാൽ എന്ത്, മറ്റു തീർത്ഥങ്ങളിൽ വീണ്ടുംവീണ്ടും മുങ്ങിക്കുളിച്ചതാൽ എന്ത്—പുനർഭവമലത്തെ അകറ്റുന്ന ധരാതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ?

Verse 58

संप्रधार्येति तेऽन्योन्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा । ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीर्निनाद्य च

ഇങ്ങനെ പരസ്പരം ആലോചിച്ച് ആ ദൈത്യരും ദാനവയോദ്ധാക്കളും യുദ്ധഭേരികൾ മുഴക്കി പ്രമഥന്മാർക്കെതിരെയുള്ള യുദ്ധത്തെ ഉഗ്രമാക്കി.

Verse 59

तत्र वाणासिवज्रौघैः कटंकटशिलामयैः । भुशुंडीभिंदिपालैश्च शक्तिभल्ल परश्वधैः

അവിടെ അമ്പുകളും വാളുകളും വജ്രസമമായ ആയുധപ്രവാഹങ്ങളും, കടകട ശബ്ദത്തോടെ പറക്കുന്ന കല്ലെറിവുകളും, കൂടാതെ ഭൂശുണ്ഡി, ഭിണ്ഡിപാല, ശക്തി, ഭല്ലം, പരശു മുതലായവകൊണ്ടും അവർ പോരാടി.

Verse 60

खट्वांगैः पट्टिशैः शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् । परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्

ഖട്വാംഗം, പട്ടിശം, ശൂലം, ലകുടം, മുസലം എന്നിവ ധാരാളമായി എടുത്ത് പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ട് അവർ മഹാസംഹാരം വരുത്തി.

Verse 61

कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्रिणाम् । भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्

വില്ലുകൾ വലിക്കുന്ന ശബ്ദവും പറക്കുന്ന അമ്പുകളുടെ ഘോഷവും, എറിഞ്ഞ ഭിണ്ഡിപാല-ഭുശുണ്ഡികളുടെ സീറുന്ന ശബ്ദവും ഉയർന്നു।

Verse 62

रणतूर्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्

യുദ്ധവാദ്യങ്ങളുടെ ഘോഷവും ആനകളുടെ ആവർത്തിച്ച ഗർജ്ജനവും കുതിരകളുടെ ഹേഷാരവവും ചേർന്ന് മഹാകോലാഹലം ഉയർന്നു।

Verse 63

प्रतिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्

പ്രതിധ്വനികളാൽ സ്വർഗ്ഗവും ഭൂമിയും ഇടയിലെ മുഴുവൻ അന്തരം നിറഞ്ഞു; നിർഭയർക്കും ഭീരുക്കൾക്കും മഹാരോമാഞ്ചം ഉണ്ടായി।

Verse 64

गजवाजिमहाराव स्फुटच्छब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च

ആന-കുതിരകളുടെ മഹാരവവും മൂർച്ചയായി പൊട്ടുന്ന ശബ്ദങ്ങളും; തകർന്ന ധ്വജപതാകകളും ക്ഷീണിച്ച ആയുധങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 65

रुधिरोद्गार चित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च । पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्छुरुभयत्र वै

രക്തം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്ന ഭീകരദൃശ്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞു; കുതിര-ആന-രഥങ്ങൾ അസ്ഥിരമായി; ഇരുപുറത്തും ദാഹാർത്ത സൈന്യങ്ങൾ മൂർച്ചിച്ചു വീണു।

Verse 66

दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथैर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्

പ്രമഥന്മാർ എല്ലാടവും തന്റെ സൈന്യത്തെ തകർക്കുന്നതു കണ്ട അന്ധകൻ സ്വയം രഥമേറി ഗണങ്ങളിലേക്കു നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു।

Verse 67

शरवज्रप्रहारैस्तैर्वज्राघातैर्नगा इव । प्रमथानेशिरे वातैर्निस्तोया इव तोयदाः

അവരുടെ അമ്പുകളും ഇടിമിന്നൽപോലെയുള്ള പ്രഹാരങ്ങളും കൊണ്ട് പ്രമഥന്മാർ മിന്നലേറ്റ് കുലുങ്ങുന്ന പർവതങ്ങളെപ്പോലെ തളർന്നു; ജലം തീർന്ന മേഘങ്ങൾ കാറ്റിൽ ചിതറുന്നതുപോലെ അവർ ചിതറിപ്പോയി।

Verse 68

यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् । प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्व्यधाद्बाणैस्तदांधकः

പിന്മാറുന്നവനെയായാലും മുന്നേറുന്നവനെയായാലും, ദൂരെയായാലും അടുത്തായാലും—അന്ധകൻ അപ്പോൾ ഓരോരുത്തനെയും രോമങ്ങളുടെ എണ്ണത്തോളം അമ്പുകളാൽ കുത്തിത്തുളച്ചു।

Verse 69

विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना । नैगमेयेन शाखेन विशाखेन बलीयसा

വിനായകൻ, സ്കന്ദൻ, നന്ദി, സോമനന്ദി, നൈഗമേയൻ, ശാഖ, ശക്തിമാൻ വിശാഖ—ഇവരാൽ.

Verse 70

इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यंधकीकृतः । त्रिशूल शक्तिबाणौघ धारासंपातपातिभिः

ഇങ്ങനെ മറ്റു ഉഗ്ര ഗണങ്ങൾ അന്ധകനെയും ‘അന്ധകൻ’ ആക്കി; ത്രിശൂലങ്ങളും ശക്തികളും അമ്പുകളുടെ പ്രളയവും തുടർച്ചയായ ധാരാവർഷംപോലെ പതിച്ച് അവനെ മൂടിക്കളഞ്ഞു।

Verse 71

ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः । तेन शब्देन महता शुक्रः शंभूदरे स्थितः

അനന്തരം പ്രമഥസൈന്യത്തിനും അസുരസൈന്യത്തിനും ഇടയിൽ മഹാ കോലാഹലം ഉയർന്നു. ആ മഹാശബ്ദം കൊണ്ട് ശംഭുവിന്റെ ഉദരത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ശുക്രൻ ഉണർന്നു ചലിച്ചു.

Verse 72

छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिःकेतो यथानिलः । सप्तलोकान् सपालान्स रुद्रदेहे व्यलोकयत्

ഒരു വിടവ് തേടി അവൻ പതാകയില്ലാത്ത കാറ്റുപോലെ അശാന്തനായി അലഞ്ഞു. റുദ്രദേഹത്തിനുള്ളിൽ അവൻ പാലകരോടുകൂടിയ ഏഴ് ലോകങ്ങളെ കണ്ടു.

Verse 73

ब्रह्मनारायणेंद्राणामादित्याप्यरसां तथा । भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्

അവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെയും നാരായണന്റെയും ഇന്ദ്രന്റെയും അത്ഭുത ഭുവനങ്ങൾ, അതുപോലെ ആദിത്യന്മാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെയും വിചിത്ര ലോകങ്ങൾ കണ്ടു; പ്രമഥ-അസുര യുദ്ധവും കണ്ടു.

Verse 74

सवर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् । न तस्य ददृशे रंध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा

ഭവന്റെ (ശിവന്റെ) ഉദരത്തിനുള്ളിൽ അവൻ നൂറു ദിവ്യവർഷം ചുറ്റി അലഞ്ഞു; എങ്കിലും അവിടെ ഒരു വിടവുമില്ലായിരുന്നു—ശുദ്ധനിൽ കുറ്റം തേടുന്ന ദുഷ്ടനെപ്പോലെ.

Verse 75

शांभवेनाथयोगेन शुक्ररूपेण भार्गवः । चस्कंदाथ ननामापि ततो देवेन भाषितः

അപ്പോൾ ഭാർഗവൻ (ശുക്രൻ) ശാംഭവയോഗത്താൽ ശുക്രരൂപം ധരിച്ചു പുറത്ത് ചാടിവന്നു; പിന്നെ നമസ്കരിച്ചു—അപ്പോൾ ദേവൻ അവനോട് അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 76

शुक्रवन्निःसृतोयस्मात्तस्मात्त्वं भृगुनंदन । कर्मणानेन शुक्रस्त्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्

നീ ശുക്രംപോലെ നിർഗമിച്ച് പ്രത്യക്ഷനായതിനാൽ, ഹേ ഭൃഗുനന്ദന, നീ ‘ശുക്രൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനാകും. ഈ സംഭവത്താൽ നീ എനിക്ക് പുത്രസമൻ—ഇപ്പോൾ പോകുക.

Verse 77

जठरान्निर्गते शुक्रे देवोपि मुमुदेतराम् । भ्रमञ्छ्रेयोभवद्यन्मे न मृतो जठरे द्विजः

ശുക്രൻ ജഠരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നപ്പോൾ ദേവനും അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു; “എനിക്ക് മംഗളം സംഭവിച്ചു—ഈ ദ്വിജൻ എന്റെ ഗർഭത്തിൽ മരിച്ചില്ല” എന്ന് വിചാരിച്ചു.

Verse 78

इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृश द्युतिः । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी

ദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സൂര്യസദൃശ ദ്യുതിയുള്ള ശുക്രൻ ദാനവസൈന്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു; മേഘമാലയിൽ ചന്ദ്രൻ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 79

शुक्रोदयान्मुदं लेभे स दानव महार्णवः । यथा चंद्रोदये हर्षमूर्मिमाली महोदधिः

ശുക്രന്റെ ഉദയത്തിൽ ദാനവരുടെ ആ മഹാസമുദ്രം ആനന്ദിച്ചു; തരംഗമാലയുള്ള മഹാസമുദ്രം ചന്ദ്രോദയത്തിൽ ഹർഷിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 80

अंधकांधकहंत्रोर्वै वर्तमाने महाहवे । इत्थं नाम्नाभवच्छुक्रः स वै भार्गवनंदनः

അന്ധകനും അവന്റെ സംഹാരകനും തമ്മിൽ മഹായുദ്ധം നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ, ഭൃഗുവംശജനായ ആ പുത്രൻ ഇങ്ങനെ ‘ശുക്രൻ’ എന്ന നാമം പ്രാപിച്ചു.

Verse 81

यथा च विद्यां तां प्राप मृतसंजीवनीं पराम् । शंभोरनुग्रहात्काव्यस्तन्निशामय सुव्रत

ഹേ സുവ്രതാ! ശംഭുവിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ കാവ്യൻ (ശുക്രൻ) ‘മൃതസഞ്ജീവനി’ എന്ന പരമവിദ്യ എങ്ങനെ പ്രാപിച്ചു എന്നു കേൾക്കുക।

Verse 82

गणावूचतुः । पुराऽसौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् । अंडजस्वेदजोद्भिज्जजरायुज गतिप्रदाम्

ഗണങ്ങൾ പറഞ്ഞു—പൂർവകാലത്ത് ഭൃഗുവിന്റെ വംശജനായ അവൻ വാരാണസി നഗരത്തിലേക്കു പോയി; അത് അണ്ഡജ, സ്വേദജ, ഉദ്ഭിജ്ജ, ജരായുജ—എല്ലാ ജീവികൾക്കും പരമഗതി നൽകുന്നതാണ്।

Verse 83

संस्थाप्य लिंगं श्रीशंभोः कूपं कृत्वा तदग्रतः । बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन्विश्वेश्वरं प्रभुम्

അവൻ ശ്രീശംഭുവിന്റെ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് അതിന്റെ മുമ്പിൽ ഒരു കിണർ നിർമ്മിച്ചു; പ്രഭു വിശ്വേശ്വരനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്തു।

Verse 84

राजचंपकधत्तूर करवीरकुशेशयैः । मालती कर्णिकारैश्च कदंबैर्बकुलोत्पलैः

രാജചമ്പകം, ധത്തൂര, കരവീര, കുശേശയ പുഷ്പങ്ങളാലും; കൂടാതെ മാലതി, കർണികാര, കടമ്പ, ബകുല, ഉത്പല എന്നിവാലും।

Verse 85

मल्लिकाशतपत्रीभिः सिंदुवारैः सकिंशुकैः । अशोकैः करुणैः पुष्पैः पुन्नागैर्नागकेसरैः

മല്ലികയും ശതപത്രിയും, സിന്ദുവാരവും കിംശുകവും, അശോകപുഷ്പങ്ങളും, কোমല (കരുണ) പുഷ്പങ്ങളും, പുന്നാഗവും നാഗകേസരവും കൊണ്ടും।

Verse 86

क्षुद्राभिर्माधवीभिश्च पाटला बिल्वचंपकैः । नवमल्लीविचिकिलैः कुंदैः समुचुकुंदकैः

അവൻ ചെറുപുഷ്പങ്ങൾ, മാധവീ വള്ളികൾ, പാടലാ പുഷ്പങ്ങൾ, ബില്വവും ചമ്പകവും ഉള്ള പുഷ്പങ്ങൾ, പുതുമല്ലികാ വകഭേദങ്ങൾ, സുഗന്ധമുള്ള കുന്ദവും ചുകുന്ദകവും പുഷ്പങ്ങളാൽ ശങ്കരനെ പൂജിച്ചു।

Verse 87

मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्बकैः । ग्रंथिपर्णैर्दमनकैः सुरभूचूतपल्लवैः

അവൻ മന്ദാരപുഷ്പങ്ങളും ബില്വപത്രങ്ങളും, ദ്രോണം, മരുബകം, ബകം എന്നീ പുഷ്പങ്ങളും, ഗ്രന്ഥിപർണ്ണി കൊമ്പുകളും, ദമനകവും, സുഗന്ധമുള്ള മാവിൻ പല്ലവങ്ങളും കൊണ്ട് പ്രഭുവിനെ ആദരപൂർവ്വം പൂജിച്ചു।

Verse 88

तुलसी देवगंधारी बृहत्पत्री कुशांकुरैः । नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः

അവൻ തുളസി, ദേവഗന്ധാരി, വിശാലപത്രി, কোমല കുശാങ്കുരങ്ങൾ; നദ്യാവർത്ത പുഷ്പങ്ങളും അഗസ്ത്യ പുഷ്പങ്ങളും; കൂടാതെ ശാലപത്രങ്ങളും ദേവദാരു കൊമ്പുകളും കൊണ്ട് പൂജിച്ചു।

Verse 89

कांचनारैः कुरबकैर्दूर्वांकुर कुरंटकैः । प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि

അവൻ കാഞ്ചനാരയും കുരബകവും പുഷ്പങ്ങൾ, ദൂർവാ അങ്കുരങ്ങൾ, കുറണ്ടക പുഷ്പങ്ങൾ—ഇവയിൽ ഓരോന്നാലും, കൂടാതെ മറ്റു പല പല്ലവങ്ങളോടും കൂടി—പൂജ നടത്തി।

Verse 90

पत्रैः शतसहस्रैश्च स समानर्च शंकरम् । पंचामृतैर्द्रोणमितैर्लक्षकृत्वः प्रयत्नतः

അവൻ ലക്ഷക്കണക്കിന് ഇലകളാൽ വിധിപൂർവ്വം ശങ്കരനെ അർച്ചിച്ചു; ദ്രോണം അളവുള്ള പഞ്ചാമൃതം കൊണ്ട് അഭിഷേകം നടത്തി, മഹാപ്രയത്നത്തോടെ ലക്ഷവട്ടം അവനെ പൂജിച്ചു।

Verse 91

स्नपयामास देवेशं सुगंधस्नपनैर्बहु । सहस्रकृत्वो देवेशं चंदनैर्यक्षकर्दमैः

അവൻ ദേവേശ്വരനെ അനവധി സുഗന്ധസ്നപനങ്ങളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്നപിപ്പിച്ചു; കൂടാതെ ആയിരം പ്രാവശ്യം ചന്ദനവും യക്ഷകർത്തമവും (സുഗന്ധലേപം) കൊണ്ടു ദേവേശ്വരനെ അനുലേപനം ചെയ്തു।

Verse 92

समालिलिंप देवेशं सुगंधोद्वर्तनान्यनु । गीतनृत्योपहारैश्च श्रुत्युक्तस्तुतिभिर्बहुः

അതിനുശേഷം അവൻ സുഗന്ധ ഉദ്വർത്തനപ്പൊടികളും ലേപങ്ങളും കൊണ്ടു ദേവേശ്വരനെ സൂക്ഷ്മമായി അനുലേപനം ചെയ്തു; കൂടാതെ ഗീത-നൃത്തോപഹാരങ്ങൾ അർപ്പിച്ച്, ശ്രുതിയിൽ പറഞ്ഞ സ്തുതികളാൽ വളരെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 93

नाम्नां सहस्रैरन्यैश्च स्तोत्रैस्तुष्टाव शंकरम् । सहस्रं पंचशरदामित्थं शुक्रः समर्चयन्

അവൻ സഹസ്രനാമങ്ങളാലും മറ്റു സ്തോത്രങ്ങളാലും ശങ്കരനെ സ്തുതിച്ചു; ഇങ്ങനെ സമർച്ചനം ചെയ്തുകൊണ്ട് ശുക്രൻ ആയിരവും അഞ്ചും ശരദൃതുക്കൾ (വർഷങ്ങൾ) നിരന്തരം ആരാധിച്ചു।

Verse 94

यदा देवं नालुलोके मनागपि वरोन्मुखम् । तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीवदुःसहम्

ദേവൻ വരം നൽകാൻ അല്പംപോലും ഉന്മുഖനാണെന്ന് അവൻ കാണാതിരുന്നപ്പോൾ, അവൻ മറ്റൊരു ഭയങ്കര നിയമം സ്വീകരിച്ചു—അതീവ ദുസ്സഹമായ തപസ്।

Verse 95

प्रक्षाल्य चेतसो त्यंतं चांचल्याख्यं महामलम् । भावनावार्भि रसकृदिंद्रियैः सहितस्य च

അവൻ മനസ്സിലെ ‘ചാഞ്ചല്യം’ എന്ന മഹാമലത്തെ പൂർണ്ണമായി കഴുകി നീക്കി; വിഷയരസം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, ഭാവനാരൂപ ജലങ്ങളാൽ പോഷിതനായി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി।

Verse 96

निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने । प्रपपौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः

മനം നിർമലമാക്കി ആ കവി-ഋഷി പിനാകധാരിയായ ശിവനു ഒരു രത്നം അർപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ഭഗവാന്റെ കൃപയ്ക്കായി ധൂളി-പുകയുടെ പ്രചണ്ഡ പ്രവാഹം സഹസ്ര ശരദ്കാലങ്ങൾ വരെ സഹിച്ചു തപസ്സു ചെയ്തു.

Verse 97

प्रससाद तदा देवो भार्गवाय महात्मने । तस्माल्लिंगाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः

അപ്പോൾ ദേവൻ മഹാത്മാവായ ഭാർഗവനിൽ പ്രസന്നനായി. ആ ലിംഗത്തിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം പ്രത്യക്ഷനായി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദ്യുതി സഹസ്ര സൂര്യന്മാരെയും അതിക്രമിച്ചു.

Verse 98

उवाच च विरूपाक्षः साक्षाद्दाक्षायणीपतिः । तपोनिधे प्रसन्नोस्मि वरं वरय भार्गव

അപ്പോൾ വിരൂപാക്ഷൻ—ദാക്ഷായണീ (പാർവതി)യുടെ പതി—പറഞ്ഞു: “ഹേ തപോനിധേ, ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്; ഹേ ഭാർഗവ, വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക.”

Verse 99

निशम्येति वचः शंभोरंभोजनयनो द्विजः । उद्यदानंदसंदोह रोमांचांचित विग्रहः

ശംഭുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ പദ്മനയനനായ ബ്രാഹ്മണൻ ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു; അവന്റെ ദേഹം രോമാഞ്ചത്തോടെ പുളകിതമായി.

Verse 100

तुष्टावाष्टतनुं तुष्टः प्रफु ल्ल नयनांचलः । मौलावंजलिमाधाय वदञ्जयजयेति च

പ്രസന്നനായി അദ്ദേഹം അഷ്ടതനുവായ ശിവനെ സ്തുതിച്ചു. ആനന്ദം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ തലയിൽ അഞ്ജലി വെച്ച് “ജയ ജയ” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 101

भार्गव उवाच । त्वं भाभिराभिरभिभूय तमः समस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम् । देदीप्यसे मणेगगनेहिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर तन्नमस्ते

ഭാർഗവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രഭോ, നിന്റെ അനേകം ദീപ്തികളാൽ നീ സമസ്ത അന്ധകാരത്തെയും ജയിച്ച് അസ്തമിപ്പിക്കുന്നു; നിശാചരരുടെ പ്രിയാഭിലാഷങ്ങളും തകർക്കുന്നു. ത്രിലോകഹിതത്തിനായി ആകാശത്തിൽ മാണിക്യത്തെപ്പോലെ ദീപ്തനാകുന്നു; ഹേ ജഗദീശ്വരാ, നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 110

अष्टमूर्त्यष्टकेनेष्टं परिष्टूयेति भार्गवः । भर्गभूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः

അഷ്ടമൂർത്തിസ്വരൂപനായ ദേവനെ അഷ്ടകസ്തുതിയാൽ പ്രീതിപൂർവ്വം പുകഴ്ത്തിയ ഭാർഗവൻ, ദീപ്തമായ ഭൂമിയെ ശിരസ്സാൽ സ്പർശിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രണാമം ചെയ്തു।

Verse 120

अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्न्यतितारकम् । देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव

നിന്റെ തേജസ് സൂര്യനേക്കാളും മഹത്തായതും, അഗ്നിയേക്കാളും പ്രബലമായതുമാകട്ടെ; ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെയും മീതെക്കടന്ന് ദീപ്തനായി, ഗ്രഹങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനാകുക।

Verse 130

अगस्त्य उवाच । इत्थं सधर्मिणि कथां शुक्रलोकस्य सुव्रते । शृण्वन्नांगारकं लोकमालुलोकेऽथ स द्विजः

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സധർമ്മിണി, ഹേ സുവ്രതേ! ഇങ്ങനെ ശുക്രലോകത്തിന്റെ കഥ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, ആ ദ്വിജൻ അപ്പോൾ അങ്കാരക (മംഗള) ലോകം ദർശിച്ചു।