Prakarana 23
सोपान-प्रवेश: ‘दर्शन’ से ‘आसक्ति’ और ‘श्रद्धा’ से ‘वर-निश्चय’ तक। बालकाण्ड में भक्ति का जन्म ‘श्रवण–कीर्तन’ से नहीं, ‘साक्षात् रूप-दर्शन’ से भी होता है—नगर-नारी, बालक, मुनि-पत्नी, सबके हृदय में राम-रूप ‘मोहन’ बनकर उतरता है। यह चरण साधक को बताता है कि मुक्ति-मार्ग का प्रथम सोपान है: चित्त का राम में सहज आकृष्ट होना (अनुराग), फिर उसी अनुराग का धर्म-संयम में रूपांतरण (गुरु-आज्ञा, संध्या-वंदन, पुष्प-चयन, पूजा-प्रसंग)।
ഈ അംശം ബാലകാണ്ഡത്തിലെ ‘മധുര-രസരാജ’ മേഖലയിലേക്കാണ്; ഇവിടെ രാമ-ലക്ഷ്മണരുടെ നഗര-ദർശനം, സ്ത്രീസമൂഹത്തിന്റെ പരസ്പര സംഭാഷണം, സീതയുടെ ഗിരിജാ-പൂജ—ഇവയെല്ലാം ഒരേ ഭാവധാരയിൽ ലയിക്കുന്നു. പ്രധാന രസം ശൃംഗാരമാണ് (പ്രത്യേകിച്ച് ‘മാധുര്യം’യും ‘അത്ഭുത’വും); എന്നാൽ ലക്ഷ്യം ലൗകികമല്ല—അത് ‘രൂപ-സമാധി’യുടെ ഭൂമികയാണ്: കണ്ണുകൾക്ക് ‘ഫലം ലഭിക്കൽ’, ഹൃദയത്തിൽ ‘ഉത്കണ്ഠ’ ഉയരൽ, ‘നാരദ-വചനം’ സ്മരണയിലൂടെ മുൻ-സംസ്കാരം ഉണരൽ. തുളസി ഇവിടെ ലോകഭാഷയിലെ സ്വാഭാവിക പ്രയോഗങ്ങളാൽ സമുഹ-മനശ്ശാസ്ത്രം തീർക്കുന്നു—‘മനहुँ റങ്ക നിധി ലൂട്ടൻ ലാഗീ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ വേഗം, ‘കോടി കാമ ഛബി ജീതീ’ എന്നതിലൂടെ രൂപത്തിന്റെ അലൗകികത. അതോടൊപ്പം ഗുരു-ആജ്ഞ, സന്ധ്യാ-വന്ദനം, ചരണ-സേവ, പുഷ്പ-ചയനം, പൂജാ-പ്രസംഗം എന്നിവ ഭക്തി വികാരമാത്രമല്ല, അനുഷ്ഠാന-ശാസനവും ആണെന്ന് കാണിക്കുന്നു. തത്ത്വചട്ടക്കൂടിൽ ഇത് ‘സഗുണ-രൂപ’ത്തിലൂടെ ‘നിർഗുണ’ത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന സോപാനമാണ്: രൂപം മോഹിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഒടുവിൽ അതേ രൂപം ധർമ്മസ്ഥാപനത്തിലും ആത്മശുദ്ധിയിലും ചിത്തത്തെ തിരിക്കുന്നു.
Verses
ചൗപായി 220.1-4
देखन नगरु भूपसुत आए।समाचार पुरबासिन्ह पाए।।
धाए धाम काम सब त्यागी।मनहु रंक निधि लूटन लागी।।
निरखि सहज सुंदर दोउ भाई।होहिं सुखी लोचन फल पाई।।
जुबतीं भवन झरोखन्हि लागीं।निरखहिं राम रूप अनुरागीं।।
कहहिं परसपर बचन सप्रीती।सखि इन्ह कोटि काम छबि जीती।।
सुर नर असुर नाग मुनि माहीं।सोभा असि कहुँ सुनिअति नाहीं।।
बिष्नु चारि भुज बिघि मुख चारी।बिकट बेष मुख पंच पुरारी।।
अपर देउ अस कोउ न आही।यह छबि सखि पटतरिअ जाही।।
dekhana nagaru bhūpasuta āe |samācāra purabāsinha pāe ||
dhāe dhāma kāma saba tyāgī |manahu raṅka nidhi lūṭana lāgī ||
nirakhi sahaja sundara dou bhāī |hohiṁ sukhī locana phala pāī ||
jubatīṁ bhavana jharokhanhi lāgīṁ |nirakhahiṁ rāma rūpa anurāgīṁ ||
kahahiṁ parasapara bacana saprītī |sakhi inha koṭi kāma chabi jītī ||
sura nara asura nāga muni māhīṁ |sobhā asi kahũ suniati nāhīṁ ||
biṣnu cāri bhuja bighi mukha cārī |bikaṭa beṣa mukha pañca purārī ||
apara deu asa kou na āhī |yaha chabi sakhi paṭataria jāhī ||
നഗരം കാണാൻ വന്ന രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരുടെ വാർത്ത നഗരവാസികൾക്ക് ലഭിച്ചു. തങ്ങളുടെ വീടുകളും എല്ലാ ജോലികളും ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടി, ദരിദ്രർ നിധി കൊള്ളയടിക്കാൻ ഓടുന്നതുപോലെ. സ്വാഭാവികമായി സുന്ദരരായ രണ്ട് സഹോദരന്മാരെ കണ്ട്, തങ്ങളുടെ കണ്ണുകൾക്ക് ഫലം ലഭിച്ച് സന്തോഷത്താൽ നിറഞ്ഞു. വീടുകളിലെ യുവതികൾ ജനാലകളിൽ നിന്ന്, പ്രേമത്തോടെ രാമന്റെ സൗന്ദര്യത്തെ നോക്കി. പരസ്പരം സ്നേഹത്തോടെ സംസാരിച്ചു: "സുഹൃത്തേ, ഇവർ രണ്ടുപേരും കോടി കാമദേവന്മാരുടെ സൗന്ദര്യത്തെ ജയിച്ചു." "ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, അസുരന്മാർ, നാഗന്മാർ, മുനിമാർ എന്നിവരിൽ എവിടെയും ഇത്തരം സൗന്ദര്യം കേൾക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല." "വിഷ്ണുവിന് നാല് കൈകൾ, ബ്രഹ്മാവിന് നാല് മുഖങ്ങൾ, ത്രിപുരത്തെ നശിപ്പിച്ച ശിവന് അഞ്ച് മുഖങ്ങളും ഭയങ്കര വേഷവും." "ഈ സൗന്ദര്യത്തോട് താരതമ്യപ്പെടുത്താൻ മറ്റൊരു ദേവനില്ല, സുഹൃത്തേ."
ദോഹ 220
बय किसोर सुषमा सदन स्याम गौर सुख घाम।अंग अंग पर वारिअहिं कोटि कोटि सत काम।।220।।
baya kisora suṣamā sadana syāma gaura sukha ghāma |aṅga aṅga para vāriahiṁ koṭi koṭi sata kāma ||220||
പ്രായത്തിൽ യൗവനം, സൗന്ദര്യത്തിന്റെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ, ഒരാൾ കറുത്തവനും ഒരാൾ വെളുത്തവനും, സുഖത്തിന്റെ ഭവനങ്ങൾ; അവരുടെ ഓരോ അവയവത്തിലും കോടി കോടി നൂറ് കാമദേവന്മാരെയും ബലികഴിപ്പിച്ചു തള്ളാം.
ചൗപായി 221.1-4
कहहु सखी अस को तनुधारी।जो न मोह यह रूप निहारी।।
कोउ सप्रेम बोली मृदु बानी।जो मैं सुना सो सुनहु सयानी।।
ए दोऊ दसरथ के ढोटा।बाल मरालन्हि के कल जोटा।।
मुनि कौसिक मख के रखवारे।जिन्ह रन अजिर निसाचर मारे।।
स्याम गात कल कंज बिलोचन।जो मारीच सुभुज मदु मोचन।।
कौसल्या सुत सो सुख खानी।नामु रामु धनु सायक पानी।।
गौर किसोर बेषु बर काछें।कर सर चाप राम के पाछें।।
लछिमनु नामु राम लघु भ्राता।सुनु सखि तासु सुमित्रा माता।।
kahahu sakhī asa ko tanudhārī |jo na moha yaha rūpa nihārī ||
kou saprema bolī mṛdu bānī |jo maiṁ sunā so sunahu sayānī ||
e doū dasaratha ke ḍhoṭā |bāla marālanhi ke kala joṭā ||
muni kausika makha ke rakhavāre |jinha rana ajira nisācara māre ||
syāma gāta kala kañja bilocana |jo mārīca subhuja madu mocana ||
kausalyā suta so sukha khānī |nāmu rāmu dhanu sāyaka pānī ||
gaura kisora beṣu bara kācheṁ |kara sara cāpa rāma ke pācheṁ ||
lachimanu nāmu rāma laghu bhrātā |sunu sakhi tāsu sumitrā mātā ||
പറ, സുഹൃത്തേ, ഈ രൂപം കണ്ട് മോഹിക്കാത്ത ശരീരധാരി ആരുണ്ട്? അവരിൽ ഒരാൾ സ്നേഹത്തോടെ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു: "കേൾക്കുക, ബുദ്ധിമതിയായ സുഹൃത്തേ, ഞാൻ കേട്ടത്." "ഈ രണ്ടും ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാർ, ചെറിയ അരയന്നങ്ങൾ പോലെയുള്ള സുന്ദരമായ ഇണ." "അവർ കൗശിക മുനിയുടെ യാഗത്തിന്റെ കാവൽക്കാർ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ രാക്ഷസരെ വധിച്ചവർ." "കറുത്ത ശരീരം, താമരപോലെയുള്ള സുന്ദരമായ കണ്ണുകൾ ഉള്ളവൻ, മാരീചന്റെയും സുബാഹുവിന്റെയും അഹങ്കാരം ഭഞ്ജനം ചെയ്തവൻ." "അവൻ കൗസല്യയുടെ പുത്രൻ, സുഖത്തിന്റെ ഖനി, പേര് രാമൻ, കൈയിൽ വില്ലും അമ്പും ഏന്തിയവൻ." "വെളുത്ത യുവാവ്, സുന്ദരമായ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, കൈയിൽ അമ്പും വില്ലും ഏന്തി, രാമന് പിന്നിൽ നടക്കുന്നവൻ." "അവന്റെ പേര് ലക്ഷ്മണൻ, രാമന്റെ അനുജൻ. കേൾക്കുക, സുഹൃത്തേ, അവന്റെ അമ്മ സുമിത്ര."
ദോഹ 221
बिप्रकाजु करि बंधु दोउ मग मुनिबधू उधारि।आए देखन चापमख सुनि हरषीं सब नारि।।221।।
biprakāju kari bandhu dou maga munibadhū udhāri |āe dekhana cāpamakha suni haraṣīṁ saba nāri ||221||
ബ്രാഹ്മണന്റെ കാര്യം ചെയ്ത്, വഴിയിൽ മുനിവിന്റെ ഭാര്യയെ രക്ഷിച്ച്, രണ്ട് സഹോദരന്മാരും വില്ല് യാഗം കാണാൻ വന്നു. ഇത് കേട്ട്, എല്ലാ സ്ത്രീകളും ആനന്ദിച്ചു.
ചൗപായി 222.1-4
देखि राम छबि कोउ एक कहई।जोगु जानकिहि यह बरु अहई।।
जौ सखि इन्हहि देख नरनाहू।पन परिहरि हठि करइ बिबाहू।।
कोउ कह ए भूपति पहिचाने।मुनि समेत सादर सनमाने।।
सखि परंतु पनु राउ न तजई।बिधि बस हठि अबिबेकहि भजई।।
कोउ कह जौं भल अहइ बिधाता।सब कहँ सुनिअ उचित फलदाता।।
तौ जानकिहि मिलिहि बरु एहू।नाहिन आलि इहाँ संदेहू।।
जौ बिधि बस अस बनै सँजोगू।तौ कृतकृत्य होइ सब लोगू।।
सखि हमरें आरति अति तातें।कबहुँक ए आवहिं एहि नातें।।
dekhi rāma chabi kou eka kahaī |jogu jānakihi yaha baru ahaī ||
jau sakhi inhahi dekha naranāhū |pana parihari haṭhi karai bibāhū ||
kou kaha e bhūpati pahicāne |muni sameta sādara sanamāne ||
sakhi parantu panu rāu na tajaī |bidhi basa haṭhi abibekahi bhajaī ||
kou kaha jauṁ bhala ahai bidhātā |saba kahã sunia ucita phaladātā ||
tau jānakihi milihi baru ehū |nāhina āli ihā̃ sandehū ||
jau bidhi basa asa banai sãjogū |tau kṛtakṛtya hoi saba logū ||
sakhi hamareṁ ārati ati tāteṁ |kabahũka e āvahiṁ ehi nāteṁ ||
രാമന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ട്, ഒരു സ്ത്രീ പറഞ്ഞു, "ഇവർ ജാനകിക്ക് യോഗ്യനായ വരൻ." "സഖി, രാജാവ് ഇവനെ കണ്ടാൽ, തന്റെ വാക്ക് വിട്ട് വിവാഹം ഹഠമായി നടത്തും." മറ്റൊരാൾ പറഞ്ഞു, "രാജാവ് അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; മുനിയോടൊപ്പം ബഹുമാനത്തോടെ സ്വാഗതം ചെയ്തു." "എന്നാൽ സഖി, രാജാവ് തന്റെ വാക്ക് ഉപേക്ഷിക്കില്ല; വിധിയുടെ വശത്തായി, അവിവേകത്തെ ഹഠമായി പിടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു." മറ്റൊരാൾ പറഞ്ഞു, "സൃഷ്ടികർത്താവ് നല്ലവനാണെങ്കിൽ, എല്ലാവർക്കും തക്ക ഫലം നൽകുന്നവനാണെന്ന് കേൾക്കുന്നു, "എങ്കിൽ ജാനകിക്ക് ഇവനെത്തന്നെ വരനായി ലഭിക്കും. സഖി, ഇതിൽ സംശയമില്ല." "വിധിയുടെ വശത്താൽ ഇങ്ങനെ സംയോഗം നടന്നാൽ, എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റും." "സഖി, ഈ ബന്ധത്താൽ അവർ എപ്പോഴെങ്കിലും ഇവിടെ വീണ്ടും വരാം എന്നതുകൊണ്ട് എനിക്ക് വളരെ ആർത്തിയുണ്ട്."
ദോഹ 222
नाहिं त हम कहुँ सुनहु सखि इन्ह कर दरसनु दूरि।यह संघटु तब होइ जब पुन्य पुराकृत भूरि।।222।।
nāhiṁ ta hama kahũ sunahu sakhi inha kara darasanu dūri |yaha saṅghaṭu taba hoi jaba punya purākṛta bhūri ||222||
ഇല്ലെങ്കിൽ, കേൾക്കു സഖി, ഇവരുടെ ദർശനം നമുക്ക് അകലെയായിരിക്കും. ഈ സംഗമം അപ്പോഴാണ് സംഭവിക്കുന്നത്, പൂർവജന്മപുണ്യം ധാരാളമായിരിക്കുമ്പോൾ.
ചൗപായി 223.1-4
बोली अपर कहेहु सखि नीका।एहिं बिआह अति हित सबहीं का।।
कोउ कह संकर चाप कठोरा।ए स्यामल मृदुगात किसोरा।।
सबु असमंजस अहइ सयानी।यह सुनि अपर कहइ मृदु बानी।।
सखि इन्ह कहँ कोउ कोउ अस कहहीं।बड़ प्रभाउ देखत लघु अहहीं।।
परसि जासु पद पंकज धूरी।तरी अहल्या कृत अघ भूरी।।
सो कि रहिहि बिनु सिवधनु तोरें।यह प्रतीति परिहरिअ न भोरें।।
जेहिं बिरंचि रचि सीय सँवारी।तेहिं स्यामल बरु रचेउ बिचारी।।
तासु बचन सुनि सब हरषानीं।ऐसेइ होउ कहहिं मुदु बानी।।
bolī apara kahehu sakhi nīkā |ehiṁ biāha ati hita sabahīṁ kā ||
kou kaha saṅkara cāpa kaṭhorā |e syāmala mṛdugāta kisorā ||
sabu asamañjasa ahai sayānī |yaha suni apara kahai mṛdu bānī ||
sakhi inha kahã kou kou asa kahahīṁ |baṛa prabhāu dekhata laghu ahahīṁ ||
parasi jāsu pada paṅkaja dhūrī |tarī ahalyā kṛta agha bhūrī ||
so ki rahihi binu sivadhanu toreṁ |yaha pratīti pariharia na bhoreṁ ||
jehiṁ birañci raci sīya sãvārī |tehiṁ syāmala baru raceu bicārī ||
tāsu bacana suni saba haraṣānīṁ |aisei hou kahahiṁ mudu bānī ||
മറ്റൊരു സ്ത്രീ സംസാരിച്ചു: സുഹൃത്തേ, നീ നന്നായി പറഞ്ഞു; ഈ വിവാഹം എല്ലാവർക്കും വളരെ നന്മ വരുത്തും. ഒരാൾ പറഞ്ഞു: ശങ്കരന്റെ വില്ല് കഠിനമാണ്, എന്നാൽ ഈ രണ്ട് യുവാക്കൾ കറുത്ത നിറത്തിലുള്ളവരും മൃദുവായ ശരീരമുള്ളവരുമാണ്. ഇതെല്ലാം ആശയക്കുഴപ്പമാണ്, ബുദ്ധിമതിയായ സുഹൃത്തേ. ഇത് കേട്ട് മറ്റൊരാൾ മൃദുവായ ശബ്ദത്തിൽ സംസാരിച്ചു. സുഹൃത്തേ, ഇവരെ രണ്ടുപേരെക്കുറിച്ച് ചിലർ പറയുന്നത്, അവർ ചെറിയവരായി തോന്നിയാലും അവരുടെ ശക്തി വളരെ വലുതാണ്. അവന്റെ പാദപങ്കജത്തിന്റെ പൊടി സ്പർശിച്ച്, അഹല്യ അനേകം പാപങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടും രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. അവൻ ശിവന്റെ വില്ല് പൊട്ടിക്കാതെ വിട്ടുപോകുമോ? ഈ വിശ്വാസം ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്. സീതയെ സൃഷ്ടിച്ച് അലങ്കരിച്ച സ്രഷ്ടാവ്, നന്നായി ചിന്തിച്ച് ഈ കറുത്ത നിറത്തിലുള്ള യുവാവിനെ അവൾക്ക് ഭർത്താവായി സൃഷ്ടിച്ചു. അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് എല്ലാവരും സന്തോഷിച്ചു, മൃദുവായ ശബ്ദത്തിൽ അങ്ങനെ ഭവിക്കട്ടെ എന്ന് പറഞ്ഞു.
ദോഹ 223
हियँ हरषहिं बरषहिं सुमन सुमुखि सुलोचनि बृंद।जाहिं जहाँ जहँ बंधु दोउ तहँ तहँ परमानंद।।223।।
hiyã haraṣahiṁ baraṣahiṁ sumana sumukhi sulocani bṛnda |jāhiṁ jahā̃ jahã bandhu dou tahã tahã paramānanda ||223||
സുന്ദരമായ മുഖങ്ങളും സുന്ദരമായ കണ്ണുകളുമുള്ള സ്ത്രീകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ ആനന്ദിച്ച് പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിക്കുന്നു. ആ രണ്ട് സഹോദരന്മാർ എവിടേക്ക് പോകുന്നുവോ, അവിടെയെല്ലാം പരമാനന്ദം വ്യാപിക്കുന്നു.
ചൗപായി 224.1-4
पुर पूरब दिसि गे दोउ भाई।जहँ धनुमख हित भूमि बनाई।।
अति बिस्तार चारु गच ढारी।बिमल बेदिका रुचिर सँवारी।।
चहुँ दिसि कंचन मंच बिसाला।रचे जहाँ बेठहिं महिपाला।।
तेहि पाछें समीप चहुँ पासा।अपर मंच मंडली बिलासा।।
कछुक ऊँचि सब भाँति सुहाई।बैठहिं नगर लोग जहँ जाई।।
तिन्ह के निकट बिसाल सुहाए।धवल धाम बहुबरन बनाए।।
जहँ बैंठैं देखहिं सब नारी।जथा जोगु निज कुल अनुहारी।।
पुर बालक कहि कहि मृदु बचना।सादर प्रभुहि देखावहिं रचना।।
pura pūraba disi ge dou bhāī |jahã dhanumakha hita bhūmi banāī ||
ati bistāra cāru gaca ḍhārī |bimala bedikā rucira sãvārī ||
cahũ disi kañcana mañca bisālā |race jahā̃ beṭhahiṁ mahipālā ||
tehi pācheṁ samīpa cahũ pāsā |apara mañca maṇḍalī bilāsā ||
kachuka ū̃ci saba bhā̃ti suhāī |baiṭhahiṁ nagara loga jahã jāī ||
tinha ke nikaṭa bisāla suhāe |dhavala dhāma bahubarana banāe ||
jahã baiṇṭhaiṁ dekhahiṁ saba nārī |jathā jogu nija kula anuhārī ||
pura bālaka kahi kahi mṛdu bacanā |sādara prabhuhi dekhāvahiṁ racanā ||
രണ്ട് സഹോദരന്മാരും നഗരത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്തേക്ക് പോയി, അവിടെ ധനുർയജ്ഞത്തിനായി ഭൂമി ഒരുക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അത് വളരെ വിശാലമായിരുന്നു, സുന്ദരമായ നിലപാകിയിരുന്നു, നിർമലമായ വേദിക മനോഹരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നാലു ദിക്കുകളിലും സ്വർണ്ണനിർമ്മിതമായ വിശാല വേദികകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, അവിടെ രാജാക്കന്മാർ ഇരിക്കും. അവയ്ക്ക് പിന്നിൽ, എല്ലാ വശങ്ങളിലും സമീപത്ത്, വൃത്താകൃതിയിൽ ക്രമീകരിച്ച മറ്റ് വേദിക നിരകൾ, കാണാൻ മനോഹരമായിരുന്നു. അവ കുറച്ച് ഉയർന്നും എല്ലാ വിധത്തിലും സുന്ദരമായും ഇരുന്നു, അവിടെ നഗരത്തിലെ ജനങ്ങൾ പോയി ഇരിക്കും. അവയ്ക്ക് സമീപം വിശാലവും സുന്ദരവുമായ വെളുത്ത മണ്ഡപങ്ങൾ, പല നിറങ്ങളിൽ ചിത്രിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അവിടെ എല്ലാ സ്ത്രീകളും ഇരുന്ന് നോക്കും, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ കുലത്തിനനുസരിച്ച് യോജ്യമായ സ്ഥാനത്ത്. നഗരത്തിലെ ബാലന്മാർ മൃദുവായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ഭക്തിയോടെ പ്രഭുവിന് ഏർപ്പാടുകൾ കാണിച്ചുകൊടുത്തു.
ദോഹ 224
सब सिसु एहि मिस प्रेमबस परसि मनोहर गात।तन पुलकहिं अति हरषु हियँ देखि देखि दोउ भ्रात।।224।।
saba sisu ehi misa premabasa parasi manohara gāta |tana pulakahiṁ ati haraṣu hiyã dekhi dekhi dou bhrāta ||224||
എല്ലാ കുട്ടികളും ഇങ്ങനെ സ്നേഹത്തിന്റെ വശപ്പെട്ട്, രണ്ട് സഹോദരന്മാരുടെ സുന്ദരമായ ശരീരങ്ങളെ സ്പർശിച്ചു. അവരുടെ ശരീരം രോമാഞ്ചിതമായി; ഹൃദയം വലിയ ആനന്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു; രണ്ട് സഹോദരന്മാരെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി.
ചൗപായി 225.1-4
सिसु सब राम प्रेमबस जाने।प्रीति समेत निकेत बखाने।।
निज निज रुचि सब लेंहिं बोलाई।सहित सनेह जाहिं दोउ भाई।।
राम देखावहिं अनुजहि रचना।कहि मृदु मधुर मनोहर बचना।।
लव निमेष महँ भुवन निकाया।रचइ जासु अनुसासन माया।।
भगति हेतु सोइ दीनदयाला।चितवत चकित धनुष मखसाला।।
कौतुक देखि चले गुरु पाहीं।जानि बिलंबु त्रास मन माहीं।।
जासु त्रास डर कहुँ डर होई।भजन प्रभाउ देखावत सोई।।
कहि बातें मृदु मधुर सुहाईं।किए बिदा बालक बरिआई।।
sisu saba rāma premabasa jāne |prīti sameta niketa bakhāne ||
nija nija ruci saba leṁhiṁ bolāī |sahita saneha jāhiṁ dou bhāī ||
rāma dekhāvahiṁ anujahi racanā |kahi mṛdu madhura manohara bacanā ||
lava nimeṣa mahã bhuvana nikāyā |racai jāsu anusāsana māyā ||
bhagati hetu soi dīnadayālā |citavata cakita dhanuṣa makhasālā ||
kautuka dekhi cale guru pāhīṁ |jāni bilambu trāsa mana māhīṁ ||
jāsu trāsa ḍara kahũ ḍara hoī |bhajana prabhāu dekhāvata soī ||
kahi bāteṁ mṛdu madhura suhāīṁ |kie bidā bālaka bariāī ||
കുട്ടികൾ എല്ലാവരും രാമൻ തങ്ങളുടെ സ്നേഹത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു എന്ന് മനസ്സിലാക്കി, സ്നേഹത്തോടെ നഗരത്തിലെ കെട്ടിടങ്ങളെ അവന് വിവരിച്ചു. ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടമുള്ള സ്ഥലത്തേക്ക് രണ്ട് സഹോദരന്മാരെയും വിളിച്ചു, അവർ സ്നേഹത്തോടെ അവരോടൊപ്പം പോയി. രാമൻ തന്റെ അനുജന് സുന്ദരമായ കെട്ടിടങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊടുത്ത്, മൃദുവായ മധുരമായ മനോഹരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ആരുടെ കല്പനപ്രകാരം മായ കണിമീട്ടൽ സമയത്ത് ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നുവോ, ആ ദീനന്മാരോട് കരുണയുള്ള ദൈവം, ഭക്തിനിമിത്തം വില്ല് യാഗ മണ്ഡപത്തെ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കി. അത്ഭുതങ്ങൾ കണ്ട്, താമസിച്ചു എന്ന് മനസ്സിലാക്കി മനസ്സിൽ ഭയപ്പെട്ട്, ഗുരുവിന്റെ അടുത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ആരുടെ ഭയത്താൽ ഭയം തന്നെ ഭയപ്പെടുന്നുവോ, അവനാണ് ഭക്തിയുടെ പ്രഭാവം ഈ വിധത്തിൽ കാണിക്കുന്നത്. മൃദുവായ മധുരമായ സുന്ദരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ്, സഹോദരന്മാർ കുട്ടികളെ വിടുതൽ ചെയ്ത് അയച്ചു.
ദോഹ 225
सभय सप्रेम बिनीत अति सकुच सहित दोउ भाइ।गुर पद पंकज नाइ सिर बैठे आयसु पाइ।।225।।
sabhaya saprema binīta ati sakuca sahita dou bhāi |gura pada paṅkaja nāi sira baiṭhe āyasu pāi ||225||
ഭയത്തോടും സ്നേഹത്തോടും, അത്യന്തം വിനയത്തോടും ലജ്ജയോടും കൂടി രണ്ടു സഹോദരന്മാരും ഗുരുവിന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ തല കുനിച്ചു, അനുമതി വാങ്ങി ഇരുന്നു.
ചൗപായി 226.1-4
निसि प्रबेस मुनि आयसु दीन्हा।सबहीं संध्याबंदनु कीन्हा।।
कहत कथा इतिहास पुरानी।रुचिर रजनि जुग जाम सिरानी।।
मुनिबर सयन कीन्हि तब जाई।लगे चरन चापन दोउ भाई।।
जिन्ह के चरन सरोरुह लागी।करत बिबिध जप जोग बिरागी।।
तेइ दोउ बंधु प्रेम जनु जीते।गुर पद कमल पलोटत प्रीते।।
बारबार मुनि अग्या दीन्ही।रघुबर जाइ सयन तब कीन्ही।।
चापत चरन लखनु उर लाएँ।सभय सप्रेम परम सचु पाएँ।।
पुनि पुनि प्रभु कह सोवहु ताता।पौढ़े धरि उर पद जलजाता।।
nisi prabesa muni āyasu dīnhā |sabahīṁ sandhyābandanu kīnhā ||
kahata kathā itihāsa purānī |rucira rajani juga jāma sirānī ||
munibara sayana kīnhi taba jāī |lage carana cāpana dou bhāī ||
jinha ke carana saroruha lāgī |karata bibidha japa joga birāgī ||
tei dou bandhu prema janu jīte |gura pada kamala paloṭata prīte ||
bārabāra muni agyā dīnhī |raghubara jāi sayana taba kīnhī ||
cāpata carana lakhanu ura lāẽ |sabhaya saprema parama sacu pāẽ ||
puni puni prabhu kaha sovahu tātā |pauṛhe dhari ura pada jalajātā ||
രാത്രി പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ മുനി അനുമതി നൽകി, എല്ലാവരും സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്തു. കഥകളും പുരാതന ഇതിഹാസങ്ങളും പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, സുന്ദരമായ രാത്രിയുടെ രണ്ട് ജാമങ്ങൾ കടന്നുപോയി. അപ്പോൾ മുനിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ പോയി കിടന്നു, രണ്ട് സഹോദരന്മാരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ അമർത്താൻ തുടങ്ങി. ആരുടെ താമര പാദങ്ങൾക്കായി വിരക്തരായ തപസ്വികൾ പലവിധ ജപവും യോഗവും ചെയ്യുന്നുവോ, ആ രണ്ട് സഹോദരന്മാരും സ്നേഹത്താൽ ജയിക്കപ്പെട്ടവരെപ്പോല, ഗുരുവിന്റെ താമര പാദങ്ങൾ സ്നേഹത്തോടെ തടവി. മുനി വീണ്ടും വീണ്ടും കല്പന നൽകിയപ്പോൾ, രഘുവംശത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ പോയി കിടന്നു. ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ പാദങ്ങൾ അമർത്തി ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ചു, ഭക്തിയോടും സ്നേഹത്തോടും പരമമായ ആശ്വാസം കണ്ടെത്തി. വീണ്ടും വീണ്ടും ഭഗവാൻ ഉറങ്ങ്, സഹോദരാ എന്ന് പറഞ്ഞു, ലക്ഷ്മണൻ ആ താമര പാദങ്ങൾ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ച് കിടന്നു.
ദോഹ 226
उठे लखन निसि बिगत सुनि अरुनसिखा धुनि कान।गुर तें पहिलेहिं जगतपति जागे रामु सुजान।।226।।
uṭhe lakhana nisi bigata suni arunasikhā dhuni kāna |gura teṁ pahilehiṁ jagatapati jāge rāmu sujāna ||226||
പ്രഭാതക്കോഴിയുടെ കൂവൽ കേട്ട്, രാത്രി കഴിഞ്ഞെന്ന് അറിഞ്ഞ് ലക്ഷ്മണൻ എഴുന്നേറ്റു. ജ്ഞാനിയായ രാമൻ, ലോകനാഥൻ, തന്റെ ഗുരുവിനെക്കാൾ മുമ്പേ ഉണർന്നു.
ചൗപായി 227.1-4
सकल सौच करि जाइ नहाए।नित्य निबाहि मुनिहि सिर नाए।।
समय जानि गुर आयसु पाई।लेन प्रसून चले दोउ भाई।।
भूप बागु बर देखेउ जाई।जहँ बसंत रितु रही लोभाई।।
लागे बिटप मनोहर नाना।बरन बरन बर बेलि बिताना।।
नव पल्लव फल सुमान सुहाए।निज संपति सुर रूख लजाए।।
चातक कोकिल कीर चकोरा।कूजत बिहग नटत कल मोरा।।
मध्य बाग सरु सोह सुहावा।मनि सोपान बिचित्र बनावा।।
बिमल सलिलु सरसिज बहुरंगा।जलखग कूजत गुंजत भृंगा।।
sakala sauca kari jāi nahāe |nitya nibāhi munihi sira nāe ||
samaya jāni gura āyasu pāī |lena prasūna cale dou bhāī ||
bhūpa bāgu bara dekheu jāī |jahã basaṁta ritu rahī lobhāī ||
lāge biṭapa manohara nānā |barana barana bara beli bitānā ||
nava pallava phala sumāna suhāe |nija saṁpati sura rūkha lajāe ||
cātaka kokila kīra cakorā |kūjata bihaga naṭata kala morā ||
madhya bāga saru soha suhāvā |mani sopāna bicitra banāvā ||
bimala salilu sarasija bahuraṁgā |jalakhaga kūjata guṁjata bhṛṁgā ||
എല്ലാ പ്രഭാത ശുദ്ധികളും ചെയ്ത് രണ്ട് സഹോദരന്മാരും പോയി സ്നാനം ചെയ്തു; നിത്യ കർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി മുനിവിന് തല വണങ്ങി. സമയം വന്നെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ഗുരുവിന്റെ അനുമതി വാങ്ങി, രണ്ട് സഹോദരന്മാരും പുഷ്പങ്ങൾ പറിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു. പോയി രാജാവിന്റെ സുന്ദരമായ ഉദ്യാനം കണ്ടു, അവിടെ വസന്ത ഋതു മോഹിച്ച് നിന്നു. അവിടെ പല സുന്ദരമായ മരങ്ങൾ നട്ടിരുന്നു, ഓരോ നിറത്തിലുള്ള സുന്ദരമായ വള്ളികൾ മച്ചുകളെപ്പോലെ പരന്നു. പുതിയ ഇലകൾ, ഫലങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടി അവ സുന്ദരമായി തിളങ്ങി, ദേവന്മാരുടെ മരങ്ങൾ തങ്ങളുടെ സമ്പത്തിൽ ലജ്ജിച്ചു. ചാതക പക്ഷികൾ, കുയിലുകൾ, തത്തകൾ, ചകോരന്മാർ പാടി, സുന്ദരമായ മയിലുകൾ ആടി. ഉദ്യാനത്തിന്റെ നടുവിൽ സുന്ദരമായ തടാകം ഒന്ന് തിളങ്ങി, രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടുള്ള പടികൾ അത്ഭുതകരമായ രൂപത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. വെള്ളം വൃത്തിയായിരുന്നു, താമരകൾ പല നിറങ്ങളിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു; വെള്ളപ്പക്ഷികൾ കൂവി, തേനീചകൾ മുഴങ്ങി.
ദോഹ 227
बागु तड़ागु बिलोकि प्रभु हरषे बंधु समेत।परम रम्य आरामु यहु जो रामहि सुख देत।।227।।
bāgu taṛāgu biloki prabhu haraṣe baṁdhu sameta |parama ramya ārāmu yahu jo rāmahi sukha deta ||227||
തോട്ടവും തടാകവും കണ്ട്, പ്രഭു സഹോദരനോടൊപ്പം സന്തോഷിച്ചു. ഇത് അത്യന്തം മനോഹരമായ വിഹാരവനമായിരിക്കണം, രാമന് തന്നെ സുഖം നൽകുന്നു.
ചൗപായി 228.1-4
चहुँ दिसि चितइ पूँछि मालिगन।लगे लेन दल फूल मुदित मन।।
तेहि अवसर सीता तहँ आई।गिरिजा पूजन जननि पठाई।।
संग सखीं सब सुभग सयानी।गावहिं गीत मनोहर बानी।।
सर समीप गिरिजा गृह सोहा।बरनि न जाइ देखि मनु मोहा।।
मज्जनु करि सर सखिन्ह समेता।गई मुदित मन गौरि निकेता।।
पूजा कीन्हि अधिक अनुरागा।निज अनुरूप सुभग बरु मागा।।
एक सखी सिय संगु बिहाई।गई रही देखन फुलवाई।।
तेहि दोउ बंधु बिलोके जाई।प्रेम बिबस सीता पहिं आई।।
cahũ disi citai pū̃chi māligana |lage lena dala phūla mudita mana ||
tehi avasara sītā tahã āī |girijā pūjana janani paṭhāī ||
saṁga sakhīṁ saba subhaga sayānī |gāvahiṁ gīta manohara bānī ||
sara samīpa girijā gṛha sohā |barani na jāi dekhi manu mohā ||
majjanu kari sara sakhinha sametā |gaī mudita mana gauri niketā ||
pūjā kīnhi adhika anurāgā |nija anurūpa subhaga baru māgā ||
eka sakhī siya saṁgu bihāī |gaī rahī dekhana phulavāī ||
tehi dou baṁdhu biloke jāī |prema bibasa sītā pahiṁ āī ||
നാലു ദിശകളിലും നോക്കി തോട്ടക്കാരുടെ അനുവാദം വാങ്ങി, രണ്ടു സഹോദരന്മാരും ആനന്ദഹൃദയത്തോടെ ഇലകളും പൂക്കളും പറിക്കാൻ തുടങ്ങി. ആ സമയത്ത് സീത അവിടെ വന്നു, ഗിരിജയെ ആരാധിക്കാൻ അമ്മ അയച്ചതിനാൽ. അവളോടൊപ്പം എല്ലാ കൂട്ടുകാരികളും വന്നു, സുന്ദരികളും ബുദ്ധിമതികളുമായി, മധുരമായ ശബ്ദത്തിൽ പാട്ടുകൾ പാടിക്കൊണ്ട്. തടാകത്തിനടുത്ത് ഗിരിജയുടെ ക്ഷേത്രം ഒപ്പിച്ചു നിന്നു, വർണ്ണിക്കാനാവാത്ത സൗന്ദര്യം, കണ്ടാൽ മനസ് മോഹിക്കുന്നത്. കൂട്ടുകാരികളോടൊപ്പം തടാകത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ആനന്ദഹൃദയത്തോടെ ഗൗരിയുടെ വാസസ്ഥലത്തേക്ക് പോയി. വലിയ ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്ത്, തനിക്ക് ചേർന്ന സുന്ദരനായ ഭർത്താവിനെ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഒരു കൂട്ടുകാരി സീതയുടെ അരികിൽ നിന്ന് മാറി പുഷ്പത്തോട്ടം കാണാൻ പോയി. അവൾ പോയി രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും കണ്ടു, പ്രേമയിൽ മുഴുകി സീതയുടെ അരികിൽ വന്നു.
ദോഹ 228
तासु दसा देखि सखिन्ह पुलक गात जलु नैन।कहु कारनु निज हरष कर पूछहि सब मृदु बैन।।228।।
tāsu dasā dekhi sakhinha pulaka gāta jalu naina |kahu kāranu nija haraṣa kara pūchahi saba mṛdu baina ||228||
അവളുടെ അവസ്ഥ കണ്ട്, തോഴിമാർ ശരീരം രോമാഞ്ചമടിച്ച്, കണ്ണുകളിൽ നീർ നിറഞ്ഞ്, എല്ലാവരും മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ, "നിന്റെ സന്തോഷത്തിന്റെ കാരണം പറ" എന്ന് ചോദിച്ചു.
ചൗപായി 229.1-4
देखन बागु कुअँर दुइ आए।बय किसोर सब भाँति सुहाए।।
स्याम गौर किमि कहौं बखानी।गिरा अनयन नयन बिनु बानी।।
सुनि हरषीं सब सखीं सयानी।सिय हियँ अति उतकंठा जानी।।
एक कहइ नृपसुत तेइ आली।सुने जे मुनि सँग आए काली।।
जिन्ह निज रूप मोहनी डारी।कीन्ह स्वबस नगर नर नारी।।
बरनत छबि जहँ तहँ सब लोगू।अवसि देखिअहिं देखन जोगू।।
तासु वचन अति सियहि सुहाने।दरस लागि लोचन अकुलाने।।
चली अग्र करि प्रिय सखि सोई।प्रीति पुरातन लखइ न कोई।।
dekhana bāgu kuãra dui āe |baya kisora saba bhā̃ti suhāe ||
syāma gaura kimi kahauṁ bakhānī |girā anayana nayana binu bānī ||
suni haraṣīṁ saba sakhīṁ sayānī |siya hiyã ati utakaṁṭhā jānī ||
eka kahai nṛpasuta tei ālī |sune je muni sãga āe kālī ||
jinha nija rūpa mohanī ḍārī |kīnha svabasa nagara nara nārī ||
baranata chabi jahã tahã saba logū |avasi dekhiahiṁ dekhana jogū ||
tāsu vacana ati siyahi suhāne |darasa lāgi locana akulāne ||
calī agra kari priya sakhi soī |prīti purātana lakhai na koī ||
തോട്ടം കാണാൻ രണ്ട് രാജകുമാരന്മാർ വന്നു, ചെറുപ്പക്കാർ, എല്ലാ വിധത്തിലും സുന്ദരന്മാർ. ഒരാൾ കറുത്തവൻ, മറ്റേയാൾ വെളുത്തവൻ; ഞാൻ എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാം? വാക്കിന് കണ്ണുകളില്ല, കണ്ണുകൾക്ക് വാക്കില്ല. ഇത് കേട്ട് ബുദ്ധിമതികളായ എല്ലാ കൂട്ടുകാരികളും സന്തോഷിച്ചു, സീതയുടെ ഹൃദയത്തിൽ വലിയ ആർത്തിയെ മനസ്സിലാക്കി. കാളി എന്നവൾ പറഞ്ഞു: കൂട്ടുകാരി, അവർ ഇന്നലെ മുനിയോടൊപ്പം വന്ന രാജകുമാരന്മാരാണ്, നാം കേട്ടവർ. തങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ മായം അവർ വീശി, നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരെയും സ്ത്രീകളെയും തങ്ങളുടെ വശത്താക്കി. എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും എല്ലാ ജനങ്ങളും അവരുടെ സൗന്ദര്യത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു. നാം തീർച്ചയായും പോയി കാണണം, അവർ കാണാൻ യോഗ്യരാണ്. അവളുടെ വാക്കുകൾ സീതയ്ക്ക് വളരെ ഇമ്പമുള്ളതായിരുന്നു, അവരെ കാണാൻ അവളുടെ കണ്ണുകൾ അസ്വസ്ഥമായി. ആ പ്രിയ കൂട്ടുകാരിയെ മുന്നിൽ നിർത്തി അവൾ പുറപ്പെട്ടു; പഴയ കാലത്തെ പ്രേമം ആരും മനസ്സിലാക്കിയില്ല.
ദോഹ 229
सुमिरि सीय नारद बचन उपजी प्रीति पुनीत।चकित बिलोकति सकल दिसि जनु सिसु मृगी सभीत।।229।।
sumiri sīya nārada bacana upajī prīti punīta |cakita bilokati sakala disi janu sisu mṛgī sabhīta ||229||
നാരദന്റെ വാക്കുകൾ ഓർത്ത്, സീതയിൽ പവിത്രമായ സ്നേഹം ഉദിച്ചു, അവൾ എല്ലാ ദിശകളിലും ഭയത്തോടെ നോക്കി, ഭയന്ന മാൻക്കുട്ടിയെപ്പോലെ.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह ‘राम-रूप-दर्शन’ और ‘सीता-राम विवाह-हेतु पुण्य-संयोग’ का पाठ है: इसे श्रद्धा से पढ़ने/सुनने से मन में पवित्र अनुराग, विवाह/गृहस्थ-धर्म में सौम्यता, और गुरु-सेवा/नित्यकर्म में स्थिरता आती है—अर्थात् चित्त ‘विषय-मोह’ से हटकर ‘रूप-भक्ति’ में लगने लगता है।
लोक-प्रचलन में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट (जैसे: ‘सीता राम, सीता राम’ या ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) को चौपाई/दोहा के अंत में जोड़कर जप-धारा बनाई जाती है; विवाह-प्रसंगों में विशेषतः ‘जय जय सीताराम’ संपुट का प्रयोग भी मिलता है।
Ask anything about Prakarana 23 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
