Opening the text
सोपान-प्रवेश: ‘दर्शन’ से ‘आसक्ति’ और ‘श्रद्धा’ से ‘वर-निश्चय’ तक। बालकाण्ड में भक्ति का जन्म ‘श्रवण–कीर्तन’ से नहीं, ‘साक्षात् रूप-दर्शन’ से भी होता है—नगर-नारी, बालक, मुनि-पत्नी, सबके हृदय में राम-रूप ‘मोहन’ बनकर उतरता है। यह चरण साधक को बताता है कि मुक्ति-मार्ग का प्रथम सोपान है: चित्त का राम में सहज आकृष्ट होना (अनुराग), फिर उसी अनुराग का धर्म-संयम में रूपांतरण (गुरु-आज्ञा, संध्या-वंदन, पुष्प-चयन, पूजा-प्रसंग)।
अयम् अंशः बालकाण्डस्य तस्मिन् ‘मधुररसराज’ प्रदेशे वर्तते यत्र रामलक्ष्मणयोः नगरदर्शनं, स्त्रीसमूहस्य परस्परसंवादः, सीताया गिरिजापूजनं च एकस्मिन् भावप्रवाहे संगच्छन्ति। प्रधानो रसः शृङ्गारः (विशेषतः माधुर्यविस्मयसहितः), किन्तु तस्य लक्ष्यं न लौकिकम्—स ‘रूपसमाधेः’ भूमिका: नेत्रयोः ‘फलप्राप्तिः’, हृदयस्य ‘उत्कण्ठा’, ‘नारदवाक्यस्मरणेन’ च पूर्वसंस्कारस्य प्रबोधनम्। अत्र तुलसीदासः लोकभाषायाः सहजैर्मुहावरैः सामूहिकं मनोविज्ञानं निर्माति—‘मनु रङ्को निधिं लुण्ठितुम् आरब्धः’ इवोपमया नगरवेगः, ‘कोटिकामच्छविं जयति’ इति च रूपस्य अलौकिकता। सहैव गुर्वाज्ञा, सन्ध्यावन्दनम्, चरणसेवा, पुष्पचयनम्, पूजाप्रसङ्गश्च दर्शयति यत् भक्तिः केवलं भावो न, अनुशासनमपि। तत्त्वदृष्ट्या एष ‘सगुणरूपेण’ ‘निर्गुणे’ नयन् सोपानः: रूपं मोहयति, किन्तु अन्ते तदेव रूपं धर्मस्थापनाय आत्मशुद्धये च प्रवर्तयति।
Verse 460 (चौपाई)
देखन नगरु भूपसुत आए। समाचार पुरबासिन्ह पाए।। धाए धाम काम सब त्यागी। मनहु रंक निधि लूटन लागी।। निरखि सहज सुंदर दोउ भाई। होहिं सुखी लोचन फल पाई।। जुबतीं भवन झरोखन्हि लागीं। निरखहिं राम रूप अनुरागीं।। कहहिं परसपर बचन सप्रीती। सखि इन्ह कोटि काम छबि जीती।। सुर नर असुर नाग मुनि माहीं। सोभा असि कहुँ सुनिअति नाहीं।। बिष्नु चारि भुज बिघि मुख चारी। बिकट बेष मुख पंच पुरारी।। अपर देउ अस कोउ न आही। यह छबि सखि पटतरिअ जाही।।
नगरं द्रष्टुं राजपुत्रौ आगतौ, नगरवासिनः समाचारं प्राप्तवन्तः। ते सर्वकार्यं त्यक्त्वा धावन्तः, यथा निर्धाः निधिं लुण्ठन्ति। सहजसुन्दरौ भ्रातरौ दृष्ट्वा जनाः प्रहृष्टाः, नेत्रफलं प्राप्तवन्तः। युवतयः गृहस्य झरोखेषु आसक्ताः, रामस्य रूपं प्रेम्णा पश्यन्तः। परस्परं प्रीतिपूर्णवचनानि वदन्ति, सखि, अस्य शोभा कोटिकामदेवान् जितवती। देवमनुष्यासुरनागमुनिषु इयं शोभा कुत्रापि न श्रुता। चतुर्भुजविष्णुः चतुर्मुखब्रह्मा, पञ्चमुखशिवस्य भयङ्करवेषः। अन्यः एवंविधः देवः नास्ति, इयं शोभा पताकायां चित्रणीया।
Verse 461 (दोहा/सोरठा)
बय किसोर सुषमा सदन स्याम गौर सुख घाम। अंग अंग पर वारिअहिं कोटि कोटि सत काम।।220।।
युवत्याः सौन्दर्यं सद्म इव, श्यामगौरौ सुखस्य भास्करच्छाये। प्रत्यङ्गे कोटिकोटिशतकामदेवाः आक्रमणं कुर्वन्ति।
Verse 462 (चौपाई)
कहहु सखी अस को तनुधारी। जो न मोह यह रूप निहारी।। कोउ सप्रेम बोली मृदु बानी। जो मैं सुना सो सुनहु सयानी।। ए दोऊ दसरथ के ढोटा। बाल मरालन्हि के कल जोटा।। मुनि कौसिक मख के रखवारे। जिन्ह रन अजिर निसाचर मारे।। स्याम गात कल कंज बिलोचन। जो मारीच सुभुज मदु मोचन।। कौसल्या सुत सो सुख खानी। नामु रामु धनु सायक पानी।। गौर किसोर बेषु बर काछें। कर सर चाप राम के पाछें।। लछिमनु नामु राम लघु भ्राता। सुनु सखि तासु सुमित्रा माता।।
सखि कथय, अस्य रूपं दृष्ट्वा कः तन्वाधारी मोहितः न भवेत्? कश्चित् प्रेम्णा मृदुवाण्या अवदत्, यदहं शुश्राव तत् शृणु विदुषि। एतौ दशरथपुत्रौ, बालहंसयुग्ममिव। तौ मुनिविश्वामित्रयज्ञरक्षकौ, यौ वने राक्षसान् हतवन्तौ। श्यामगात्रः कमलनेत्रः, यः शुभुजां मदं मोचितवान्। सः कौसल्यापुत्रः सुखखानिः, तस्य नाम रामः, हस्ते धनुष्शरौ। गौरः युवा रामपृष्ठतः आगच्छन्, हस्ते धनुष्तूणीरौ। तस्य नाम लक्ष्मणः, रामस्य अनुजः, सखि शृणु, तस्य माता सुमित्रा।
Verse 463 (दोहा/सोरठा)
बिप्रकाजु करि बंधु दोउ मग मुनिबधू उधारि। आए देखन चापमख सुनि हरषीं सब नारि।।221।।
ब्राह्मणकार्यं समाप्य द्वावेव भ्रातरौ मार्गे मुनेर्भार्यामुद्धृतवन्तौ। धनुर्यज्ञं द्रष्टुमागतौ, सर्वाः स्त्रियः श्रुत्वा प्रहृष्टाः अभवन्।
Verse 464 (चौपाई)
देखि राम छबि कोउ एक कहई। जोगु जानकिहि यह बरु अहई।। जौ सखि इन्हहि देख नरनाहू। पन परिहरि हठि करइ बिबाहू।। कोउ कह ए भूपति पहिचाने। मुनि समेत सादर सनमाने।। सखि परंतु पनु राउ न तजई। बिधि बस हठि अबिबेकहि भजई।। कोउ कह जौं भल अहइ बिधाता। सब कहँ सुनिअ उचित फलदाता।। तौ जानकिहि मिलिहि बरु एहू। नाहिन आलि इहाँ संदेहू।। जौ बिधि बस अस बनै सँजोगू। तौ कृतकृत्य होइ सब लोगू।। सखि हमरें आरति अति तातें। कबहुँक ए आवहिं एहि नातें।।
रामस्य शोभां दृष्ट्वा कश्चिदवदात् - अयं वरो जानक्यै योग्यः। सखि यदि नृपोऽनेन दृष्टः स्यात्, स्वप्रतिज्ञां त्यक्त्वा हठेन विवाहं करिष्यति। अपर आह - नृपोऽमौ राजकुमारौ प्रत्यभिजानाति, मुनिभिः सह सादरं सम्मानयति। परन्तु सखि नृपः प्रतिज्ञां न त्यजिष्यति, विधिवशात् हठेन स्वसंकल्पे अवलम्बते। अपर आह - यदि विधाता शुभः स्यात्, सर्वेभ्यः योग्यं फलं ददाति। तदा जानक्यै अयं वरः मिलिष्यति, अत्र सन्देहो नास्ति। यदि विधिवशात् एवं संयोगो भवति, तदा सर्वे जनाः कृतकृत्याः भविष्यन्ति। सखि अस्माकमतीव आर्तिः अस्ति, अपि च कदाचिदमौ अत्र आगच्छेयुः।
Verse 465 (दोहा/सोरठा)
नाहिं त हम कहुँ सुनहु सखि इन्ह कर दरसनु दूरि। यह संघटु तब होइ जब पुन्य पुराकृत भूरि।।222।।
न चेत् सखि मे शृणु - अनयोः दर्शनं अस्माकं दूरम्। अयं संयोगः तदैव भविष्यति यदा पूर्वजन्मनि अर्जितं पुण्यं भूरिभावेन भविष्यति।
Verse 466 (चौपाई)
बोली अपर कहेहु सखि नीका। एहिं बिआह अति हित सबहीं का।। कोउ कह संकर चाप कठोरा। ए स्यामल मृदुगात किसोरा।। सबु असमंजस अहइ सयानी। यह सुनि अपर कहइ मृदु बानी।। सखि इन्ह कहँ कोउ कोउ अस कहहीं। बड़ प्रभाउ देखत लघु अहहीं।। परसि जासु पद पंकज धूरी। तरी अहल्या कृत अघ भूरी।। सो कि रहिहि बिनु सिवधनु तोरें। यह प्रतीति परिहरिअ न भोरें।। जेहिं बिरंचि रचि सीय सँवारी। तेहिं स्यामल बरु रचेउ बिचारी।। तासु बचन सुनि सब हरषानीं। ऐसेइ होउ कहहिं मुदु बानी।।
अपरा सखी अवदत् - सखि इदमुपदेशं शोभनम्, अयं विवाहः सर्वेषां हिताय। कश्चिदवदात् - शङ्करस्य धनुः कठिनम्, अयं च श्यामः किशोरः मृदुशरीरः। इदं सर्वं व्यर्थभाषणमिति पण्डिता नारी अवदत्, इदं श्रुत्वा अपरा मृदुवाचा अवदत्। सखि केचिदेवं कथयन्ति, तेषां महाप्रभावं दृष्ट्वा ते लघु न सन्ति। यस्य पादपङ्कजरजसा स्पृष्टा अहल्या भूरिपापात् तरिता। स कि शिवधनुर्भञ्जनं विना स्थास्यति? इयं शङ्का क्षणमपि न त्याज्या। येन ब्रह्मणा सीता रचिता सुसज्जिता च, तेनैव विचार्य श्यामवरः सृष्टः। तस्य वचनं श्रुत्वा सर्वाः सख्यः प्रहृष्टाः अभवन्, मृदुवाचा अवदन् - एवमेव भवतु।
Verse 467 (दोहा/सोरठा)
हियँ हरषहिं बरषहिं सुमन सुमुखि सुलोचनि बृंद। जाहिं जहाँ जहँ बंधु दोउ तहँ तहँ परमानंद।।223।।
हृदये प्रहृष्टाः सुमुखाः कमललोचनाः कन्याः सुमनः अवर्षन्। यत्र यत्र द्वावेव भ्रातरौ अगच्छतां, तत्र तत्र परमानन्दः आसीत्।
Verse 468 (चौपाई)
पुर पूरब दिसि गे दोउ भाई। जहँ धनुमख हित भूमि बनाई।। अति बिस्तार चारु गच ढारी। बिमल बेदिका रुचिर सँवारी।। चहुँ दिसि कंचन मंच बिसाला। रचे जहाँ बेठहिं महिपाला।। तेहि पाछें समीप चहुँ पासा। अपर मंच मंडली बिलासा।। कछुक ऊँचि सब भाँति सुहाई। बैठहिं नगर लोग जहँ जाई।। तिन्ह के निकट बिसाल सुहाए। धवल धाम बहुबरन बनाए।। जहँ बैंठैं देखहिं सब नारी। जथा जोगु निज कुल अनुहारी।। पुर बालक कहि कहि मृदु बचना। सादर प्रभुहि देखावहिं रचना।।
द्वावेव भ्रातरौ पुरस्य पूर्वदिशि अगच्छतां, यत्र धनुर्यज्ञाय भूमिः सज्जीकृता आसीत्। सा अतीव विस्तृता आसीत्, सुन्दराणि वृक्षान् अवहत्, शुद्धा वेदिका रमणीयतया सज्जीकृता आसीत्। चतुर्षु दिक्षु सुवर्णमयाः विशालाः मञ्चाः आसन्, यत्र नृपाः उपविष्टाः आसन्। तेषां समीपे सर्वतः अन्ये मञ्चाः आसन्, आनन्दमण्डली च आसीत्। किञ्चिदुन्नताः सर्वप्रकारेण सुन्दराः, तत्र नगरजनाः आगत्य उपविष्टाः आसन्। तेषां समीपे विशालाः शुभ्राः धामानि बहुवर्णैः निर्मितानि आसन्। तत्र स्त्रियः उपविष्टाः सर्वम् अपश्यन्, प्रत्येकं स्वस्थानानुसारं कुलधर्मानुसारं च। नगरबालकाः पुनः पुनः मृदुवचनानि उक्त्वा सादरं प्रभवे रचनाः दर्शयामासुः।
Verse 469 (दोहा/सोरठा)
सब सिसु एहि मिस प्रेमबस परसि मनोहर गात। तन पुलकहिं अति हरषु हियँ देखि देखि दोउ भ्रात।।224।।
सर्वे बालकाः एवं प्रेमवशाः सन्तः द्वयोः भ्रात्रोः मनोहराणि शरीराणि स्पृष्टवन्तः। तेषां शरीराणि पुलकितानि अभवन्, हृदये अतीव हर्षः आसीत्, पुनः पुनः द्वावेव भ्रातरौ अवलोकयन्तः।
Verse 470 (चौपाई)
सिसु सब राम प्रेमबस जाने। प्रीति समेत निकेत बखाने।। निज निज रुचि सब लेंहिं बोलाई। सहित सनेह जाहिं दोउ भाई।। राम देखावहिं अनुजहि रचना। कहि मृदु मधुर मनोहर बचना।। लव निमेष महँ भुवन निकाया। रचइ जासु अनुसासन माया।। भगति हेतु सोइ दीनदयाला। चितवत चकित धनुष मखसाला।। कौतुक देखि चले गुरु पाहीं। जानि बिलंबु त्रास मन माहीं।। जासु त्रास डर कहुँ डर होई। भजन प्रभाउ देखावत सोई।। कहि बातें मृदु मधुर सुहाईं। किए बिदा बालक बरिआई।।
सर्वे बालकाः जानन्ति यत् रामः प्रेमवशः अस्ति, प्रीत्या सह तस्य निकेतनं वर्णयन्ति। प्रत्येकं स्वरुच्यनुसारं तं आह्वयन्ति, द्वावेव भ्रातरौ स्नेहेन सह गच्छतः। रामः अनुजाय रचनाः दर्शयति, मृदुमधुरमनोहरवचनानि वदन्। लवनिमेषमात्रेण सः जगत् सृजति, यस्य शासनं माया अस्ति। सः दीनदयालुः भक्त्यर्थं यज्ञशालायां धनुः चकितः इव पश्यति। आश्चर्यं दृष्ट्वा गुरोः पार्श्वम् अगच्छताम्, विलम्बं ज्ञात्वा मनसि भयमासीत्। यस्य भयमेव भयस्य भयं भवति, स एव भक्तिप्रभावं दर्शयति। मृदुमधुरकान्तिमयवचनानि वदन्तः बालकाः सुशोभिताः विदा अगृह्णन्।
Verse 471 (दोहा/सोरठा)
सभय सप्रेम बिनीत अति सकुच सहित दोउ भाइ। गुर पद पंकज नाइ सिर बैठे आयसु पाइ।।225।।
द्वावेव भ्रातरौ विनीताः सप्रेमाः अतीव लज्जालुः सन्तः गुरोः पादपङ्कजे शिरसा नमस्कृत्य आज्ञां प्राप्य उपविष्टौ।
Verse 472 (चौपाई)
निसि प्रबेस मुनि आयसु दीन्हा। सबहीं संध्याबंदनु कीन्हा।। कहत कथा इतिहास पुरानी। रुचिर रजनि जुग जाम सिरानी।। मुनिबर सयन कीन्हि तब जाई। लगे चरन चापन दोउ भाई।। जिन्ह के चरन सरोरुह लागी। करत बिबिध जप जोग बिरागी।। तेइ दोउ बंधु प्रेम जनु जीते। गुर पद कमल पलोटत प्रीते।। बारबार मुनि अग्या दीन्ही। रघुबर जाइ सयन तब कीन्ही।। चापत चरन लखनु उर लाएँ। सभय सप्रेम परम सचु पाएँ।। पुनि पुनि प्रभु कह सोवहु ताता। पौढ़े धरि उर पद जलजाता।।
रात्रौ प्रवेशे मुनिः आज्ञामददात्, सर्वैः सन्ध्यावन्दनं कृतम्। पुराणेतिहासकथाः कथयन्तः रमणीया रजनी क्षणमिव अतीता। ततः मुनिवरः शयनाय अगच्छत्, द्वावेव भ्रातरौ चरणमर्दनम् आरभताम्। येषां चरणौ पङ्कजसदृशौ, ये विविधजपयोगविरक्तिपरायणाः, ते द्वावेव भ्रातरौ प्रेम्णा जिताविव गुरोः पादपङ्कजौ प्रीत्या मर्दयन्तः। पुनः पुनः मुनिना आज्ञा दत्ता, रघुवरः ततः शयनाय अगच्छत्। लक्ष्मणः चरणौ मर्दयन् हृदये निधाय सप्रेमविनया परमसत्यं प्राप्तवान्। पुनः पुनः प्रभुः अवदत् - तात शयस्व, पादपङ्कजौ हृदये धृत्वा।
Verse 473 (दोहा/सोरठा)
उठे लखन निसि बिगत सुनि अरुनसिखा धुनि कान।। गुर तें पहिलेहिं जगतपति जागे रामु सुजान।।226।।
लक्ष्मणः प्रातःकालस्य प्रथमज्योत्स्नां श्रुत्वा कर्णयोः ध्वनिं च रात्रौ उत्थितः। गुरोः पूर्वमेव जगत्पतिः सुज्ञः श्रीरामः जागरितः आसीत्।
Verse 474 (चौपाई)
सकल सौच करि जाइ नहाए। नित्य निबाहि मुनिहि सिर नाए।। समय जानि गुर आयसु पाई। लेन प्रसून चले दोउ भाई।। भूप बागु बर देखेउ जाई। जहँ बसंत रितु रही लोभाई।। लागे बिटप मनोहर नाना। बरन बरन बर बेलि बिताना।। नव पल्लव फल सुमान सुहाए। निज संपति सुर रूख लजाए।। चातक कोकिल कीर चकोरा। कूजत बिहग नटत कल मोरा।। मध्य बाग सरु सोह सुहावा। मनि सोपान बिचित्र बनावा।। बिमल सलिलु सरसिज बहुरंगा। जलखग कूजत गुंजत भृंगा।।
सर्वाः शुद्धिक्रियाः कृत्वा तौ स्नातुं गतौ। प्रतिदिनं मुनिं सेवित्वा शिरसा नमतः। समयं ज्ञात्वा गुरोः आज्ञां प्राप्य द्वावपि भ्रातरौ पुष्पाणि स्वीकर्तुं अगच्छताम्। तौ गत्वा राज्ञः उद्यानं दृष्टवन्तौ यत्र वसन्तऋतुः मोहयन्ती अवस्थिता आसीत्। तत्र बहुविधाः मनोहराः वृक्षाः आसन्। विविधवर्णाः लतावृताः मण्डपाः आसन्। नवपल्लवानि फलानि पुष्पाणि च शोभन्ते। तेषां सम्पत्त्या दिव्यवृक्षाः अपि लज्जिताः अभवन्। चातकाः कोकिलाः शुकाः चकोराः च गायन्ति स्म। पक्षिणः कूजन्ति मयूराः नृत्यन्ति स्म। उद्यानमध्ये मणिसोपानैः विचित्रैः युक्तः सरः शोभते स्म। तस्य निर्मले जले बहुवर्णानि कमलानि आसन्। जलपक्षिणः गायन्ति भृङ्गाः गुञ्जन्ति स्म।
Verse 475 (दोहा/सोरठा)
बागु तड़ागु बिलोकि प्रभु हरषे बंधु समेत। परम रम्य आरामु यहु जो रामहि सुख देत।।227।।
उद्यानं सरः च दृष्ट्वा प्रभुः भ्रात्रा सह प्रमुदितः अभवत्। इदं परमरम्यं विहारस्थानम् अस्ति यत् श्रीरामाय सुखं ददाति।
Verse 476 (चौपाई)
चहुँ दिसि चितइ पूँछि मालिगन। लगे लेन दल फूल मुदित मन।। तेहि अवसर सीता तहँ आई। गिरिजा पूजन जननि पठाई।। संग सखीं सब सुभग सयानी। गावहिं गीत मनोहर बानी।। सर समीप गिरिजा गृह सोहा। बरनि न जाइ देखि मनु मोहा।। मज्जनु करि सर सखिन्ह समेता। गई मुदित मन गौरि निकेता।। पूजा कीन्हि अधिक अनुरागा। निज अनुरूप सुभग बरु मागा।। एक सखी सिय संगु बिहाई। गई रही देखन फुलवाई।। तेहि दोउ बंधु बिलोके जाई। प्रेम बिबस सीता पहिं आई।।
चतुर्दिक् अवलोक्य उद्यानपालकान् पृच्छन् सः प्रसन्नहृदया पुष्पाणि स्वीकर्तुं आरब्धवान्। तस्मिन्नेव काले सीता तत्र आगता। गिरिजापूजनाय मात्रा प्रेषिता। सर्वाः सख्यः सुन्दर्यः पण्डिताः आसन्। ताः मनोहरवाक्यैः गीतानि गायन्ति स्म। सरस्समीपे गिरिजामन्दिरं शोभते स्म। तस्य शोभां वर्णयितुं न शक्यते। मनः मोहितमभवत्। सखीभिः सह सरसि स्नात्वा गौरी प्रसन्नहृदया गृहमगच्छत्। सा अतीव भक्त्या पूजामकरोत्। स्वसौन्दर्यानुरूपं वरं प्रार्थितवती। एका सखी सीतां तत्रैव त्यक्त्वा पुष्पोद्यानं द्रष्टुं गतवती। तत्र द्वावपि भ्रातरौ दृष्ट्वा सा प्रेमवशा सीतायाः समीपमागता।
Verse 477 (दोहा/सोरठा)
तासु दसा देखि सखिन्ह पुलक गात जलु नैन। कहु कारनु निज हरष कर पूछहि सब मृदु बैन।।228।।
तस्याः दशां दृष्ट्वा सख्यः सर्वाङ्गपुलकिताः अभवन्। नेत्रयोः अश्रूणि आसन्। ताः मृदुवाक्यैः तस्याः हर्षस्य कारणं पृष्टवन्तः।
Verse 478 (चौपाई)
देखन बागु कुअँर दुइ आए। बय किसोर सब भाँति सुहाए।। स्याम गौर किमि कहौं बखानी। गिरा अनयन नयन बिनु बानी।। सुनि हरषीं सब सखीं सयानी। सिय हियँ अति उतकंठा जानी।। एक कहइ नृपसुत तेइ आली। सुने जे मुनि सँग आए काली।। जिन्ह निज रूप मोहनी डारी। कीन्ह स्वबस नगर नर नारी।। बरनत छबि जहँ तहँ सब लोगू। अवसि देखिअहिं देखन जोगू।। तासु वचन अति सियहि सुहाने। दरस लागि लोचन अकुलाने।। चली अग्र करि प्रिय सखि सोई। प्रीति पुरातन लखइ न कोई।।
उद्यानं द्रष्टुं द्वौ राजकुमारौ आगतौ। उभौ यौवनप्राप्तौ सर्वप्रकारेण सुन्दरौ आस्ताम्। एकः श्यामः अन्यः गौरः। कथं वर्णयामि? तयोः वाणी नेत्ररहिता आसीत्। नेत्रे वाणीरहिते आस्ताम्। इदं श्रुत्वा सर्वाः पण्डिताः सख्यः प्रमुदिताः। सीतायाः हृदये महती उत्कण्ठा जाता। एका दासी राजकुमार्याः प्रति अवदत्। शृणु ते काले मुनिभिः सह आगताः। ते स्वरूपेण मोहिनीं शक्तिं प्रदर्शितवन्तः। नगरस्य नरनारीणां वशीकृतवन्तः। सर्वत्र जनाः तेषां सौन्दर्यं वर्णयन्ति। ते अवश्यं द्रष्टव्याः। तेषां वचनानि सीतायाः अतीव प्रियाणि अभवन्। दर्शनेच्छया नेत्रे अकुलानि अभवताम्। सा प्रियसखीमग्रे कृत्वा अगच्छत्। पुरातनप्रीतिं कोऽपि न जानाति।
Verse 479 (दोहा/सोरठा)
सुमिरि सीय नारद बचन उपजी प्रीति पुनीत।। चकित बिलोकति सकल दिसि जनु सिसु मृगी सभीत।।229।।
सीतां स्मृत्वा नारदस्य वचनानि सत्यानि अभवन्। पवित्रप्रीतिः उत्पन्ना। सा सर्वत्र आश्चर्येण अपश्यत्। भीतमृगशिशुवत् आसीत्।
मुख्य शिक्षा यह है कि भक्ति का जन्म केवल श्रवण-कीर्तन से नहीं, ‘दर्शन’ से भी होता है—पर वह दर्शन यदि शुद्ध हो तो ‘आसक्ति’ को ‘अनुराग’ बनाकर धर्म में टिकाता है। नगर-नारी/जनसमूह का आकृष्ट होना बताता है कि राम-रूप स्वयं ‘मोहन’ है—चित्त को सहज खींचकर भीतर की वृत्तियों को परिष्कृत करता है। साथ ही तुलसी संकेत देते हैं कि भाव की सत्यता अनुशासन से प्रमाणित होती है: गुरु-आज्ञा, संध्या-वंदन, सेवा, पुष्प-चयन, पूजा—ये सब प्रेम को मर्यादा देते हैं। अंततः यही अनुराग ‘श्रद्धा’ बनकर वर-निश्चय/प्रतिज्ञा की ओर बढ़ता है—ईश्वर-रूप का सौंदर्य साधक को संयम, शुद्धि और समर्पण के पथ पर स्थापित करता है।
यह अंश बालकाण्ड के उस ‘मधुर-रसराज’ क्षेत्र में आता है जहाँ राम-लक्ष्मण का नगर-दर्शन, स्त्री-समूह का परस्पर संवाद, और सीता का गिरिजा-पूजन एक ही भाव-धारा में मिलते हैं। प्रधान रस शृंगार (विशेषतः ‘माधुर्य’ और ‘अद्भुत’) है, पर उसका लक्ष्य लौकिक नहीं—वह ‘रूप-समाधि’ की भूमिका है: आँखों का ‘फल पाना’, हृदय का ‘उत्कंठ’ होना, और ‘नारद-वचन’ स्मरण से पूर्व-संस्कार का जागना। तुलसी यहाँ लोक-भाषा के सहज मुहावरों से सामूहिक मनोविज्ञान रचते हैं—‘मनहुँ रंक निधि लूटन लागी’ जैसी उपमा से नगर का वेग, और ‘कोटि काम छबि जीती’ से रूप की अलौकिकता। इसी के साथ गुरु-आज्ञा, संध्या-वंदन, चरण-सेवा, पुष्प-चयन, और पूजा-प्रसंग यह दिखाते हैं कि भक्ति केवल भाव नहीं, अनुशासन भी है। theological ढाँचे में यह ‘सगुण-रूप’ के माध्यम से ‘निर्गुण’ की ओर ले जाने वाला सोपान है: रूप मोहित करता है, पर अंततः वही रूप धर्म-स्थापन और आत्म-शुद्धि की ओर मोड़ देता है।
आरंभ में ‘उत्सुकता’ और ‘कौतूहल’—नगरवासी समाचार पाते ही काम-धाम त्यागकर दौड़ पड़ते हैं। फिर ‘अद्भुत’ का उभार—राजकुमारों का अप्रतिम सौंदर्य, अनुशासन और तेज़ देखकर सामूहिक चित्त विस्मित होता है। इसके बाद ‘माधुर्य-शृंगार’ (लौकिक नहीं, रूप-समाधि का) — विशेषतः नगर-नारियों/जनसमूह के हृदय में राम-रूप का ‘मोहन’ बनकर उतरना, नेत्रों का तृप्त होना और मन का खिंच जाना। मध्य में ‘संकोच–मर्यादा’ का रस—आकर्षण को धर्म-संयम में ढालने का संकेत (गुरु-आज्ञा, संध्या-वंदन, पूजा-प्रसंग की तैयारी)। अंत में ‘श्रद्धा से वर-निश्चय’ की दिशा—दर्शन से उत्पन्न अनुराग स्थिर होकर व्रत/पूजा/प्रतिज्ञा-भाव में रूपांतरित होने लगता है; प्रेम अब केवल भाव नहीं, साधना का संकल्प बनता है।
परंपरागत मान्यता में यह ‘राम-रूप-दर्शन’ और ‘सीता-राम विवाह-हेतु पुण्य-संयोग’ का पाठ है: इसे श्रद्धा से पढ़ने/सुनने से मन में पवित्र अनुराग, विवाह/गृहस्थ-धर्म में सौम्यता, और गुरु-सेवा/नित्यकर्म में स्थिरता आती है—अर्थात् चित्त ‘विषय-मोह’ से हटकर ‘रूप-भक्ति’ में लगने लगता है।
लोक-प्रचलन में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट (जैसे: ‘सीता राम, सीता राम’ या ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) को चौपाई/दोहा के अंत में जोड़कर जप-धारा बनाई जाती है; विवाह-प्रसंगों में विशेषतः ‘जय जय सीताराम’ संपुट का प्रयोग भी मिलता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.