Prakarana 23
सोपान-प्रवेश: ‘दर्शन’ से ‘आसक्ति’ और ‘श्रद्धा’ से ‘वर-निश्चय’ तक। बालकाण्ड में भक्ति का जन्म ‘श्रवण–कीर्तन’ से नहीं, ‘साक्षात् रूप-दर्शन’ से भी होता है—नगर-नारी, बालक, मुनि-पत्नी, सबके हृदय में राम-रूप ‘मोहन’ बनकर उतरता है। यह चरण साधक को बताता है कि मुक्ति-मार्ग का प्रथम सोपान है: चित्त का राम में सहज आकृष्ट होना (अनुराग), फिर उसी अनुराग का धर्म-संयम में रूपांतरण (गुरु-आज्ञा, संध्या-वंदन, पुष्प-चयन, पूजा-प्रसंग)।
ఈ అంశం బాలకాండలోని ‘మధుర-రసరాజ’ ప్రాంతానికి చెందింది; ఇక్కడ రామ-లక్ష్మణుల నగర-దర్శనం, స్త్రీ-సమూహ పరస్పర సంభాషణ, సీత గిరిజా-పూజ—అన్నీ ఒకే భావ-ధారలో కలుస్తాయి. ప్రధాన రసం శృంగారం (ప్రత్యేకంగా ‘మాధుర్య’ మరియు ‘అద్భుత’), కాని లక్ష్యం లౌకికం కాదు—ఇది ‘రూప-సమాధి’కి పీఠిక: కళ్లకు ‘ఫలం దక్కడం’, హృదయంలో ‘ఉత్కంఠ’ ఉప్పొంగడం, ‘నారద-వచనం’ స్మరణతో పూర్వ-సంస్కారాలు మేల్కొనడం. తులసీ ఇక్కడ లోకభాషలోని సహజ నుడికారాలతో సామూహిక మనోవిజ్ఞానాన్ని నిర్మిస్తారు—‘మనहुँ రంక నిధి లూటన లాగీ’ వంటి ఉపమాతో నగరపు వేగం, ‘కోటి కామ ఛబి జీతీ’తో రూపపు అలౌకికత. ఇదే సమయంలో గురు-ఆజ్ఞ, సంధ్యా-వందనం, చరణ-సేవ, పుష్ప-చయనం, పూజా-ప్రసంగం—భక్తి కేవలం భావం కాదు, అనుశాసనమూ అని చూపుతాయి. తత్త్వ-చట్రంలో ఇది ‘సగుణ-రూపం’ ద్వారా ‘నిర్గుణం’ వైపు నడిపించే సోపానం: రూపం మోహింపజేస్తుంది; కానీ చివరికి అదే రూపం ధర్మ-స్థాపన, ఆత్మ-శుద్ధి వైపు మళ్లిస్తుంది.
Verses
చౌపాయి 220.1-4
देखन नगरु भूपसुत आए।समाचार पुरबासिन्ह पाए।।
धाए धाम काम सब त्यागी।मनहु रंक निधि लूटन लागी।।
निरखि सहज सुंदर दोउ भाई।होहिं सुखी लोचन फल पाई।।
जुबतीं भवन झरोखन्हि लागीं।निरखहिं राम रूप अनुरागीं।।
कहहिं परसपर बचन सप्रीती।सखि इन्ह कोटि काम छबि जीती।।
सुर नर असुर नाग मुनि माहीं।सोभा असि कहुँ सुनिअति नाहीं।।
बिष्नु चारि भुज बिघि मुख चारी।बिकट बेष मुख पंच पुरारी।।
अपर देउ अस कोउ न आही।यह छबि सखि पटतरिअ जाही।।
dekhana nagaru bhūpasuta āe |samācāra purabāsinha pāe ||
dhāe dhāma kāma saba tyāgī |manahu raṅka nidhi lūṭana lāgī ||
nirakhi sahaja sundara dou bhāī |hohiṁ sukhī locana phala pāī ||
jubatīṁ bhavana jharokhanhi lāgīṁ |nirakhahiṁ rāma rūpa anurāgīṁ ||
kahahiṁ parasapara bacana saprītī |sakhi inha koṭi kāma chabi jītī ||
sura nara asura nāga muni māhīṁ |sobhā asi kahũ suniati nāhīṁ ||
biṣnu cāri bhuja bighi mukha cārī |bikaṭa beṣa mukha pañca purārī ||
apara deu asa kou na āhī |yaha chabi sakhi paṭataria jāhī ||
నగరాన్ని చూడడానికి వచ్చిన రాజు కుమారుల గురించిన వార్తను పట్టణ ప్రజలు తెలుసుకున్నారు. తమ ఇళ్లను, అన్ని పనులను విడిచి పరుగెత్తారు, దరిద్రులు నిధిని దోచుకోడానికి పరుగెత్తినట్లు. సహజసుందరులైన ఇద్దరు సోదరులను చూచి, వారి కళ్లకు ఫలం దక్కి ఆనందంతో నిండిపోయారు. ఇళ్లలోని యువతులు గవాక్షాలకు చేరి, ప్రేమతో రాముని రూపాన్ని చూచారు. ఒకరితో ఒకరు ప్రేమతో మాట్లాడారు: "స్నేహితురాలి, ఈ ఇద్దరూ కోటి మన్మథుల అందాన్ని జయించారు." "దేవతలు, మనుషులు, అసురులు, నాగులు, మునులలో ఎక్కడా ఇటువంటి అందం వినబడలేదు." "విష్ణువుకు నాలుగు చేతులు, బ్రహ్మకు నాలుగు ముఖాలు, త్రిపురాన్ని నాశనం చేసిన శివునికి ఐదు ముఖాలు, భయంకర వేషం." "ఈ అందానికి సరిపోలిన మరొక దేవుడు లేడు, స్నేహితురాలి."
దోహా 220
बय किसोर सुषमा सदन स्याम गौर सुख घाम।अंग अंग पर वारिअहिं कोटि कोटि सत काम।।220।।
baya kisora suṣamā sadana syāma gaura sukha ghāma |aṅga aṅga para vāriahiṁ koṭi koṭi sata kāma ||220||
వయసులో యువకులు, సౌందర్యానికి నివాసాలు, ఒకరు నల్లని శరీరం గలవారు ఒకరు తెల్లని శరీరం గలవారు, సుఖానికి గృహాలు; వారి ప్రతి అవయవంపై కోటి కోటి నూరు మన్మధులను బలిఇచ్చి పారవేయవచ్చు.
చౌపాయి 221.1-4
कहहु सखी अस को तनुधारी।जो न मोह यह रूप निहारी।।
कोउ सप्रेम बोली मृदु बानी।जो मैं सुना सो सुनहु सयानी।।
ए दोऊ दसरथ के ढोटा।बाल मरालन्हि के कल जोटा।।
मुनि कौसिक मख के रखवारे।जिन्ह रन अजिर निसाचर मारे।।
स्याम गात कल कंज बिलोचन।जो मारीच सुभुज मदु मोचन।।
कौसल्या सुत सो सुख खानी।नामु रामु धनु सायक पानी।।
गौर किसोर बेषु बर काछें।कर सर चाप राम के पाछें।।
लछिमनु नामु राम लघु भ्राता।सुनु सखि तासु सुमित्रा माता।।
kahahu sakhī asa ko tanudhārī |jo na moha yaha rūpa nihārī ||
kou saprema bolī mṛdu bānī |jo maiṁ sunā so sunahu sayānī ||
e doū dasaratha ke ḍhoṭā |bāla marālanhi ke kala joṭā ||
muni kausika makha ke rakhavāre |jinha rana ajira nisācara māre ||
syāma gāta kala kañja bilocana |jo mārīca subhuja madu mocana ||
kausalyā suta so sukha khānī |nāmu rāmu dhanu sāyaka pānī ||
gaura kisora beṣu bara kācheṁ |kara sara cāpa rāma ke pācheṁ ||
lachimanu nāmu rāma laghu bhrātā |sunu sakhi tāsu sumitrā mātā ||
చెప్పు, చెలికి, ఈ రూపాన్ని చూచి మోహించని దేహధారి ఎవరు ఉన్నారు? వారిలో ఒకరు ప్రేమతో మృదువైన మాటలతో పలికారు: "విను, తెలివైన చెలి, నేను విన్నది." "ఈ ఇద్దరూ దశరథుని కుమారులు, చిన్న హంసల వంటి అందమైన జంట." "వారు కౌశిక ముని యజ్ఞానికి రక్షకులు, యుద్ధభూమిలో రాక్షసులను సంహరించినవారు." "నల్లని దేహం, కమలం వంటి అందమైన కళ్లు గలవాడు, మారీచ సుబాహుల గర్వాన్ని భగ్నం చేసినవాడు." "ఆయన కౌసల్య పుత్రుడు, సుఖఖని, పేరు రాముడు, చేతిలో ధనుస్సు బాణాలతో." "తెల్లని యువకుడు, అందమైన వస్త్రాలు ధరించి, చేతిలో బాణ ధనుస్సులతో, రాముని వెనుక నడుచువాడు." "అతని పేరు లక్ష్మణుడు, రాముని తమ్ముడు. విను, చెలి, అతని తల్లి సుమిత్ర."
దోహా 221
बिप्रकाजु करि बंधु दोउ मग मुनिबधू उधारि।आए देखन चापमख सुनि हरषीं सब नारि।।221।।
biprakāju kari bandhu dou maga munibadhū udhāri |āe dekhana cāpamakha suni haraṣīṁ saba nāri ||221||
బ్రాహ్మణుని కార్యము చేసి, మార్గమున మునివి భార్యను రక్షించి, ఇద్దరు సోదరులు ధనుస్సు యాగము చూచుటకు వచ్చిరి. దీని విని, అన్ని స్త్రీలు ఆనందించిరి.
చౌపాయి 222.1-4
देखि राम छबि कोउ एक कहई।जोगु जानकिहि यह बरु अहई।।
जौ सखि इन्हहि देख नरनाहू।पन परिहरि हठि करइ बिबाहू।।
कोउ कह ए भूपति पहिचाने।मुनि समेत सादर सनमाने।।
सखि परंतु पनु राउ न तजई।बिधि बस हठि अबिबेकहि भजई।।
कोउ कह जौं भल अहइ बिधाता।सब कहँ सुनिअ उचित फलदाता।।
तौ जानकिहि मिलिहि बरु एहू।नाहिन आलि इहाँ संदेहू।।
जौ बिधि बस अस बनै सँजोगू।तौ कृतकृत्य होइ सब लोगू।।
सखि हमरें आरति अति तातें।कबहुँक ए आवहिं एहि नातें।।
dekhi rāma chabi kou eka kahaī |jogu jānakihi yaha baru ahaī ||
jau sakhi inhahi dekha naranāhū |pana parihari haṭhi karai bibāhū ||
kou kaha e bhūpati pahicāne |muni sameta sādara sanamāne ||
sakhi parantu panu rāu na tajaī |bidhi basa haṭhi abibekahi bhajaī ||
kou kaha jauṁ bhala ahai bidhātā |saba kahã sunia ucita phaladātā ||
tau jānakihi milihi baru ehū |nāhina āli ihā̃ sandehū ||
jau bidhi basa asa banai sãjogū |tau kṛtakṛtya hoi saba logū ||
sakhi hamareṁ ārati ati tāteṁ |kabahũka e āvahiṁ ehi nāteṁ ||
రాముని సౌందర్యాన్ని చూసి, ఒక స్త్రీ అన్నది, "ఇతడు జానకికి తగిన వరుడు." "సఖీ, రాజు ఇతనిని చూస్తే, తన మాటను విడిచి వివాహాన్ని హఠంగా చేస్తాడు." మరొకరు అన్నారు, "రాజు వారిని గుర్తించాడు; మునితో సహా గౌరవంగా స్వాగతించాడు." "కాని సఖీ, రాజు తన మాటను విడవడు; విధి వశంగా, అవివేకాన్ని హఠంగా పట్టుకుంటాడు." మరొకరు అన్నారు, "సృష్టికర్త మంచివాడైతే, అందరికీ తగిన ఫలాన్ని ఇస్తాడని మేము వింటాము, "అయితే జానకికి ఇతడే వరుడు దొరుకుతాడు. సఖీ, ఇందులో సందేహం లేదు." "విధి వశంగా ఇటువంటి సంయోగం జరిగితే, అందరూ తమ కోరికలు నెరవేరుకుంటారు." "సఖీ, ఈ సంబంధం వల్ల వారు ఎప్పుడైనా మళ్ళీ ఇక్కడకు రావచ్చు కాబట్టి, నాకు మిక్కిలా ఆర్తి ఉంది."
దోహా 222
नाहिं त हम कहुँ सुनहु सखि इन्ह कर दरसनु दूरि।यह संघटु तब होइ जब पुन्य पुराकृत भूरि।।222।।
nāhiṁ ta hama kahũ sunahu sakhi inha kara darasanu dūri |yaha saṅghaṭu taba hoi jaba punya purākṛta bhūri ||222||
లేకపోతే, విను చెలి, వీరి దర్శనం మనకు దూరంగా ఉంటుంది. ఈ సమాగమం అప్పుడే జరుగుతుంది, పూర్వజన్మ పుణ్యం మిక్కుటంగా ఉన్నప్పుడు.
చౌపాయి 223.1-4
बोली अपर कहेहु सखि नीका।एहिं बिआह अति हित सबहीं का।।
कोउ कह संकर चाप कठोरा।ए स्यामल मृदुगात किसोरा।।
सबु असमंजस अहइ सयानी।यह सुनि अपर कहइ मृदु बानी।।
सखि इन्ह कहँ कोउ कोउ अस कहहीं।बड़ प्रभाउ देखत लघु अहहीं।।
परसि जासु पद पंकज धूरी।तरी अहल्या कृत अघ भूरी।।
सो कि रहिहि बिनु सिवधनु तोरें।यह प्रतीति परिहरिअ न भोरें।।
जेहिं बिरंचि रचि सीय सँवारी।तेहिं स्यामल बरु रचेउ बिचारी।।
तासु बचन सुनि सब हरषानीं।ऐसेइ होउ कहहिं मुदु बानी।।
bolī apara kahehu sakhi nīkā |ehiṁ biāha ati hita sabahīṁ kā ||
kou kaha saṅkara cāpa kaṭhorā |e syāmala mṛdugāta kisorā ||
sabu asamañjasa ahai sayānī |yaha suni apara kahai mṛdu bānī ||
sakhi inha kahã kou kou asa kahahīṁ |baṛa prabhāu dekhata laghu ahahīṁ ||
parasi jāsu pada paṅkaja dhūrī |tarī ahalyā kṛta agha bhūrī ||
so ki rahihi binu sivadhanu toreṁ |yaha pratīti pariharia na bhoreṁ ||
jehiṁ birañci raci sīya sãvārī |tehiṁ syāmala baru raceu bicārī ||
tāsu bacana suni saba haraṣānīṁ |aisei hou kahahiṁ mudu bānī ||
మరొక స్త్రీ మాట్లాడింది: స్నేహితురాలిది, నీవు బాగా చెప్పావు; ఈ వివాహం అందరికీ మిక్కిలి మేలు చేస్తుంది. ఒకరు అన్నారు: శంకరుని విల్లు గట్టిది, కానీ ఈ ఇద్దరు యువకులు నల్లని వర్ణంతో, మృదువైన శరీరంతో ఉన్నారు. ఇదంతా గందరగోళంగా ఉంది, తెలివైన స్నేహితురాలిది. దీనిని విని మరొకరు మృదువైన స్వరంతో మాట్లాడింది. స్నేహితురాలిది, వీళ్ళిద్దరి గురించి కొందరు చెబుతారు, వాళ్ళు చిన్నవాళ్ళుగా కనిపించినా వాళ్ళ శక్తి అపారమైనది. ఆయన పాదపద్మ ధూళి తాకి, అహల్య అనేక పాపాలు చేసినా ఉద్ధరించబడింది. ఆయన శివుని విల్లు విరవక ఉంటారా? ఈ నమ్మకాన్ని ఎప్పుడూ వదుల్చుకోవద్దు. సీతను సృష్టించి అలంకరించిన సృష్టికర్త, బాగా ఆలోచించి ఈ నల్లని యువకుడిని ఆమెకు భర్తగా చేశాడు. ఆమె మాటలు విని అందరూ ఆనందించారు, మృదువైన స్వరంతో అలాగే జరగాలి అన్నారు.
దోహా 223
हियँ हरषहिं बरषहिं सुमन सुमुखि सुलोचनि बृंद।जाहिं जहाँ जहँ बंधु दोउ तहँ तहँ परमानंद।।223।।
hiyã haraṣahiṁ baraṣahiṁ sumana sumukhi sulocani bṛnda |jāhiṁ jahā̃ jahã bandhu dou tahã tahã paramānanda ||223||
అందమైన ముఖాలు, అందమైన కళ్లు గల స్త్రీల గుంపులు తమ హృదయాలలో ఆనందించి పువ్వులను వర్షిస్తున్నాయి. ఆ ఇద్దరు సోదరులు ఎక్కడికి వెళ్తున్నారో, అక్కడక్కడ పరమానందం వ్యాపిస్తోంది.
చౌపాయి 224.1-4
पुर पूरब दिसि गे दोउ भाई।जहँ धनुमख हित भूमि बनाई।।
अति बिस्तार चारु गच ढारी।बिमल बेदिका रुचिर सँवारी।।
चहुँ दिसि कंचन मंच बिसाला।रचे जहाँ बेठहिं महिपाला।।
तेहि पाछें समीप चहुँ पासा।अपर मंच मंडली बिलासा।।
कछुक ऊँचि सब भाँति सुहाई।बैठहिं नगर लोग जहँ जाई।।
तिन्ह के निकट बिसाल सुहाए।धवल धाम बहुबरन बनाए।।
जहँ बैंठैं देखहिं सब नारी।जथा जोगु निज कुल अनुहारी।।
पुर बालक कहि कहि मृदु बचना।सादर प्रभुहि देखावहिं रचना।।
pura pūraba disi ge dou bhāī |jahã dhanumakha hita bhūmi banāī ||
ati bistāra cāru gaca ḍhārī |bimala bedikā rucira sãvārī ||
cahũ disi kañcana mañca bisālā |race jahā̃ beṭhahiṁ mahipālā ||
tehi pācheṁ samīpa cahũ pāsā |apara mañca maṇḍalī bilāsā ||
kachuka ū̃ci saba bhā̃ti suhāī |baiṭhahiṁ nagara loga jahã jāī ||
tinha ke nikaṭa bisāla suhāe |dhavala dhāma bahubarana banāe ||
jahã baiṇṭhaiṁ dekhahiṁ saba nārī |jathā jogu nija kula anuhārī ||
pura bālaka kahi kahi mṛdu bacanā |sādara prabhuhi dekhāvahiṁ racanā ||
ఇద్దరు సోదరులు నగరానికి తూర్పు వైపు వెళ్ళారు, అక్కడ ధనుష్యజ్ఞము కోసం భూమి సిద్ధం చేయబడింది. అది చాలా విశాలమైనది, అందమైన ప్రదర్శన నేల పరబడింది, నిర్మలమైన వేదిక చక్కగా అలంకరించబడింది. నాలుగు దిక్కులా బంగారు విశాల వేదికలు నిర్మించబడ్డాయి, అక్కడ రాజులు కూర్చుంటారు. వాటి వెనుక, నాలుగు వైపులా సమీపంలో, వృత్తాకారంలో అమర్చబడిన ఇతర వేదిక వరుసలు, చూడటానికి మనోహరంగా ఉన్నాయి. అవి కొంచెం ఎత్తుగా, అన్ని విధాలుగా అందంగా ఉన్నాయి, అక్కడ నగర ప్రజలు వెళ్ళి కూర్చుంటారు. వాటి సమీపంలో విశాలమైన అందమైన తెల్లని మండపాలు, అనేక రంగులతో చిత్రించబడ్డాయి. అక్కడ అన్ని స్త్రీలు కూర్చుని చూస్తారు, ఒక్కొక్కరు తమ కులానుగుణంగా తగిన స్థానములో. నగర బాలురు మృదువైన మాటలు చెప్పుతూ, గౌరవంతో ప్రభువుకు ఏర్పాట్లను చూపించారు.
దోహా 224
सब सिसु एहि मिस प्रेमबस परसि मनोहर गात।तन पुलकहिं अति हरषु हियँ देखि देखि दोउ भ्रात।।224।।
saba sisu ehi misa premabasa parasi manohara gāta |tana pulakahiṁ ati haraṣu hiyã dekhi dekhi dou bhrāta ||224||
అన్ని బాలురు ఈ విధంగా ప్రేమపాశంలో చిక్కి, ఇద్దరు సోదరుల అందమైన శరీరాలను స్పృశించారు. వారి శరీరాలు రోమాంచితమయ్యాయి; హృదయాలు అత్యంత ఆనందంతో నిండిపోయాయి; ఇద్దరు సోదరులను మళ్లీ మళ్లీ చూశారు.
చౌపాయి 225.1-4
सिसु सब राम प्रेमबस जाने।प्रीति समेत निकेत बखाने।।
निज निज रुचि सब लेंहिं बोलाई।सहित सनेह जाहिं दोउ भाई।।
राम देखावहिं अनुजहि रचना।कहि मृदु मधुर मनोहर बचना।।
लव निमेष महँ भुवन निकाया।रचइ जासु अनुसासन माया।।
भगति हेतु सोइ दीनदयाला।चितवत चकित धनुष मखसाला।।
कौतुक देखि चले गुरु पाहीं।जानि बिलंबु त्रास मन माहीं।।
जासु त्रास डर कहुँ डर होई।भजन प्रभाउ देखावत सोई।।
कहि बातें मृदु मधुर सुहाईं।किए बिदा बालक बरिआई।।
sisu saba rāma premabasa jāne |prīti sameta niketa bakhāne ||
nija nija ruci saba leṁhiṁ bolāī |sahita saneha jāhiṁ dou bhāī ||
rāma dekhāvahiṁ anujahi racanā |kahi mṛdu madhura manohara bacanā ||
lava nimeṣa mahã bhuvana nikāyā |racai jāsu anusāsana māyā ||
bhagati hetu soi dīnadayālā |citavata cakita dhanuṣa makhasālā ||
kautuka dekhi cale guru pāhīṁ |jāni bilambu trāsa mana māhīṁ ||
jāsu trāsa ḍara kahũ ḍara hoī |bhajana prabhāu dekhāvata soī ||
kahi bāteṁ mṛdu madhura suhāīṁ |kie bidā bālaka bariāī ||
పిల్లలందరూ రాముడు వారి ప్రేమచే బంధించబడ్డాడని తెలుసుకొని, ప్రేమతో నగర భవనాలను అతనికి వివరించారు. ఒక్కొక్కరు తమ ఇష్టమైన చోటికి ఇద్దరు సోదరులను పిలిచేవారు, వారు స్నేహంతో వారితో వెళ్ళేవారు. రాముడు తన తమ్మునికి అందమైన కట్టడాలను చూపిస్తూ, మృదువైన తీయనైన మనోహరమైన మాటలు చెప్పాడు. ఎవరి ఆజ్ఞచే మాయ కనురెప్ప వేసే సమయంలో లోకాలను సృష్టిస్తుందో, ఆ దీనులపై దయగల ప్రభువు, భక్తి కోసం ధనుస్సు యాగ మండపాన్ని ఆశ్చర్యంగా చూశాడు. అద్భుతాలను చూసి, తాము ఆలస్యమయ్యామని తెలుసుకొని మనసులో భయపడి, గురువు దగ్గరికి బయలుదేరారు. ఎవరి భయంచే భయమే భయపడుతుందో, ఆయనే భక్తి ప్రభావాన్ని ఈ విధంగా చూపిస్తాడు. మృదువైన తీయనైన అందమైన మాటలు చెప్పి, సోదరులు పిల్లలను వీడ్కొని పంపివేశారు.
దోహా 225
सभय सप्रेम बिनीत अति सकुच सहित दोउ भाइ।गुर पद पंकज नाइ सिर बैठे आयसु पाइ।।225।।
sabhaya saprema binīta ati sakuca sahita dou bhāi |gura pada paṅkaja nāi sira baiṭhe āyasu pāi ||225||
భయంతోనూ ప్రేమతోనూ, అత్యంత వినయంతోనూ సిగ్గతోనూ ఇద్దరు సోదరులూ గురువు పాదపద్మాలకు తల వంచి, అనుమతి పొంది కూర్చున్నారు.
చౌపాయి 226.1-4
निसि प्रबेस मुनि आयसु दीन्हा।सबहीं संध्याबंदनु कीन्हा।।
कहत कथा इतिहास पुरानी।रुचिर रजनि जुग जाम सिरानी।।
मुनिबर सयन कीन्हि तब जाई।लगे चरन चापन दोउ भाई।।
जिन्ह के चरन सरोरुह लागी।करत बिबिध जप जोग बिरागी।।
तेइ दोउ बंधु प्रेम जनु जीते।गुर पद कमल पलोटत प्रीते।।
बारबार मुनि अग्या दीन्ही।रघुबर जाइ सयन तब कीन्ही।।
चापत चरन लखनु उर लाएँ।सभय सप्रेम परम सचु पाएँ।।
पुनि पुनि प्रभु कह सोवहु ताता।पौढ़े धरि उर पद जलजाता।।
nisi prabesa muni āyasu dīnhā |sabahīṁ sandhyābandanu kīnhā ||
kahata kathā itihāsa purānī |rucira rajani juga jāma sirānī ||
munibara sayana kīnhi taba jāī |lage carana cāpana dou bhāī ||
jinha ke carana saroruha lāgī |karata bibidha japa joga birāgī ||
tei dou bandhu prema janu jīte |gura pada kamala paloṭata prīte ||
bārabāra muni agyā dīnhī |raghubara jāi sayana taba kīnhī ||
cāpata carana lakhanu ura lāẽ |sabhaya saprema parama sacu pāẽ ||
puni puni prabhu kaha sovahu tātā |pauṛhe dhari ura pada jalajātā ||
రాత్రి ప్రవేశించగా ముని అనుమతి ఇచ్చారు, అందరూ సంధ్యావందనం చేసిరి. కథలను, పురాతన ఇతిహాసాలను చెప్పుతూ, అందమైన రాత్రి యొక్క రెండు జాములు గడిచిపోయిన. అప్పుడు మునులలో ఉత్తముడు వెళ్లి పడుకున్నాడు, ఇద్దరు సోదరులు ఆయన పాదాలను నొక్కడం మొదలుపెట్టిరి. ఎవరి కమల పాదాల కోసం విరక్త తపస్వులు అనేక జపాలు, యోగాలు చేస్తారో, ఆ ఇద్దరు సోదరులు ప్రేమచే జయించబడినవారిలా, గురువు కమల పాదాలను ప్రేమతో నిమిరిరి. ముని మళ్లీ మళ్లీ ఆజ్ఞ ఇచ్చినప్పుడు, రఘువంశ శ్రేష్ఠుడు వెళ్లి పడుకున్నాడు. లక్ష్మణుడు రాముని పాదాలను నొక్కి గుండెకు హత్తుకున్నాడు, భక్తి ప్రేమలతో అత్యున్నత సాంత్వన పొందాడు. మళ్లీ మళ్లీ ప్రభువు నిద్రపో, తమ్ముడా అన్నాడు, లక్ష్మణుడు ఆ కమల పాదాలను గుండెకు హత్తుకుని పడుకున్నాడు.
దోహా 226
उठे लखन निसि बिगत सुनि अरुनसिखा धुनि कान।गुर तें पहिलेहिं जगतपति जागे रामु सुजान।।226।।
uṭhe lakhana nisi bigata suni arunasikhā dhuni kāna |gura teṁ pahilehiṁ jagatapati jāge rāmu sujāna ||226||
త్రాసిగొంగి కూసిన కోడి కూత విని, రాత్రి గడిచిపోయిందని తెలుసుకొని లక్ష్మణుడు లేచాడు. జ్ఞానియైన రాముడు, లోకాధిపతి, తన గురువు కంటే ముందే మేల్కొన్నాడు.
చౌపాయి 227.1-4
सकल सौच करि जाइ नहाए।नित्य निबाहि मुनिहि सिर नाए।।
समय जानि गुर आयसु पाई।लेन प्रसून चले दोउ भाई।।
भूप बागु बर देखेउ जाई।जहँ बसंत रितु रही लोभाई।।
लागे बिटप मनोहर नाना।बरन बरन बर बेलि बिताना।।
नव पल्लव फल सुमान सुहाए।निज संपति सुर रूख लजाए।।
चातक कोकिल कीर चकोरा।कूजत बिहग नटत कल मोरा।।
मध्य बाग सरु सोह सुहावा।मनि सोपान बिचित्र बनावा।।
बिमल सलिलु सरसिज बहुरंगा।जलखग कूजत गुंजत भृंगा।।
sakala sauca kari jāi nahāe |nitya nibāhi munihi sira nāe ||
samaya jāni gura āyasu pāī |lena prasūna cale dou bhāī ||
bhūpa bāgu bara dekheu jāī |jahã basaṁta ritu rahī lobhāī ||
lāge biṭapa manohara nānā |barana barana bara beli bitānā ||
nava pallava phala sumāna suhāe |nija saṁpati sura rūkha lajāe ||
cātaka kokila kīra cakorā |kūjata bihaga naṭata kala morā ||
madhya bāga saru soha suhāvā |mani sopāna bicitra banāvā ||
bimala salilu sarasija bahuraṁgā |jalakhaga kūjata guṁjata bhṛṁgā ||
అన్ని ఉదయ శుద్ధులు చేసి ఇద్దరు సోదరులు వెళ్లి స్నానం చేసారు; నిత్య కర్మలు పూర్తి చేసి మునికి తల వంచారు. సమయం వచ్చిందని తెలుసుకొని, గురువు అనుమతి పొంది, ఇద్దరు సోదరులు పువ్వులు కోసం బయలుదేరారు. వెళ్లి రాజు యొక్క అందమైన ఉద్యానాన్ని చూసారు, అక్కడ వసంత ఋతువు ముగ్ధమై నిలిచింది. అక్కడ అనేక అందమైన చెట్లు నాటబడి ఉన్నాయి, ప్రతి రంగు వంటి అందమైన లతలు పైకప్పుల వలె వ్యాపించాయి. కొత్త ఆకులు, పండ్లు, పువ్వులతో అవి అందంగా మెరిసి, దేవతల చెట్లు తమ సంపదతో సిగ్గుపడ్డాయి. చాతక పక్షులు, కోయిలలు, చిట్టుకులు, చకోరాలు పాడాయి, అందమైన నెమలిలు నాట్యం చేసాయి. ఉద్యానం మధ్యలో అందమైన సరస్సు ఒకటి మెరిసింది, రత్నాలతో చేసిన మెట్లు అద్భుతమైన రూపంలో ఉన్నాయి. నీరు స్వచ్ఛంగా ఉంది, తామరలు అనేక రంగులలో ఉన్నాయి; నీటి పక్షులు కూసాయి, తుమ్మెదలు గుసగుసించాయి.
దోహా 227
बागु तड़ागु बिलोकि प्रभु हरषे बंधु समेत।परम रम्य आरामु यहु जो रामहि सुख देत।।227।।
bāgu taṛāgu biloki prabhu haraṣe baṁdhu sameta |parama ramya ārāmu yahu jo rāmahi sukha deta ||227||
ఉద్యానవనాన్ని సరస్సును చూచి, ప్రభువు సోదరునితో కలిసి ఆనందించారు. ఇది అత్యంత సుందరమైన విహార వనమై ఉండవలెను, రామునకే సుఖాన్ని ఇస్తుంది.
చౌపాయి 228.1-4
चहुँ दिसि चितइ पूँछि मालिगन।लगे लेन दल फूल मुदित मन।।
तेहि अवसर सीता तहँ आई।गिरिजा पूजन जननि पठाई।।
संग सखीं सब सुभग सयानी।गावहिं गीत मनोहर बानी।।
सर समीप गिरिजा गृह सोहा।बरनि न जाइ देखि मनु मोहा।।
मज्जनु करि सर सखिन्ह समेता।गई मुदित मन गौरि निकेता।।
पूजा कीन्हि अधिक अनुरागा।निज अनुरूप सुभग बरु मागा।।
एक सखी सिय संगु बिहाई।गई रही देखन फुलवाई।।
तेहि दोउ बंधु बिलोके जाई।प्रेम बिबस सीता पहिं आई।।
cahũ disi citai pū̃chi māligana |lage lena dala phūla mudita mana ||
tehi avasara sītā tahã āī |girijā pūjana janani paṭhāī ||
saṁga sakhīṁ saba subhaga sayānī |gāvahiṁ gīta manohara bānī ||
sara samīpa girijā gṛha sohā |barani na jāi dekhi manu mohā ||
majjanu kari sara sakhinha sametā |gaī mudita mana gauri niketā ||
pūjā kīnhi adhika anurāgā |nija anurūpa subhaga baru māgā ||
eka sakhī siya saṁgu bihāī |gaī rahī dekhana phulavāī ||
tehi dou baṁdhu biloke jāī |prema bibasa sītā pahiṁ āī ||
నాలుగు దిక్కులు చూచి తోటమాలుల అనుమతి తీసుకొని, ఇద్దరు సోదరులు ఆనంద మనసుతో ఆకులు పూలు కోవడం మొదలుపెట్టారు. ఆ సమయంలోనే సీత అక్కడకు వచ్చింది, గిరిజను పూజించమని తల్లి పంపగా. ఆమెతో అందరు స్నేహితులు వచ్చారు, అందమైనవారు తెలివైనవారు, ఇంపైన కంఠంతో పాటలు పాడుతూ. చెరువు దగ్గర గిరిజ గుడి ఒదిగి ఉండేది, వర్ణించలేనంత అందం, చూస్తే మనసు మైమరచిపోయేది. స్నేహితులతో చెరువులో స్నానం చేసి, ఆనంద మనసుతో గౌరి నివాసానికి వెళ్ళింది. గొప్ప భక్తితో పూజ చేసి, తనకు తగిన అందమైన భర్తను కోరింది. ఒక స్నేహితురాలు సీత వెంట నుంచి విడిపోయి పుష్ప తోటను చూడడానికి వెళ్ళింది. ఆమె వెళ్ళి ఇద్దరు సోదరులను చూసింది, ప్రేమలో మునిగి సీత వద్దకు వచ్చింది.
దోహా 228
तासु दसा देखि सखिन्ह पुलक गात जलु नैन।कहु कारनु निज हरष कर पूछहि सब मृदु बैन।।228।।
tāsu dasā dekhi sakhinha pulaka gāta jalu naina |kahu kāranu nija haraṣa kara pūchahi saba mṛdu baina ||228||
ఆమె స్థితిని చూచి, స్నేహితులు శరీరం గగ్గిలించి, కళ్ళలో నీరు నిండి, అందరూ మృదువైన మాటలతో, "నీ ఆనందానికి కారణం చెప్పు" అని అడిగారు.
చౌపాయి 229.1-4
देखन बागु कुअँर दुइ आए।बय किसोर सब भाँति सुहाए।।
स्याम गौर किमि कहौं बखानी।गिरा अनयन नयन बिनु बानी।।
सुनि हरषीं सब सखीं सयानी।सिय हियँ अति उतकंठा जानी।।
एक कहइ नृपसुत तेइ आली।सुने जे मुनि सँग आए काली।।
जिन्ह निज रूप मोहनी डारी।कीन्ह स्वबस नगर नर नारी।।
बरनत छबि जहँ तहँ सब लोगू।अवसि देखिअहिं देखन जोगू।।
तासु वचन अति सियहि सुहाने।दरस लागि लोचन अकुलाने।।
चली अग्र करि प्रिय सखि सोई।प्रीति पुरातन लखइ न कोई।।
dekhana bāgu kuãra dui āe |baya kisora saba bhā̃ti suhāe ||
syāma gaura kimi kahauṁ bakhānī |girā anayana nayana binu bānī ||
suni haraṣīṁ saba sakhīṁ sayānī |siya hiyã ati utakaṁṭhā jānī ||
eka kahai nṛpasuta tei ālī |sune je muni sãga āe kālī ||
jinha nija rūpa mohanī ḍārī |kīnha svabasa nagara nara nārī ||
baranata chabi jahã tahã saba logū |avasi dekhiahiṁ dekhana jogū ||
tāsu vacana ati siyahi suhāne |darasa lāgi locana akulāne ||
calī agra kari priya sakhi soī |prīti purātana lakhai na koī ||
తోటను చూడడానికి ఇద్దరు యువరాజులు వచ్చారు, చిన్న వయసువారు, అన్ని విధాలుగా అందమైనవారు. ఒకడు నల్లగా, మరొకడు తెల్లగా ఉన్నారు; నేను ఎలా వర్ణించగలను? మాటకు కళ్లు లేవు, కళ్లకు మాట లేదు. దీనిని విని తెలివైన అందరు స్నేహితులు ఆనందించారు, సీత హృదయంలో గొప్ప ఆతృప్తిని గుర్తించారు. కాళి అనునదాను చెప్పింది: చెలీ, వారు నిన్న మునివితో వచ్చిన రాజకుమారులే, మనం విన్నవారు. తమ అందంతో వారు మంత్రం వేశారు, నగరంలోని మగవారినీ ఆడవారినీ తమ వశం చేసుకున్నారు. అన్ని చోట్ల అందరు ప్రజలు వారి అందాన్ని పొగడుతున్నారు. మనం తప్పనిసరిగా వెళ్లి చూడాలి, వారు చూడడానికి యోగ్యులు. ఆమె మాటలు సీతకు మిక్కిలి ఇష్టంగా ఉన్నాయి, వారిని చూడాలని ఆమె కళ్లు ఆతృప్తి చెందాయి. ఆ ప్రియ స్నేహితురాలిని ముందు ఉంచి ఆమె బయలుదేరింది; పూర్వ కాలపు ప్రేమను ఎవరూ గ్రహించలేదు.
దోహా 229
सुमिरि सीय नारद बचन उपजी प्रीति पुनीत।चकित बिलोकति सकल दिसि जनु सिसु मृगी सभीत।।229।।
sumiri sīya nārada bacana upajī prīti punīta |cakita bilokati sakala disi janu sisu mṛgī sabhīta ||229||
నారదుని మాటలను స్మరించి, సీతలో పవిత్రమైన ప్రేమ పుట్టింది, అన్ని దిక్కులా ఆమె భయంతో చూసింది, భయపడిన జింక పిల్లలాగా.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह ‘राम-रूप-दर्शन’ और ‘सीता-राम विवाह-हेतु पुण्य-संयोग’ का पाठ है: इसे श्रद्धा से पढ़ने/सुनने से मन में पवित्र अनुराग, विवाह/गृहस्थ-धर्म में सौम्यता, और गुरु-सेवा/नित्यकर्म में स्थिरता आती है—अर्थात् चित्त ‘विषय-मोह’ से हटकर ‘रूप-भक्ति’ में लगने लगता है।
लोक-प्रचलन में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट (जैसे: ‘सीता राम, सीता राम’ या ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) को चौपाई/दोहा के अंत में जोड़कर जप-धारा बनाई जाती है; विवाह-प्रसंगों में विशेषतः ‘जय जय सीताराम’ संपुट का प्रयोग भी मिलता है।
Ask anything about Prakarana 23 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
