Prakarana 22
साधना-सीढ़ी का प्रथम सोपान: ‘श्रवण → संग → संस्कार’ से भक्ति का जन्म। बालकाण्ड में राम-लीला का प्रवेश ‘यज्ञ-रक्षा’ और ‘अहल्या-उद्धार’ जैसे प्रसंगों द्वारा होता है—जहाँ भय (असुर-उत्पात) का शमन, पाप/शाप (अहल्या) का विमोचन, और दर्शन-लालसा (मिथिला-नगर) का सौंदर्य-आस्वाद—तीनों मिलकर जिज्ञासु चित्त को शरणागति की ओर मोड़ते हैं। यह चरण साधक के भीतर ‘निर्भयता’ और ‘अनुग्रह’ का संस्कार बैठाता है: प्रभु की निकटता केवल राजसत्ता नहीं, करुणा-प्रधान धर्म-सेतु है।
ഈ അംശത്തിൽ ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ ‘വീര–കരുണ–അത്ഭുത’ ത്രിരസമാണ് പ്രധാനം. ആദ്യം വിശ്വാമിത്രന്റെ യജ്ഞരക്ഷയ്ക്കായി രാമന്റെ നിർഭയ പ്രസ്ഥാനം, മാരീച–സുബാഹു വധം—ഇവ വീരരസത്തെ ഉറപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ വീര്യം ‘ധർമ്മ-രക്ഷ’യ്ക്കായാണ്, അഹങ്കാര-പ്രദർശനത്തിനല്ല. തുടർന്ന് അഹല്യാ-പ്രസംഗം കരുണയും അനുഗ്രഹവും കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു: ശാപബന്ധനത്തിൽ പതിഞ്ഞിരുന്ന ചേതന (അഹല്യ) പ്രഭുവിന്റെ പാദരജസ് സ്പർശത്തിൽ പ്രകാശിച്ച് സ്തുതി ചെയ്യുന്നു—ഇത് ‘കൃപാ-പ്രധാന മുക്തി-മീമാംസ’യാണ്. പിന്നെ മിഥിലാ-നഗരവർണ്ണനം അത്ഭുത/ശൃംഗാരസുഗന്ധിത സൗന്ദര്യത്തിലൂടെ ചിത്തത്തെ ശുദ്ധമാക്കുന്നു; ജനകന്റെ രാമദർശനം ‘പ്രേമ-ഉദ്രേകം’ ആയി പര്യവസാനിക്കുന്നു. സിദ്ധാന്തപരമായി തുളസി ‘സഗുണ-ലീല’യെ ‘നിർഗുണ-ബ്രഹ്മ’ത്തിന്റെ സുലഭ അഭിവ്യക്തിയായി കാണിക്കുന്നു: അതേ ബ്രഹ്മം ‘ഉഭയ ബേഷ ധരി’ ബാലകരൂപത്തിൽ വരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ അംശം ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ സോപാന-കർമ്മം—ശ്രവണത്തിൽ നിന്ന് പ്രേമത്തിലേക്ക്, പ്രേമത്തിൽ നിന്ന് ശരണം വരെ—പൂർണ്ണമാക്കുന്നു.
Verses
ചൗപായി 210.1-6
प्रात कहा मुनि सन रघुराई।निर्भय जग्य करहु तुम्ह जाई।।
होम करन लागे मुनि झारी।आपु रहे मख कीं रखवारी।।
सुनि मारीच निसाचर क्रोही।लै सहाय धावा मुनिद्रोही।।
बिनु फर बान राम तेहि मारा।सत जोजन गा सागर पारा।।
पावक सर सुबाहु पुनि मारा।अनुज निसाचर कटकु सँघारा।।
मारि असुर द्विज निर्मयकारी।अस्तुति करहिं देव मुनि झारी।।
तहँ पुनि कछुक दिवस रघुराया।रहे कीन्हि बिप्रन्ह पर दाया।।
भगति हेतु बहु कथा पुराना।कहे बिप्र जद्यपि प्रभु जाना।।
तब मुनि सादर कहा बुझाई।चरित एक प्रभु देखिअ जाई।।
धनुषजग्य मुनि रघुकुल नाथा।हरषि चले मुनिबर के साथा।।
आश्रम एक दीख मग माहीं।खग मृग जीव जंतु तहँ नाहीं।।
पूछा मुनिहि सिला प्रभु देखी।सकल कथा मुनि कहा बिसेषी।।
prāta kahā muni sana raghurāī |nirbhaya jagya karahu tumha jāī ||
homa karana lāge muni jhārī |āpu rahe makha kīṁ rakhavārī ||
suni mārīca nisācara krohī |lai sahāya dhāvā munidrohī ||
binu phara bāna rāma tehi mārā |sata jojana gā sāgara pārā ||
pāvaka sara subāhu puni mārā |anuja nisācara kaṭaku sãghārā ||
māri asura dvija nirmayakārī |astuti karahiṁ deva muni jhārī ||
tahã puni kachuka divasa raghurāyā |rahe kīnhi bipranha para dāyā ||
bhagati hetu bahu kathā purānā |kahe bipra jadyapi prabhu jānā ||
taba muni sādara kahā bujhāī |carita eka prabhu dekhia jāī ||
dhanuṣajagya muni raghukula nāthā |haraṣi cale munibara ke sāthā ||
āśrama eka dīkha maga māhīṁ |khaga mṛga jīva jantu tahã nāhīṁ ||
pūchā munihi silā prabhu dekhī |sakala kathā muni kahā biseṣī ||
പ്രഭാതത്തിൽ രഘുവംശത്തിലെ അധിപൻ മുനിയോട് പറഞ്ഞു, "ഭയമില്ലാതെ നിങ്ങൾ പോയി യാഗം ചെയ്യുവിൻ." മുനിമാരെല്ലാവരും ഹോമം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി, അവൻ തന്നെ യാഗത്തിന്റെ കാവൽ നിന്നു. ഇത് കേട്ട് ക്രോധിയായ രാക്ഷസൻ മാരീചൻ, മുനിശത്രുവായി, സഹായികളെ കൂട്ടി അങ്ങോട്ട് ഓടിയെത്തി. രാമൻ ഫലമില്ലാത്ത അമ്പ് എയ്ത് അവനെ അടിച്ചു, അവൻ നൂറ് യോജന ദൂരം സമുദ്രത്തിനപ്പുറം എറിയപ്പെട്ടു. പിന്നെ അഗ്നിശരം കൊണ്ട് സുബാഹുവിനെ വധിച്ചു, അനുജൻ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ നശിപ്പിച്ചു. രാക്ഷസരെ വധിച്ച് ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഭയം മാറ്റി, ദേവന്മാരും മുനിമാരും അവനെ സ്തുതിച്ചു. അവിടെ പിന്നെ രഘുവംശാധിപൻ കുറച്ചു ദിവസം താമസിച്ചു, ബ്രാഹ്മണർക്ക് ദയ കാണിച്ചു. ഭക്തിയാൽ ബ്രാഹ്മണർ പുരാണങ്ങളിലെ അനേകം കഥകൾ പറഞ്ഞു, പ്രഭു അവ മുൻപേ അറിഞ്ഞിരുന്നിട്ടും. അപ്പോൾ മുനി ആദരവോടെ പറഞ്ഞു മനസ്സിലാക്കി, "പ്രഭോ, ഒരു ദൃശ്യം നിങ്ങൾ കാണാൻ പോകണം." ധനുഷ്യജ്ഞം കേട്ട് രഘുകുലത്തിലെ അധിപൻ മുനിശ്രേഷ്ഠനോടൊപ്പം ആനന്ദത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു. വഴിയിൽ ഒരു ആശ്രമം കണ്ടു, അവിടെ പക്ഷിയോ മൃഗമോ ജീവജാലമോ ഒന്നുമില്ലായിരുന്നു. അവിടെ ഒരു കല്ല് കണ്ട് പ്രഭു മുനിയോട് ചോദിച്ചു, മുനി സമ്പൂർണ്ണ കഥ വിശേഷമായി പറഞ്ഞു.
ദോഹ 210
गौतम नारि श्राप बस उपल देह धरि धीर।चरन कमल रज चाहति कृपा करहु रघुबीर।।210।।
gautama nāri śrāpa basa upala deha dhari dhīra |carana kamala raja cāhati kṛpā karahu raghubīra ||210||
ഗൗതമന്റെ ഭാര്യ, ഒരു ശാപം വശത്തായി, കല്ലായ ശരീരം ധരിച്ച് ക്ഷമയോടെ കാത്തിരിക്കുന്നു. അങ്ങയുടെ താമരപ്പാദങ്ങളുടെ പൊടിയെ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രഘുവീരാ, അവളുടെ മേൽ കൃപ കാണിക്കണമേ.
ഛന്ദ് 211
परसत पद पावन सोक नसावन प्रगट भई तपपुंज सही।देखत रघुनायक जन सुख दायक सनमुख होइ कर जोरि रही।।
अति प्रेम अधीरा पुलक सरीरा मुख नहिं आवइ बचन कही।अतिसय बड़भागी चरनन्हि लागी जुगल नयन जलधार बही।।
धीरजु मन कीन्हा प्रभु कहुँ चीन्हा रघुपति कृपाँ भगति पाई।अति निर्मल बानीं अस्तुति ठानी ग्यानगम्य जय रघुराई।।
मै नारि अपावन प्रभु जग पावन रावन रिपु जन सुखदाई।राजीव बिलोचन भव भय मोचन पाहि पाहि सरनहिं आई।।
मुनि श्राप जो दीन्हा अति भल कीन्हा परम अनुग्रह मैं माना।देखेउँ भरि लोचन हरि भवमोचन इहइ लाभ संकर जाना।।
बिनती प्रभु मोरी मैं मति भोरी नाथ न मागउँ बर आना।पद कमल परागा रस अनुरागा मम मन मधुप करै पाना।।
जेहिं पद सुरसरिता परम पुनीता प्रगट भई सिव सीस धरी।सोइ पद पंकज जेहि पूजत अज मम सिर धरेउ कृपाल हरी।।
एहि भाँति सिधारी गौतम नारी बार बार हरि चरन परी।जो अति मन भावा सो बरु पावा गै पतिलोक अनंद भरी।।
parasata pada pāvana soka nasāvana pragaṭa bhaī tapapuñja sahī |dekhata raghunāyaka jana sukha dāyaka sanamukha hoi kara jori rahī ||
ati prema adhīrā pulaka sarīrā mukha nahiṁ āvai bacana kahī |atisaya baṛabhāgī carananhi lāgī jugala nayana jaladhāra bahī ||
dhīraju mana kīnhā prabhu kahũ cīnhā raghupati kṛpā̃ bhagati pāī |ati nirmala bānīṁ astuti ṭhānī gyānagamya jaya raghurāī ||
mai nāri apāvana prabhu jaga pāvana rāvana ripu jana sukhadāī |rājīva bilocana bhava bhaya mocana pāhi pāhi saranahiṁ āī ||
muni śrāpa jo dīnhā ati bhala kīnhā parama anugraha maiṁ mānā |dekheũ bhari locana hari bhavamocana ihai lābha saṅkara jānā ||
binatī prabhu morī maiṁ mati bhorī nātha na māgaũ bara ānā |pada kamala parāgā rasa anurāgā mama mana madhupa karai pānā ||
jehiṁ pada surasaritā parama punītā pragaṭa bhaī siva sīsa dharī |soi pada paṅkaja jehi pūjata aja mama sira dhareu kṛpāla harī ||
ehi bhā̃ti sidhārī gautama nārī bāra bāra hari carana parī |jo ati mana bhāvā so baru pāvā gai patiloka ananda bharī ||
അവന്റെ പവിത്രമായ പാദങ്ങളുടെ സ്പർശനാൽ, ദുഃഖം നശിപ്പിച്ച്, തപസ്സിന്റെ കൂമ്പാരമായ അഹല്യ പ്രത്യക്ഷയായി. രഘുവംശ നാഥനായ രാമനെ, തന്റെ ഭക്തർക്ക് സുഖം നൽകുന്നവനെ, കണ്ട്, കൈകൾ കൂട്ടി അവന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു. അത്യന്ത പ്രേമനിമഗ്നയായി, ഉദ്വിഗ്നയായി, ശരീരം പുളകിതമായി, വായിൽ നിന്ന് ഒരു വാക്കും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അത്യന്തം ഭാഗ്യവതിയായി അവന്റെ പാദങ്ങളെ പിടിച്ചു, രണ്ടു കണ്ണുകളിൽ നിന്നും കണ്ണീരിന്റെ പ്രവാഹം ഒഴുകി. തന്റെ മനസ്സിനെ ധൈര്യപ്പെടുത്തി, പ്രഭുവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; രഘുപതിയുടെ കൃപയാൽ ഭക്തി നേടി. അത്യന്തം നിർമലമായ വാക്കുകളാൽ അവന്റെ സ്തുതി തുടങ്ങി: ജ്ഞാനത്താൽ അറിയത്തക്ക രഘുരായാ, നിനക്ക് ജയം! ഞാൻ അപവിത്രയായ സ്ത്രീ; നീ പ്രഭോ, ലോകത്തെ പവിത്രീകരിക്കുന്നവൻ, രാവണന് ശത്രു, ഭക്തർക്ക് സുഖം നൽകുന്നവൻ. താമരക്കണ്ണനേ, സംസാര ഭയത്തിൽ നിന്ന് മുക്തി നൽകുന്നവനേ, എന്നെ രക്ഷിക്കേണമേ, രക്ഷിക്കേണമേ, നിന്റെ ശരണിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു. മുനി എനിക്ക് നൽകിയ ശാപം വളരെ നന്മയാണ്; അതിനെ പരമമായ അനുഗ്രഹമായി കരുതുന്നു. സംസാരത്തിൽ നിന്ന് മുക്തി നൽകുന്ന ഹരിയെ കണ്ണുകൾ നിറയെ കണ്ടു. ഈ ലാഭം ശങ്കരനും അറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ഇതാണ് എന്റെ പ്രാർത്ഥന, പ്രഭോ: ഞാൻ മതിയില്ലാത്തവൾ; മറ്റൊരു വരം ഒന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല, നാഥാ. എന്റെ മനസ്സെന്ന വണ്ട് നിന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളുടെ പരാഗത്തിന്റെ മധുവിനെ അനുരാഗത്തോടെ പാനം ചെയ്യട്ടെ. ആ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ദേവന്മാരുടെ അത്യന്തം പുണ്യനദിയായ ഗംഗ പ്രകടമായി, ശിവൻ തന്റെ തലയിൽ ധരിച്ചു. ആ താമരപ്പാദങ്ങളെ ബ്രഹ്മാവ് പൂജിക്കെ, കൃപാലുവായ ഹരി എന്റെ തലയിൽ വെച്ചു. ഇങ്ങനെ ഗൗതമന്റെ ഭാര്യ, ഹരിയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വീഴുന്നതായി, പുറപ്പെട്ടു. തന്റെ മനസ്സ് അത്യന്തം ആഗ്രഹിച്ച വരം നേടി, തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോയി, ആനന്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞവളായി.
ദോഹ 211
अस प्रभु दीनबंधु हरि कारन रहित दयाल।तुलसिदास सठ तेहि भजु छाड़ि कपट जंजाल।।211।।
asa prabhu dīnabandhu hari kārana rahita dayāla |tulasidāsa saṭha tehi bhaju chāṛi kapaṭa jañjāla ||211||
അങ്ങനെയാകുന്നു പ്രഭു ദീനബന്ധു ഹരി, കാരണം കൂടാതെ ദയാളുവായിരിക്കുന്നു. തുളസീദാസ മൂഢനായവനേ, അവനെ ഭജിക്കു, വഞ്ചനയുടെ വലയം ഉപേക്ഷിക്കുക.
ചൗപായി 212.1-4
चले राम लछिमन मुनि संगा।गए जहाँ जग पावनि गंगा।।
गाधिसूनु सब कथा सुनाई।जेहि प्रकार सुरसरि महि आई।।
तब प्रभु रिषिन्ह समेत नहाए।बिबिध दान महिदेवन्हि पाए।।
हरषि चले मुनि बृंद सहाया।बेगि बिदेह नगर निअराया।।
पुर रम्यता राम जब देखी।हरषे अनुज समेत बिसेषी।।
बापीं कूप सरित सर नाना।सलिल सुधासम मनि सोपाना।।
गुंजत मंजु मत्त रस भृंगा।कूजत कल बहुबरन बिहंगा।।
बरन बरन बिकसे बन जाता।त्रिबिध समीर सदा सुखदाता।।
cale rāma lachimana muni saṅgā |gae jahā̃ jaga pāvani gaṅgā ||
gādhisūnu saba kathā sunāī |jehi prakāra surasari mahi āī ||
taba prabhu riṣinha sameta nahāe |bibidha dāna mahidevanhi pāe ||
haraṣi cale muni bṛnda sahāyā |begi bideha nagara niarāyā ||
pura ramyatā rāma jaba dekhī |haraṣe anuja sameta biseṣī ||
bāpīṁ kūpa sarita sara nānā |salila sudhāsama mani sopānā ||
guñjata mañju matta rasa bhṛṅgā |kūjata kala bahubarana bihaṅgā ||
barana barana bikase bana jātā |tribidha samīra sadā sukhadātā ||
രാമനും ലക്ഷ്മണനും മുനിവരുടെ കൂടെ പുറപ്പെട്ടു, ലോകത്തെ പവിത്രമാക്കുന്ന ഗംഗാനദി ഒഴുകുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് വന്നു. ഗാധിയുടെ മകൻ ദിവ്യനദി ഭൂമിയിലേക്ക് എങ്ങനെ വന്നു എന്ന മുഴുവൻ കഥയും പറഞ്ഞു. അനന്തരം പ്രഭു മുനിമാരുമായി കൂടി സ്നാനം ചെയ്തു, ഭൂമിയുടെ ദേവന്മാരായ ബ്രാഹ്മണർ പലവിധ ദാനങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. ആനന്ദത്തോടെ മുനിമാരുടെ കൂട്ടത്തോടൊപ്പം കൂട്ടുകാരായി പോയി, വേഗത്തിൽ വിദേഹ നഗരത്തെ സമീപിച്ചു. രാമൻ നഗരത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ വളരെ ആനന്ദിച്ചു, അവന്റെ അനുജനും കൂടി. പല പടിക്കിണറുകൾ, കിണറുകൾ, നദികൾ, തടാകങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു, അവയുടെ വെള്ളം അമൃതം പോലെ ആയിരുന്നു, പടികൾ രത്നങ്ങൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ചവ. മധുവിൽ ലഹരിപിടിച്ച വണ്ടുകൾ മധുരമായി മൊഴിഞ്ഞു, പല നിറങ്ങളിലുള്ള പക്ഷികൾ മധുരമായി പാടി. എല്ലാ നിറത്തിലുമുള്ള താമരകൾ ഉദ്യാനങ്ങളിൽ വിരിഞ്ഞിരുന്നു, മൂന്നു തരം കാറ്റുകൾ എപ്പോഴും സുഖം നൽകി.
ദോഹ 212
सुमन बाटिका बाग बन बिपुल बिहंग निवास।फूलत फलत सुपल्लवत सोहत पुर चहुँ पास।।212।।
sumana bāṭikā bāga bana bipula bihaṅga nivāsa |phūlata phalata supallavata sohata pura cahũ pāsa ||212||
പുഷ്പ തോട്ടങ്ങൾ, പഴത്തോട്ടങ്ങൾ, തോപ്പുകൾ, കാടുകൾ, അസംഖ്യം പക്ഷികളുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ, പൂത്തും കായ്ച്ചും പുതിയ പച്ച ഇലകൾ മുളപ്പിച്ചും നഗരത്തിന്റെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലും അലങ്കരിച്ചു.
ചൗപായി 213.1-4
बनइ न बरनत नगर निकाई।जहाँ जाइ मन तहँइँ लोभाई।।
चारु बजारु बिचित्र अँबारी।मनिमय बिधि जनु स्वकर सँवारी।।
धनिक बनिक बर धनद समाना।बैठ सकल बस्तु लै नाना।।
चौहट सुंदर गलीं सुहाई।संतत रहहिं सुगंध सिंचाई।।
मंगलमय मंदिर सब केरें।चित्रित जनु रतिनाथ चितेरें।।
पुर नर नारि सुभग सुचि संता।धरमसील ग्यानी गुनवंता।।
अति अनूप जहँ जनक निवासू।बिथकहिं बिबुध बिलोकि बिलासू।।
होत चकित चित कोट बिलोकी।सकल भुवन सोभा जनु रोकी।।
banai na baranata nagara nikāī |jahā̃ jāi mana tahãĩ lobhāī ||
cāru bajāru bicitra ãbārī |manimaya bidhi janu svakara sãvārī ||
dhanika banika bara dhanada samānā |baiṭha sakala bastu lai nānā ||
cauhaṭa sundara galīṁ suhāī |santata rahahiṁ sugandha siñcāī ||
maṅgalamaya mandira saba kereṁ |citrita janu ratinātha citereṁ ||
pura nara nāri subhaga suci santā |dharamasīla gyānī gunavantā ||
ati anūpa jahã janaka nivāsū |bithakahiṁ bibudha biloki bilāsū ||
hota cakita cita koṭa bilokī |sakala bhuvana sobhā janu rokī ||
നഗരത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല; മനസ്സ് എവിടേക്ക് പോകുന്നോ, അവിടെ അത് മോഹിക്കപ്പെടുന്നു. വിപണി സുന്ദരമാണ്, വിചിത്രമായ ബാൽക്കണികളോടെ, മണികൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ചവ, ബ്രഹ്മാ തന്റെ സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതുപോലെ. ധനികർ, വ്യാപാരികൾ, കുബേരന് തുല്യരായവർ, എല്ലാവിധ വസ്തുക്കളും എടുത്ത് എല്ലാവരും ഇരിക്കുന്നു. സ്ക്വയറുകൾ സുന്ദരമാണ്, തെരുവുകൾ മനോഹരമാണ്, എപ്പോഴും സുഗന്ധ ജലം തളിച്ചിരിക്കുന്നു. എല്ലാവരുടെയും വീടുകൾ മംഗളമയമാണ്, രതിയുടെ ഭർത്താവായ മന്മഥൻ ചിത്രകാരനായി വരച്ചതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും സുന്ദരന്മാരും, പവിത്രരും, സാധുക്കളും, ധർമ്മശീലരും, ജ്ഞാനികളും, ഗുണവത്തരുമാണ്. ജനകൻ വസിക്കുന്ന സ്ഥലം അത്യദ്ഭുതമാണ്; ദേവന്മാർ അതിന്റെ വൈഭവം കണ്ട് വിസ്മയത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. കോട്ട കണ്ട് മനസ്സ് വിസ്മയിക്കുന്നു, അത് എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും സൗന്ദര്യം തനിക്ക് എടുത്തുകൊണ്ടതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു.
ദോഹ 213
धवल धाम मनि पुरट पट सुघटित नाना भाँति।सिय निवास सुंदर सदन सोभा किमि कहि जाति।।213।।
dhavala dhāma mani puraṭa paṭa sughaṭita nānā bhā̃ti |siya nivāsa sundara sadana sobhā kimi kahi jāti ||213||
വെളുത്ത കെട്ടിടങ്ങൾ, രത്നങ്ങളും സ്വർണ്ണ വാതിലുകളും കൊണ്ട് പലതരത്തിൽ സുന്ദരമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. സീതയുടെ വാസസ്ഥലമായ ആ സുന്ദരമായ കൊട്ടാരത്തിന്റെ ഭംഗിയെ എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാനാകും?
ചൗപായി 214.1-4
सुभग द्वार सब कुलिस कपाटा।भूप भीर नट मागध भाटा।।
बनी बिसाल बाजि गज साला।हय गय रथ संकुल सब काला।।
सूर सचिव सेनप बहुतेरे।नृपगृह सरिस सदन सब केरे।।
पुर बाहेर सर सारित समीपा।उतरे जहँ तहँ बिपुल महीपा।।
देखि अनूप एक अँवराई।सब सुपास सब भाँति सुहाई।।
कौसिक कहेउ मोर मनु माना।इहाँ रहिअ रघुबीर सुजाना।।
भलेहिं नाथ कहि कृपानिकेता।उतरे तहँ मुनिबृंद समेता।।
बिस्वामित्र महामुनि आए।समाचार मिथिलापति पाए।।
subhaga dvāra saba kulisa kapāṭā |bhūpa bhīra naṭa māgadha bhāṭā ||
banī bisāla bāji gaja sālā |haya gaya ratha saṅkula saba kālā ||
sūra saciva senapa bahutere |nṛpagṛha sarisa sadana saba kere ||
pura bāhera sara sārita samīpā |utare jahã tahã bipula mahīpā ||
dekhi anūpa eka ãvarāī |saba supāsa saba bhā̃ti suhāī ||
kausika kaheu mora manu mānā |ihā̃ rahia raghubīra sujānā ||
bhalehiṁ nātha kahi kṛpāniketā |utare tahã munibṛnda sametā ||
bisvāmitra mahāmuni āe |samācāra mithilāpati pāe ||
എല്ലാ കവാടങ്ങളും സുന്ദരമായിരുന്നു, വജ്ര വാതിലുകളോടെ, രാജാക്കന്മാർ, നടന്മാർ, ഭടന്മാർ, പാട്ടുകാർ എന്നിവർ നിറഞ്ഞിരുന്നു. കുതിരകൾക്കും ആനകൾക്കും വിശാലമായ ലായങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നു, എല്ലാ സമയത്തും കുതിരകൾ, ആനകൾ, രഥങ്ങൾ എന്നിവ നിറഞ്ഞിരുന്നു. വളരെ പേരോളം വീരന്മാർ, മന്ത്രിമാർ, സൈന്യാധിപന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു, അവരെല്ലാവരുടെയും വീടുകൾ രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരം പോലെ ആയിരുന്നു. നഗരത്തിന് പുറത്ത്, കുളങ്ങൾക്കും അരുവികൾക്കും സമീപം, പല രാജാക്കന്മാരും ഇവിടെയും അവിടെയും പാളയമിട്ടിരുന്നു. അതുല്യമായ ഒരു മാവിൻ തോട്ടം കണ്ടു, എല്ലാ വിധത്തിലും മനോഹരവും എല്ലാറ്റിലും സൗകര്യപൂർണ്ണവുമായി, കൗശികൻ പറഞ്ഞു, "എന്റെ മനസ്സ് ഈ സ്ഥലം അംഗീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ താമസിക്കാം, ജ്ഞാനിയായ രഘുബീരേ." "ശരി, എന്റെ സ്വാമി" എന്ന് കരുണയുടെ വാസസ്ഥലമായ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു, മുനിമാരുടെ കൂട്ടത്തോടെ അവിടെ ഇറങ്ങി. മിഥിലയുടെ രാജാവിന് മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ വന്നു എന്ന വാർത്ത ലഭിച്ചു.
ദോഹ 214
संग सचिव सुचि भूरि भट भूसुर बर गुर ग्याति।चले मिलन मुनिनायकहि मुदित राउ एहि भाँति।।214।।
saṅga saciva suci bhūri bhaṭa bhūsura bara gura gyāti |cale milana munināyakahi mudita rāu ehi bhā̃ti ||214||
അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം ധർമ്മനിഷ്ഠരായ മന്ത്രിമാർ, നിരവധി വീരന്മാർ, ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണർ, ഗുരു, ബന്ധുക്കൾ എന്നിവർ പോയി; ഈ വിധത്തിൽ രാജാവ് ആനന്ദത്തോടെ മുനിമാരുടെ നായകനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 215.1-4
कीन्ह प्रनामु चरन धरि माथा।दीन्हि असीस मुदित मुनिनाथा।।
बिप्रबृंद सब सादर बंदे।जानि भाग्य बड़ राउ अनंदे।।
कुसल प्रस्न कहि बारहिं बारा।बिस्वामित्र नृपहि बैठारा।।
तेहि अवसर आए दोउ भाई।गए रहे देखन फुलवाई।।
स्याम गौर मृदु बयस किसोरा।लोचन सुखद बिस्व चित चोरा।।
उठे सकल जब रघुपति आए।बिस्वामित्र निकट बैठाए।।
भए सब सुखी देखि दोउ भ्राता।बारि बिलोचन पुलकित गाता।।
मूरति मधुर मनोहर देखी।भयउ बिदेहु बिदेहु बिसेषी।।
kīnha pranāmu carana dhari māthā |dīnhi asīsa mudita munināthā ||
biprabṛnda saba sādara bande |jāni bhāgya baṛa rāu anande ||
kusala prasna kahi bārahiṁ bārā |bisvāmitra nṛpahi baiṭhārā ||
tehi avasara āe dou bhāī |gae rahe dekhana phulavāī ||
syāma gaura mṛdu bayasa kisorā |locana sukhada bisva cita corā ||
uṭhe sakala jaba raghupati āe |bisvāmitra nikaṭa baiṭhāe ||
bhae saba sukhī dekhi dou bhrātā |bāri bilocana pulakita gātā ||
mūrati madhura manohara dekhī |bhayau bidehu bidehu biseṣī ||
രാജാവ് മുനിയുടെ പാദങ്ങളിൽ തല വെച്ച് തൊഴുതു, മുനിമാരുടെ നാഥൻ സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹത്തിന് അനുഗ്രഹം നൽകി. അദ്ദേഹം എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരുടെയും സമൂഹത്തെ ആദരവോടെ തൊഴുതു, രാജാവ് തന്റെ ഭാഗ്യം വലുതാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് ആനന്ദിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും ക്ഷേമം ചോദിച്ച ശേഷം, വിശ്വാമിത്രൻ രാജാവിനെ ഇരുത്തി. ആ സമയത്ത് രണ്ട് സഹോദരന്മാരും വന്നു, അവർ പുഷ്പോദ്യാനം കാണാൻ പോയിരുന്നു. ഒരാൾ കറുത്തവനും മറ്റേയാൾ വെളുത്തവനും, രണ്ടുപേരും ബാല്യ യൗവനത്തിൽ മൃദുവായവരും, കണ്ണുകൾക്ക് സുഖം നൽകുന്നവരും, ലോകം മുഴുവന്റെയും ഹൃദയം മോഷ്ടിക്കുന്നവരുമായിരുന്നു. രഘുപതി വന്നപ്പോൾ എല്ലാവരും എഴുന്നേറ്റു, വിശ്വാമിത്രൻ രണ്ട് സഹോദരന്മാരെയും തന്റെ അടുത്ത് ഇരുത്തി. രണ്ട് സഹോദരന്മാരെ കണ്ട് എല്ലാവരും സന്തോഷിച്ചു, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞു, ശരീരം ആനന്ദത്താൽ പുളകിതമായി. അവരുടെ മധുരമായ മനോഹരമായ രൂപങ്ങൾ കണ്ട്, വിദേഹൻ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ജനകൻ, ദേഹരഹിതൻ, പ്രത്യേകിച്ച് ദേഹം മറന്ന് ദേഹരഹിതനായി.
ദോഹ 215
प्रेम मगन मनु जानि नृपु करि बिबेकु धरि धीर।बोलेउ मुनि पद नाइ सिरु गदगद गिरा गभीर।।215।।
prema magana manu jāni nṛpu kari bibeku dhari dhīra |boleu muni pada nāi siru gadagada girā gabhīra ||215||
തന്റെ മനസ്സ് സ്നേഹത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്നറിഞ്ഞ്, രാജാവ് വിവേകം പുലർത്തി ധൈര്യത്തോടെ നിന്നു. മുനിയുടെ പാദങ്ങളിൽ തല താഴ്ത്തി, ഇടറിയ സ്വരത്തോടെ ആഴത്തിൽ സംസാരിച്ചു.
ചൗപായി 216.1-4
कहहु नाथ सुंदर दोउ बालक।मुनिकुल तिलक कि नृपकुल पालक।।
ब्रह्म जो निगम नेति कहि गावा।उभय बेष धरि की सोइ आवा।।
सहज बिरागरुप मनु मोरा।थकित होत जिमि चंद चकोरा।।
ताते प्रभु पूछउँ सतिभाऊ।कहहु नाथ जनि करहु दुराऊ।।
इन्हहि बिलोकत अति अनुरागा।बरबस ब्रह्मसुखहि मन त्यागा।।
कह मुनि बिहसि कहेहु नृप नीका।बचन तुम्हार न होइ अलीका।।
ए प्रिय सबहि जहाँ लगि प्रानी।मन मुसुकाहिं रामु सुनि बानी।।
रघुकुल मनि दसरथ के जाए।मम हित लागि नरेस पठाए।।
kahahu nātha sundara dou bālaka |munikula tilaka ki nṛpakula pālaka ||
brahma jo nigama neti kahi gāvā |ubhaya beṣa dhari kī soi āvā ||
sahaja birāgarupa manu morā |thakita hota jimi canda cakorā ||
tāte prabhu pūchaũ satibhāū |kahahu nātha jani karahu durāū ||
inhahi bilokata ati anurāgā |barabasa brahmasukhahi mana tyāgā ||
kaha muni bihasi kahehu nṛpa nīkā |bacana tumhāra na hoi alīkā ||
e priya sabahi jahā̃ lagi prānī |mana musukāhiṁ rāmu suni bānī ||
raghukula mani dasaratha ke jāe |mama hita lāgi naresa paṭhāe ||
പറയുക എന്റെ നാഥാ, ഈ രണ്ട് സുന്ദര ബാലന്മാർ ആരാണ്? മുനി കുലത്തിന്റെ തിലകമോ, അതോ രാജ കുലത്തിന്റെ പാലകരോ? വേദങ്ങൾ ഇതല്ല, ഇതല്ല എന്ന് പാടുന്ന പരമ ബ്രഹ്മം, രണ്ട് രൂപങ്ങൾ ധരിച്ച് ഇവിടെ വന്നതോ? എന്റെ മനസ്സ് സ്വഭാവതഃ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ രൂപമാണ്, എങ്കിലും ചന്ദ്രനെ നോക്കുന്ന ചകോര പക്ഷിയെപ്പോലെ മയങ്ങുന്നു. ആയതിനാൽ, എന്റെ നാഥാ, ഞാൻ സത്യം ചോദിക്കുന്നു. പറയുക സ്വാമി, ഒന്നും മറച്ചുവെക്കരുത്. ഇവരെ നോക്കുമ്പോൾ, എന്നിൽ മഹത്തായ സ്നേഹം ഉണർന്നു, എന്റെ മനസ്സ് ബ്രഹ്മ സുഖത്തെ നിർബന്ധപൂർവ്വം ത്യജിച്ചു. മുനി പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു, രാജാവേ, നീ നന്നായി സംസാരിച്ചു. നിന്റെ വാക്കുകൾ അസത്യമാകാൻ കഴിയില്ല. ഇവർ രണ്ടുപേരും എല്ലാ ജീവികൾക്കും, എവിടെയായിരുന്നാലും, പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്. ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ മനസ്സിൽ പുഞ്ചിരിച്ചു. ഇവർ രഘു കുലത്തിലെ മണികളാണ്, ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാർ, എന്റെ ഹിതത്തിനായി രാജാവ് അയച്ചവരാണ്.
ദോഹ 216
रामु लखनु दोउ बंधुबर रूप सील बल धाम।मख राखेउ सबु साखि जगु जिते असुर संग्राम।।216।।
rāmu lakhanu dou bandhubara rūpa sīla bala dhāma |makha rākheu sabu sākhi jagu jite asura saṅgrāma ||216||
രാമനും ലക്ഷ്മണനും എന്ന രണ്ട് ഉത്തമ സഹോദരന്മാർ സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും സദ്ഗുണത്തിന്റെയും ബലത്തിന്റെയും വാസസ്ഥലങ്ങൾ. ഇവർ എന്റെ യാഗത്തെ സംരക്ഷിച്ചു, ഇതിന് ലോകം മുഴുവനും സാക്ഷി, യുദ്ധത്തിൽ അസുരന്മാരെ വിജയിച്ചു.
ചൗപായി 217.1-4
मुनि तव चरन देखि कह राऊ।कहि न सकउँ निज पुन्य प्राभाऊ।।
सुंदर स्याम गौर दोउ भ्राता।आनँदहू के आनँद दाता।।
इन्ह कै प्रीति परसपर पावनि।कहि न जाइ मन भाव सुहावनि।।
सुनहु नाथ कह मुदित बिदेहू।ब्रह्म जीव इव सहज सनेहू।।
पुनि पुनि प्रभुहि चितव नरनाहू।पुलक गात उर अधिक उछाहू।।
म्रुनिहि प्रसंसि नाइ पद सीसू।चलेउ लवाइ नगर अवनीसू।।
सुंदर सदनु सुखद सब काला।तहाँ बासु लै दीन्ह भुआला।।
करि पूजा सब बिधि सेवकाई।गयउ राउ गृह बिदा कराई।।
muni tava carana dekhi kaha rāū |kahi na sakaũ nija punya prābhāū ||
sundara syāma gaura dou bhrātā |ānãdahū ke ānãda dātā ||
inha kai prīti parasapara pāvani |kahi na jāi mana bhāva suhāvani ||
sunahu nātha kaha mudita bidehū |brahma jīva iva sahaja sanehū ||
puni puni prabhuhi citava naranāhū |pulaka gāta ura adhika uchāhū ||
mrunihi prasaṁsi nāi pada sīsū |caleu lavāi nagara avanīsū ||
sundara sadanu sukhada saba kālā |tahā̃ bāsu lai dīnha bhuālā ||
kari pūjā saba bidhi sevakāī |gayau rāu gṛha bidā karāī ||
രാജാവ് പറഞ്ഞു, മുനീ, നിന്റെ പാദങ്ങൾ കണ്ട് എന്റെ പുണ്യത്തിന്റെ പ്രഭാവം പറയാൻ എനിക്ക് കഴിയുന്നില്ല ഈ രണ്ട് സഹോദരന്മാരും ഒരാൾ കറുത്തവനും ഒരാൾ വെളുത്തവനും, ഇരുവരും സുന്ദരന്മാർ, ആനന്ദത്തിന് തന്നെ ആനന്ദം നൽകുന്നവർ ഇവരുടെ പരസ്പര സ്നേഹം പവിത്രമാണ്, അത് പറയാൻ കഴിയില്ല, കാരണം അത് മനസ്സിനും ഹൃദയത്തിനും സുന്ദരമാണ് കേൾക്കണേ എന്റെ സ്വാമി എന്ന് ആനന്ദത്തോടെ വിദേഹൻ പറഞ്ഞു, ഇവരുടെ സഹജ സ്നേഹം ബ്രഹ്മാവിനും ജീവനും ഉള്ളതുപോലെയാണ് വീണ്ടും വീണ്ടും രാജാവ് ഭഗവാനെ നോക്കി, ശരീരം രോമാഞ്ചം കൊണ്ടു, ഹൃദയത്തിൽ അധിക ഉത്സാഹം ഉണ്ടായി മുനിയെ സ്തുതിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ തല വണങ്ങി, ഭൂമിയുടെ തലവൻ അദ്ദേഹത്തെ നഗരത്തിലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി അവിടെ രാജാവ് അദ്ദേഹത്തിന് എല്ലാ കാലത്തും സുഖം നൽകുന്ന സുന്ദരമായ വാസസ്ഥലം നൽകി അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ച് എല്ലാ വിധത്തിലും സേവിച്ച്, രാജാവ് വിട വാങ്ങി തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി
ദോഹ 217
रिषय संग रघुबंस मनि करि भोजनु बिश्रामु।बैठे प्रभु भ्राता सहित दिवसु रहा भरि जामु।।217।।
riṣaya saṅga raghubaṁsa mani kari bhojanu biśrāmu |baiṭhe prabhu bhrātā sahita divasu rahā bhari jāmu ||217||
മുനിമാരോടൊപ്പം ഭക്ഷണം കഴിച്ച് വിശ്രമിച്ച രഘു വംശത്തിലെ മണിയായ പ്രഭു, സഹോദരനോടൊപ്പം ഇരുന്നു; അപ്പോൾ ദിവസത്തിന്റെ ഒരു ജാമം പൂർണ്ണമായി ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നു.
ചൗപായി 218.1-4
लखन हृदयँ लालसा बिसेषी।जाइ जनकपुर आइअ देखी।।
प्रभु भय बहुरि मुनिहि सकुचाहीं।प्रगट न कहहिं मनहिं मुसुकाहीं।।
राम अनुज मन की गति जानी।भगत बछलता हियँ हुलसानी।।
परम बिनीत सकुचि मुसुकाई।बोले गुर अनुसासन पाई।।
नाथ लखनु पुरु देखन चहहीं।प्रभु सकोच डर प्रगट न कहहीं।।
जौं राउर आयसु मैं पावौं।नगर देखाइ तुरत लै आवौ।।
सुनि मुनीसु कह बचन सप्रीती।कस न राम तुम्ह राखहु नीती।।
धरम सेतु पालक तुम्ह ताता।प्रेम बिबस सेवक सुखदाता।।
lakhana hṛdayã lālasā biseṣī |jāi janakapura āia dekhī ||
prabhu bhaya bahuri munihi sakucāhīṁ |pragaṭa na kahahiṁ manahiṁ musukāhīṁ ||
rāma anuja mana kī gati jānī |bhagata bachalatā hiyã hulasānī ||
parama binīta sakuci musukāī |bole gura anusāsana pāī ||
nātha lakhanu puru dekhana cahahīṁ |prabhu sakoca ḍara pragaṭa na kahahīṁ ||
jauṁ rāura āyasu maiṁ pāvauṁ |nagara dekhāi turata lai āvau ||
suni munīsu kaha bacana saprītī |kasa na rāma tumha rākhahu nītī ||
dharama setu pālaka tumha tātā |prema bibasa sevaka sukhadātā ||
ലക്ഷ്മണന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക ആഗ്രഹമുണ്ടായിരുന്നു: ജനകപുരിയിലേക്ക് പോയി കാണണം എന്ന്. എന്നാൽ അവൻ പ്രഭുവിനെ ഭയന്നു, മുനിവരുടെ മുന്നിൽ ലജ്ജിച്ചു; പ്രകടമായി പറയാതെ, മനസ്സിൽ പുഞ്ചിരിച്ചു. രാമൻ അനുജന്റെ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ അറിഞ്ഞു, ഭക്തരോടുള്ള വാത്സല്യത്താൽ ഹൃദയം ആനന്ദിച്ചു. വളരെ വിനയത്തോടെ, ലജ്ജയോടെ പുഞ്ചിരിച്ച്, ഗുരുവിന്റെ അനുമതി വാങ്ങി സംസാരിച്ചു. "നാഥാ, ലക്ഷ്മണൻ നഗരം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ നിന്റെ ഭയം ലജ്ജയാൽ പ്രകടമായി പറയുന്നില്ല." "നിന്റെ അനുമതി കിട്ടിയാൽ, നഗരം കാണിച്ചുകൊടുത്ത് ഉടനെ അവനെ കൊണ്ടുവരാം." കേട്ട് മുനീശ്വരൻ സ്നേഹത്തോടെ പറഞ്ഞു: "രാമാ, നീ നീതി എങ്ങനെ പാലിക്കാതിരിക്കും?" "മകനേ, നീ ധർമ്മ സേതുവിന്റെ കാവൽക്കാരൻ, പ്രേമത്താൽ ആവേശിച്ച് സേവകർക്ക് സുഖം നൽകുന്നവൻ."
ദോഹ 218
जाइ देखी आवहु नगरु सुख निधान दोउ भाइ।करहु सुफल सब के नयन सुंदर बदन देखाइ।।218।।
jāi dekhī āvahu nagaru sukha nidhāna dou bhāi |karahu suphala saba ke nayana sundara badana dekhāi ||218||
ഇരുവരും സഹോദരന്മാരേ, സന്തോഷത്തിന്റെ നിധികളേ, നഗരം പോയി കാണുകയും തിരികെ വരികയും ചെയ്യുക. നിങ്ങളുടെ സുന്ദരമായ മുഖങ്ങൾ കാണിച്ച് എല്ലാവരുടെയും കണ്ണുകളെ ഫലപ്രദമാക്കുക.
ചൗപായി 219.1-4
मुनि पद कमल बंदि दोउ भ्राता।चले लोक लोचन सुख दाता।।
बालक बृंदि देखि अति सोभा।लगे संग लोचन मनु लोभा।।
पीत बसन परिकर कटि भाथा।चारु चाप सर सोहत हाथा।।
तन अनुहरत सुचंदन खोरी।स्यामल गौर मनोहर जोरी।।
केहरि कंधर बाहु बिसाला।उर अति रुचिर नागमनि माला।।
सुभग सोन सरसीरुह लोचन।बदन मयंक तापत्रय मोचन।।
कानन्हि कनक फूल छबि देहीं।चितवत चितहि चोरि जनु लेहीं।।
चितवनि चारु भृकुटि बर बाँकी।तिलक रेखा सोभा जनु चाँकी।।
muni pada kamala bandi dou bhrātā |cale loka locana sukha dātā ||
bālaka bṛndi dekhi ati sobhā |lage saṅga locana manu lobhā ||
pīta basana parikara kaṭi bhāthā |cāru cāpa sara sohata hāthā ||
tana anuharata sucandana khorī |syāmala gaura manohara jorī ||
kehari kandhara bāhu bisālā |ura ati rucira nāgamani mālā ||
subhaga sona sarasīruha locana |badana mayaṅka tāpatraya mocana ||
kānanhi kanaka phūla chabi dehīṁ |citavata citahi cori janu lehīṁ ||
citavani cāru bhṛkuṭi bara bā̃kī |tilaka rekhā sobhā janu cā̃kī ||
മുനിയുടെ താമരപ്പാദങ്ങളെ വന്ദിച്ച്, ലോകത്തിന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് സുഖം നൽകുന്ന രണ്ട് സഹോദരന്മാർ പുറപ്പെട്ടു. അവരുടെ അതിശയകരമായ സൗന്ദര്യം കണ്ട്, ബാലന്മാരുടെ കൂട്ടം കണ്ണും മനസ്സും ആഗ്രഹം നിറഞ്ഞ് അവരോടൊപ്പം പിന്തുടർന്നു. മഞ്ഞ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച്, അരയിൽ കച്ചയും വശത്ത് അമ്പടയലുമായി, സുന്ദരമായ വില്ലും അമ്പും കൈകളിൽ തിളങ്ങി. സുഗന്ധ ചന്ദന ഗുരുതുകൾ അവരുടെ ശരീരത്തിന് ചേർന്നിരുന്നു; ഒരാൾ കറുത്തതും ഒരാൾ വെളുത്തതുമായ അവർ രണ്ടുപേരും മനസ്സിനെ മയക്കുന്ന ജോഡിയായിരുന്നു. സിംഹത്തിന്റെ കഴുത്ത് പോലെയുള്ള കഴുത്തും നീണ്ട കൈകളും ഉള്ളവരായി, നെഞ്ചിൽ അത്യന്തം മനോഹരമായ നാഗമണി മാലകൾ തൂങ്ങി. സുന്ദരമായ ചുവന്ന താമര പോലെയുള്ള കണ്ണുകളും, ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖങ്ങളും മൂന്നുവിധത്തിലുള്ള ദുഃഖങ്ങളെ മാറ്റി. ചെവികളിൽ സ്വർണ്ണ പുഷ്പങ്ങൾ അവർക്ക് സൗന്ദര്യം നൽകി, അവർ നോക്കുമ്പോൾ ആരെ നോക്കിയോ അവരുടെ ഹൃദയം മോഷ്ടിച്ചതുപോലെ തോന്നി. അവരുടെ നോട്ടം സുന്ദരമായിരുന്നു, സുകുമാലമായ പുരികങ്ങൾ അഴകായി വളഞ്ഞിരുന്നു; നെറ്റിയിലെ തിലക രേഖ അവരുടെ സൗന്ദര്യത്തെ മുദ്രപിടിച്ചതുപോലെ തോന്നി.
ദോഹ 219
रुचिर चौतनीं सुभग सिर मेचक कुंचित केस।नख सिख सुंदर बंधु दोउ सोभा सकल सुदेस।।219।।
rucira cautanīṁ subhaga sira mecaka kuñcita kesa |nakha sikha sundara bandhu dou sobhā sakala sudesa ||219||
സുന്ദരമായ തലകളിൽ മനോഹരമായ തൊപ്പികൾ, കറുത്ത ചുരുണ്ട മുടി. നഖം മുതൽ തലയോട്ടി വരെ സുന്ദരരായ രണ്ട് സഹോദരന്മാർ, എല്ലാ അവയവങ്ങളും പ്രഭാപൂർണ്ണമായും മനോഹരമായും നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടവർ.
Frequently Asked Questions
परंपरा में यज्ञ-रक्षा और अहल्या-उद्धार का पाठ ‘भय-निवारण’ और ‘कृपा-प्राप्ति’ का साधन माना जाता है: असुर-भय/अंतर्बाधा शांत होती है और शरणागत-भाव दृढ़ होता है। विशेषतः अहल्या-स्तुति का श्रवण/पाठ पाप-बोध को कृपा-विनय में रूपांतरित कर ‘चरण-रज-आश्रय’ की रुचि जगाता है।
सामान्य राम-नाम-सम्पुट: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (या ‘सीताराम’). अहल्या-उद्धार/शरणागति प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम राम’ या ‘श्रीराम शरणं मम’ भाव-सम्पुट भी रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 22 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
