Prakarana 22

Verse 440 (चौपाई)

प्रात कहा मुनि सन रघुराई। निर्भय जग्य करहु तुम्ह जाई।। होम करन लागे मुनि झारी। आपु रहे मख कीं रखवारी।। सुनि मारीच निसाचर क्रोही। लै सहाय धावा मुनिद्रोही।। बिनु फर बान राम तेहि मारा। सत जोजन गा सागर पारा।। पावक सर सुबाहु पुनि मारा। अनुज निसाचर कटकु सँघारा।। मारि असुर द्विज निर्मयकारी। अस्तुति करहिं देव मुनि झारी।। तहँ पुनि कछुक दिवस रघुराया। रहे कीन्हि बिप्रन्ह पर दाया।। भगति हेतु बहु कथा पुराना। कहे बिप्र जद्यपि प्रभु जाना।। तब मुनि सादर कहा बुझाई। चरित एक प्रभु देखिअ जाई।। धनुषजग्य मुनि रघुकुल नाथा। हरषि चले मुनिबर के साथा।। आश्रम एक दीख मग माहीं। खग मृग जीव जंतु तहँ नाहीं।। पूछा मुनिहि सिला प्रभु देखी। सकल कथा मुनि कहा बिसेषी।।

രാവിലെ രഘുരാജൻ മുനിയോട് പറഞ്ഞു, ഭയമില്ലാതെ പോയി യാഗം നടത്തുക. മുനി ഹോമം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി, അദ്ദേഹം തന്നെ യാഗത്തിന്റെ കാവൽക്കാരനായി നിന്നു. ഇത് കേട്ടപ്പോൾ കോപിഷ്ഠനായ രാക്ഷസൻ മാരീചൻ സുബാഹുവിനെ സഹായിയായി എടുത്തുകൊണ്ട് മുന്നേറി, ആ മുനിശത്രു. രാമൻ തൂവലില്ലാത്ത ഒരു അമ്പ് കൊണ്ട് അവനെ വീഴ്ത്തി; അവൻ നൂറ് യോജന ദൂരത്തിൽ, കടലിനപ്പുറത്ത് വീണു. അതിനുശേഷം അദ്ദേഹം അഗ്നിബാണം എയ്തു സുബാഹുവിനെ കൊന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ രാക്ഷസസേനയെ നശിപ്പിച്ചു. രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചതിനുശേഷം, ദ്വിജന്മരായ മുനിമാർ ശുദ്ധീകരണകർമ്മങ്ങൾ നടത്തി; ദേവന്മാരും മുനിമാരും സ്തുതി അർപ്പിച്ചു. അവിടെ ചില ദിവസങ്ങൾ രഘുരാജൻ തങ്ങി, ബ്രാഹ്മണരോട് ദയ കാണിച്ചു. പ്രഭു എല്ലാം അറിഞ്ഞിരുന്നിട്ടും, ഭക്തിക്കായി ബ്രാഹ്മണൻ പല പുരാണകഥകളും പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ മുനി ആദരപൂർവ്വം വിശദീകരിച്ചു പറഞ്ഞു, വാരുങ്ങൾ, പ്രഭുവിന്റെ ഒരു കൂടി വീരകൃത്യം കാണാം. അവിടെ മുനിയുടെ ധനുർയാഗമുണ്ട്, രഘുവംശത്തിന്റെ നാഥാ. സന്തോഷത്തോടെ അവർ മുനിശ്രേഷ്ഠനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. വഴിയിൽ അവർ ഒരു ആശ്രമം കണ്ടു; അവിടെ പക്ഷിയോ മാനോ ജീവിയോ ജന്തുവോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. പ്രഭു കല്ല് കണ്ടു മുനിയോട് ചോദിച്ചു; മുനി മുഴുവൻ കഥയും വിശദമായി പറഞ്ഞു.

Verse 441 (दोहा/सोरठा)

गौतम नारि श्राप बस उपल देह धरि धीर। चरन कमल रज चाहति कृपा करहु रघुबीर।।210।।

ഗൗതമന്റെ ഭാര്യ, ഒരു ശാപത്താൽ, കല്ലിന്റെ ശരീരം സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; അവൾ താമരപ്പാദങ്ങളുടെ പൊടി ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രഘുവീരാ, കൃപ കാണിക്കണേ.

Verse 442 (छंद)

परसत पद पावन सोक नसावन प्रगट भई तपपुंज सही। देखत रघुनायक जन सुख दायक सनमुख होइ कर जोरि रही।। अति प्रेम अधीरा पुलक सरीरा मुख नहिं आवइ बचन कही। अतिसय बड़भागी चरनन्हि लागी जुगल नयन जलधार बही।। धीरजु मन कीन्हा प्रभु कहुँ चीन्हा रघुपति कृपाँ भगति पाई। अति निर्मल बानीं अस्तुति ठानी ग्यानगम्य जय रघुराई।। मै नारि अपावन प्रभु जग पावन रावन रिपु जन सुखदाई। राजीव बिलोचन भव भय मोचन पाहि पाहि सरनहिं आई।। मुनि श्राप जो दीन्हा अति भल कीन्हा परम अनुग्रह मैं माना। देखेउँ भरि लोचन हरि भवमोचन इहइ लाभ संकर जाना।। बिनती प्रभु मोरी मैं मति भोरी नाथ न मागउँ बर आना। पद कमल परागा रस अनुरागा मम मन मधुप करै पाना।। जेहिं पद सुरसरिता परम पुनीता प्रगट भई सिव सीस धरी। सोइ पद पंकज जेहि पूजत अज मम सिर धरेउ कृपाल हरी।। एहि भाँति सिधारी गौतम नारी बार बार हरि चरन परी। जो अति मन भावा सो बरु पावा गै पतिलोक अनंद भरी।।

അവൾ അവന്റെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിച്ചപ്പോൾ, ശുദ്ധീകരിക്കുന്നവൻ, ദുഃഖനാശകൻ, അവൾ സഹിച്ച സഞ്ചിതമായ തപസ്സ് പ്രകടമായി. രഘുവംശത്തിന്റെ നാഥനെ, തന്റെ ദാസന്മാർക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നവനെ കണ്ടപ്പോൾ, അവൾ കൈകൾ കൂട്ടി അവനു മുന്നിൽ നിന്നു. സ്നേഹത്താൽ അധീരയായി, ശരീരം രോമാഞ്ചത്താൽ നിറഞ്ഞു, അവൾക്ക് ഒരു വാക്കുപോലും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഏറ്റവും ഭാഗ്യവതിയായ അവൾ അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ പിടിച്ചു, അവളുടെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് ഇരട്ട കണ്ണീരൊഴുകി. അവൾ മനസ്സ് ശാന്തമാക്കി, പ്രഭുവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, രഘുനാഥന്റെ കൃപയാൽ ഭക്തി നേടി. ഏറ്റവും ശുദ്ധമായ വാക്കുകളാൽ അവൾ സ്തുതി അർപ്പിച്ചു; രഘുരാജന് ജയം, ആരെ ജ്ഞാനം മാത്രമേ പ്രാപിക്കാൻ കഴിയൂ. ഞാൻ ഒരു പാപിനിയായ സ്ത്രീയാണ്; പ്രഭു ലോകത്തിന്റെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നവനാണ്, തന്റെ ദാസന്മാർക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നവൻ, രാവണന്റെ ശത്രു. താമരക്കണ്ണനേ, ഭവഭയത്തിൽ നിന്നുള്ള മോചകാ, എന്നെ സംരക്ഷിക്കണേ, സംരക്ഷിക്കണേ; ഞാൻ നിന്റെ അഭയത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു. മുനി തന്ന ശാപം വളരെ നല്ലതായിരുന്നു; ഞാൻ അത് പരമമായ അനുഗ്രഹമായി കണക്കാക്കുന്നു. ഞാൻ ഹരിയെ, ഭവമോചകനെ, കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു കണ്ടു; ഈ നേട്ടം ഞാൻ ശിവന്റെ ദാനമായി കണക്കാക്കുന്നു. ഇതാണ് എന്റെ പ്രാർത്ഥന, പ്രഭോ; ഞാൻ ലളിതമായ മനസ്സുള്ളവളാണ്; ഞാൻ മറ്റൊരു വരവും ചോദിക്കുന്നില്ല, നാഥാ. എന്റെ മനസ്സ്, തേനീചയെപ്പോലെ, നിന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളുടെ പൂമ്പൊടിയും അമൃതും കുടിക്കട്ടെ. ആ പാദങ്ങൾ ഏറ്റവും പുണ്യമായ ഗംഗ വഹിച്ചു, അവൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടപ്പോൾ ശിവൻ അവളെ തലയിൽ വഹിച്ചു. ആ താമരപ്പാദങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവ് ആരാധിക്കുന്നവ, കൃപാലുവായ ഹരി എന്റെ തലയിൽ വെക്കട്ടെ. അങ്ങനെ ഗൗതമന്റെ ഭാര്യ പോയി, വീണ്ടും വീണ്ടും ഹരിയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. അവൾ ഹൃദയത്തിൽ ഏറ്റവും ആഗ്രഹിച്ചത് നേടി, ഭർത്താവിന്റെ ലോകത്തേക്ക് പോയി, ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞു.

Verse 443 (दोहा/सोरठा)

अस प्रभु दीनबंधु हरि कारन रहित दयाल। तुलसिदास सठ तेहि भजु छाड़ि कपट जंजाल।।211।।

ഇങ്ങനെയാണ് പ്രഭുവായ ദീനബന്ധുവായ ഹരി, സ്വാർത്ഥമോഹമില്ലാത്ത ദയാലുവായ ഭഗവാൻ. തുളസീദാസ് പറയുന്നു, അല്ലയോ ദുഷ്ടാത്മാവേ, അദ്ദേഹത്തെ ഭജിക്കുക, വഞ്ചനയുടെ കെണി ഉപേക്ഷിക്കുക.

Verse 444 (चौपाई)

चले राम लछिमन मुनि संगा। गए जहाँ जग पावनि गंगा।। गाधिसूनु सब कथा सुनाई। जेहि प्रकार सुरसरि महि आई।। तब प्रभु रिषिन्ह समेत नहाए। बिबिध दान महिदेवन्हि पाए।। हरषि चले मुनि बृंद सहाया। बेगि बिदेह नगर निअराया।। पुर रम्यता राम जब देखी। हरषे अनुज समेत बिसेषी।। बापीं कूप सरित सर नाना। सलिल सुधासम मनि सोपाना।। गुंजत मंजु मत्त रस भृंगा। कूजत कल बहुबरन बिहंगा।। बरन बरन बिकसे बन जाता। त्रिबिध समीर सदा सुखदाता।।

ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും മുനിയോടൊത്ത് പുറപ്പെട്ടു, ലോകത്തെ പവിത്രീകരിക്കുന്ന ഗംഗ ഒഴുകുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി. ഗാധിപുത്രൻ അവർക്ക് മുഴുവൻ കഥ പറഞ്ഞുകൊടുത്തു, ദിവ്യനദി ഭൂമിയിൽ എത്തിയ രീതി. അനന്തരം പ്രഭു മുനിമാരോടൊത്ത് സ്നാനം ചെയ്തു, ഭൂമിയുടെ അധിപന്മാർക്ക് വിവിധ ദാനങ്ങൾ നൽകി. സന്തോഷത്തോടെ മുനിസംഘത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ അവർ പുറപ്പെട്ടു, വിദേഹ നഗരത്തിനടുത്തേക്ക് വേഗം അടുത്തു. രാമൻ നഗരത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹം സന്തോഷിച്ചു, സഹോദരനും കൂടെ പ്രത്യേകം ആനന്ദിച്ചു. അവിടെ കുളങ്ങളും കിണറുകളും നദികളും തടാകങ്ങളും പലതരത്തിലുണ്ടായിരുന്നു; അവയിലെ ജലം അമൃതിന് സമാനമായിരുന്നു, രത്നങ്ങൾ പതിപ്പിച്ച പടികളോടെ. തേനീച്ചകൾ മധുരമായി മൊഴുകി, മദ്യപിച്ചതുപോലെ; പലവർണ്ണങ്ങളിലുള്ള പക്ഷികൾ പാടി. വനങ്ങൾ എല്ലാത്തരം മരങ്ങളോടും വിരിഞ്ഞു; മൂന്നുതരം കാറ്റ് എപ്പോഴും സുഖം നൽകി.

Verse 445 (दोहा/सोरठा)

सुमन बाटिका बाग बन बिपुल बिहंग निवास। फूलत फलत सुपल्लवत सोहत पुर चहुँ पास।।212।।

പുഷ്പോദ്യാനങ്ങളും തോട്ടങ്ങളും വനങ്ങളും അനന്തമായ പക്ഷികളുടെ വാസസ്ഥലങ്ങളായിരുന്നു. പൂത്തുലയുന്ന, ഫലങ്ങൾ നൽകുന്ന, പുതിയ ഇലകളണിഞ്ഞ നഗരം നാലുവശത്തും തിളങ്ങി.

Verse 446 (चौपाई)

बनइ न बरनत नगर निकाई। जहाँ जाइ मन तहँइँ लोभाई।। चारु बजारु बिचित्र अँबारी। मनिमय बिधि जनु स्वकर सँवारी।। धनिक बनिक बर धनद समाना। बैठ सकल बस्तु लै नाना।। चौहट सुंदर गलीं सुहाई। संतत रहहिं सुगंध सिंचाई।। मंगलमय मंदिर सब केरें। चित्रित जनु रतिनाथ चितेरें।। पुर नर नारि सुभग सुचि संता। धरमसील ग्यानी गुनवंता।। अति अनूप जहँ जनक निवासू। बिथकहिं बिबुध बिलोकि बिलासू।। होत चकित चित कोट बिलोकी। सकल भुवन सोभा जनु रोकी।।

നഗരത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം വാക്കുകളിൽ വർണ്ണിക്കാൻ സാധിക്കില്ല; മനസ്സ് എവിടെ ചെല്ലുന്നുവോ അവിടെ മോഹിക്കപ്പെടുന്നു. മനോഹരമായ ചന്തകൾ അത്ഭുതകരമായ മാളികകളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു, വിഷ്ണുഭഗവാൻ തന്നെ തന്റെ വാസസ്ഥലം അലങ്കരിച്ചതുപോലെ. സമ്പന്നരായ വ്യാപാരികൾ, ധനദേവന് തുല്യരായി, പലതരം സാധനങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഇരുന്നു. സുന്ദരമായ ചത്വരങ്ങളും മനോഹരമായ തെരുവുകളും എപ്പോഴും സുഗന്ധത്താൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. ഓരോ ഭവനവും മംഗളകരമായിരുന്നു, മന്മഥദേവൻ തന്നെ വരച്ചതുപോലെ. നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും സുന്ദരരും പവിത്രരും സദാചാരികളും ധർമ്മിഷ്ഠരും ജ്ഞാനികളും ഗുണവാന്മാരുമായിരുന്നു. ഏറ്റവും അത്ഭുതകരമായിരുന്നു ജനകൻ വസിച്ചിരുന്ന കൊട്ടാരം; ദേവന്മാർ പോലും അതിന്റെ മഹത്വം കണ്ട് വിസ്മയിച്ചു. കോട്ട കണ്ട് ഹൃദയം അമ്പരന്നു; അത് എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും സൗന്ദര്യത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നതുപോലെ തോന്നി.

Verse 447 (दोहा/सोरठा)

धवल धाम मनि पुरट पट सुघटित नाना भाँति। सिय निवास सुंदर सदन सोभा किमि कहि जाति।।213।।

വെളുത്ത മാളികകൾ, സ്വർണ്ണ കവാടങ്ങൾ, പലതരം തിരശ്ശീലകൾ സുന്ദരമായി ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. സീതയുടെ മനോഹരമായ വാസസ്ഥലത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം ഞാൻ എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കും?

Verse 448 (चौपाई)

सुभग द्वार सब कुलिस कपाटा। भूप भीर नट मागध भाटा।। बनी बिसाल बाजि गज साला। हय गय रथ संकुल सब काला।। सूर सचिव सेनप बहुतेरे। नृपगृह सरिस सदन सब केरे।। पुर बाहेर सर सारित समीपा। उतरे जहँ तहँ बिपुल महीपा।। देखि अनूप एक अँवराई। सब सुपास सब भाँति सुहाई।। कौसिक कहेउ मोर मनु माना। इहाँ रहिअ रघुबीर सुजाना।। भलेहिं नाथ कहि कृपानिकेता। उतरे तहँ मुनिबृंद समेता।। बिस्वामित्र महामुनि आए। समाचार मिथिलापति पाए।।

മനോഹരമായ കവാടങ്ങൾക്ക് വജ്രം പോലെ ദൃഢമായ കതകുകളുണ്ടായിരുന്നു; രാജാക്കന്മാർ, കവികൾ, സ്തുതിഗായകർ, ഗായകർ എന്നിവർ സേവിച്ചുനിന്നു. കുതിരകൾക്കും ആനകൾക്കുമായി വലിയ തൊഴുത്തുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; എല്ലാ സമയത്തും കുതിരകളും കന്നുകാലികളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞിരുന്നു. യോദ്ധാക്കൾ, മന്ത്രിമാർ, സേനാപതികൾ എന്നിവർ ധാരാളമുണ്ടായിരുന്നു; ഓരോ ഭവനവും രാജകൊട്ടാരം പോലെയായിരുന്നു. നഗത്തിനടുത്ത് തടാകങ്ങളും നദികളുമുണ്ടായിരുന്നു, അവിടെ പല രാജാക്കന്മാരും ഇറങ്ങി. അതുല്യമായ ഒരു ഉദ്യാനം കണ്ട്, എല്ലാ വശത്തും മനോഹരമായി, എല്ലാവരും സന്തോഷിച്ചു. കൗശികൻ പറഞ്ഞു, എന്റെ മനസ്സ് തീരുമാനിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇവിടെ ജ്ഞാനിയായ രഘുനാഥൻ താമസിക്കട്ടെ. ശരിയാണ് പ്രഭോ എന്ന് പറഞ്ഞ്, കാരുണ്യത്തിന്റെ ആസ്ഥാനമായ അദ്ദേഹം മുനിസംഘത്തോടൊത്ത് അവിടെ ഇറങ്ങി. മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രൻ വന്നു, മിഥിലാധിപതി വാർത്ത സ്വീകരിച്ചു.

Verse 449 (दोहा/सोरठा)

संग सचिव सुचि भूरि भट भूसुर बर गुर ग्याति। चले मिलन मुनिनायकहि मुदित राउ एहि भाँति।।214।।

മന്ത്രിമാരോടും പവിത്രരും ധാരാളം യോദ്ധാക്കളോടും ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണരോടും പണ്ഡിത പുരോഹിതന്മാരോടും ഒത്തുകൂടി, രാജാവ് സന്തോഷത്തോടെ മുനിശ്രേഷ്ഠനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 450 (चौपाई)

कीन्ह प्रनामु चरन धरि माथा। दीन्हि असीस मुदित मुनिनाथा।। बिप्रबृंद सब सादर बंदे। जानि भाग्य बड़ राउ अनंदे।। कुसल प्रस्न कहि बारहिं बारा। बिस्वामित्र नृपहि बैठारा।। तेहि अवसर आए दोउ भाई। गए रहे देखन फुलवाई।। स्याम गौर मृदु बयस किसोरा। लोचन सुखद बिस्व चित चोरा।। उठे सकल जब रघुपति आए। बिस्वामित्र निकट बैठाए।। भए सब सुखी देखि दोउ भ्राता। बारि बिलोचन पुलकित गाता।। मूरति मधुर मनोहर देखी। भयउ बिदेहु बिदेहु बिसेषी।।

അദ്ദേഹം തല കുനിച്ച് അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ വച്ച് പ്രണാമം ചെയ്തു; സന്തോഷം നിറഞ്ഞ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ അദ്ദേഹത്തിന് അനുഗ്രഹം നൽകി. ബ്രാഹ്മണസംഘം എല്ലാവരും ഭക്തിയോടെ വന്ദിച്ചു, തങ്ങളുടെ വലിയ ഭാഗ്യം മനസ്സിലാക്കി; രാജാവ് ആനന്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. പലപ്രാവശ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സുഖം അന്വേഷിച്ചതിനുശേഷം, വിശ്വാമിത്രൻ രാജാവിനെ ഇരുത്തി. ആ സമയത്ത് രണ്ട് സഹോദരന്മാർ വന്നു; അവർ പൂന്തോട്ടങ്ങൾ കാണാൻ പോയിരുന്നു അവിടെ തങ്ങി. ശ്യാമവർണ്ണനും ഗൗരവർണ്ണനും, പ്രായം കൊണ്ട് മൃദുലരും, യൗവനത്തിലുള്ളവരും, അവരുടെ കണ്ണുകൾ സന്തോഷം നൽകുകയും ലോകത്തിന്റെ ഹൃദയം മോഹിക്കുകയും ചെയ്തു. രഘുപതി വന്നപ്പോൾ എല്ലാവരും എഴുന്നേറ്റു; വിശ്വാമിത്രൻ അവരെ തന്റെ അടുത്ത് ഇരുത്തി. രണ്ട് സഹോദരന്മാരെ കണ്ട് എല്ലാവരും സന്തോഷിച്ചു; അവരുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിനാൽ നിറഞ്ഞു, ശരീരം പുളകിതമായി. അവരുടെ മധുരവും മനോഹരവുമായ രൂപങ്ങൾ കണ്ട്, വിദേഹരാജാവ് അവർ ആരെന്ന് അറിയാൻ പ്രത്യേകം ആഗ്രഹിച്ചു.

Verse 451 (दोहा/सोरठा)

प्रेम मगन मनु जानि नृपु करि बिबेकु धरि धीर। बोलेउ मुनि पद नाइ सिरु गदगद गिरा गभीर।।215।।

രാജാവിന്റെ മനസ്സ് പ്രേമത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കി, എന്നാലും വിവേകം പ്രയോഗിച്ച് ധൈര്യം നിലനിർത്തി, അദ്ദേഹം മുനിയുടെ പാദങ്ങളിൽ തല കുനിച്ച് ഭാവനിർഭരമായ ആഴമേറിയ സ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു.

Verse 452 (चौपाई)

कहहु नाथ सुंदर दोउ बालक। मुनिकुल तिलक कि नृपकुल पालक।। ब्रह्म जो निगम नेति कहि गावा। उभय बेष धरि की सोइ आवा।। सहज बिरागरुप मनु मोरा। थकित होत जिमि चंद चकोरा।। ताते प्रभु पूछउँ सतिभाऊ। कहहु नाथ जनि करहु दुराऊ।। इन्हहि बिलोकत अति अनुरागा। बरबस ब्रह्मसुखहि मन त्यागा।। कह मुनि बिहसि कहेहु नृप नीका। बचन तुम्हार न होइ अलीका।। ए प्रिय सबहि जहाँ लगि प्रानी। मन मुसुकाहिं रामु सुनि बानी।। रघुकुल मनि दसरथ के जाए। मम हित लागि नरेस पठाए।।

പറയൂ പ്രഭോ, ഈ രണ്ട് സുന്ദര ബാലന്മാർ ആരാണ്? അവർ മുനികുലത്തിന്റെ തിലകമാണോ, അതോ രാജകുലത്തിന്റെ പാലകരാണോ? വേദങ്ങൾ നേതി എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് സ്തുതിക്കുന്ന ആ ബ്രഹ്മമാണോ അവർ? ദ്വിരൂപം ധരിച്ച് അവർ വന്നത് എന്തിന്? എന്റെ മനസ്സ് സഹജമായി വിരാഗത്തിലേക്ക് ചായ്ക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ചന്ദ്രനെ കാത്തിരിക്കുന്ന ചകോരപക്ഷിയെപ്പോലെ ക്ഷീണിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രഭോ, ഞാൻ സത്യസന്ധമായി ചോദിക്കുന്നു; പറയൂ, സത്യം മറച്ചുവെക്കരുത്. അവരെ കണ്ടാൽ എനിക്ക് അത്രമാത്രം പ്രേമം തോന്നുന്നു, ബ്രഹ്മാനന്ദം പോലും എന്റെ മനസ്സ് ഉപേക്ഷിച്ചു. മുനി പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു, ചോദിക്കൂ രാജാവേ, നല്ലത് എന്താണ്; നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ വ്യർഥമാകില്ല. ഇവർ രണ്ടുപേരും എല്ലാ ജീവികൾക്കും പ്രിയങ്കരരാണ്. അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ ഹൃദയത്തിൽ പുഞ്ചിരിച്ചു. ഇവർ രഘുകുലത്തിലെ രത്നങ്ങളാണ്, ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരാണ്; എന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി രാജാവ് അയച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 453 (दोहा/सोरठा)

रामु लखनु दोउ बंधुबर रूप सील बल धाम। मख राखेउ सबु साखि जगु जिते असुर संग्राम।।216।।

രാമനും ലക്ഷ്മണനും എന്ന രണ്ട് ഉത്തമ സഹോദരന്മാർ സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും ഗുണത്തിന്റെയും ബലത്തിന്റെയും ആസ്ഥാനമാണ്; അവർ യാഗത്തെ സംരക്ഷിച്ചു, യുദ്ധത്തിൽ അസുരന്മാരെ ജയിച്ചപ്പോൾ ലോകം മുഴുവൻ സാക്ഷിയായി.

Verse 454 (चौपाई)

मुनि तव चरन देखि कह राऊ। कहि न सकउँ निज पुन्य प्राभाऊ।। सुंदर स्याम गौर दोउ भ्राता। आनँदहू के आनँद दाता।। इन्ह कै प्रीति परसपर पावनि। कहि न जाइ मन भाव सुहावनि।। सुनहु नाथ कह मुदित बिदेहू। ब्रह्म जीव इव सहज सनेहू।। पुनि पुनि प्रभुहि चितव नरनाहू। पुलक गात उर अधिक उछाहू।। म्रुनिहि प्रसंसि नाइ पद सीसू। चलेउ लवाइ नगर अवनीसू।। सुंदर सदनु सुखद सब काला। तहाँ बासु लै दीन्ह भुआला।। करि पूजा सब बिधि सेवकाई। गयउ राउ गृह बिदा कराई।।

ഹേ മുനി, നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങൾ കണ്ട് രാജാവ് പറയുന്നു, തന്റെ സ്വന്തം പുണ്യത്തിന്റെ ഫലം വിവരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ശ്യാമവർണ്ണനും ഗൗരവർണ്ണനുമായ രണ്ട് സഹോദരന്മാർ സുന്ദരന്മാണ്; അവർ ആനന്ദത്തിനുതന്നെ ആനന്ദം നൽകുന്നവരാണ്. അവരുടെ പരസ്പര സ്നേഹം പവിത്രമാണ്; അതിന്റെ ഹൃദയത്തിലുണ്ടാക്കുന്ന മനോഹരമായ ഫലം വാക്കുകളിൽ പറയാൻ കഴിയില്ല. കേൾക്കൂ നാഥാ, വിദേഹ രാജാവ് ആനന്ദത്തോടെ പറയുന്നു: അവർ ബ്രഹ്മാവും ജീവാത്മാവും പോലെ സഹജമായ സ്നേഹമുള്ളവരാണ്. വീണ്ടും വീണ്ടും രാജാവ് ഭഗവാനെ നോക്കി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം പുളകിതമായി, ഹൃദയം സന്തോഷത്താൽ നിറഞ്ഞു. മുനിയെ സ്തുതിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ തല കുനിച്ച്, രാജാവ് നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം അവർക്ക് എല്ലാ കാലത്തും സുഖം നൽകുന്ന ഒരു സുന്ദര മാളിക നൽകി; അവിടെ അവർ താമസിച്ചു, അദ്ദേഹം അവർക്ക് സേവകരെ നിയോഗിച്ചു. അവരെ പൂജിച്ച് എല്ലാ സേവയും ചെയ്ത ശേഷം, രാജാവ് വിടപറഞ്ഞ് സ്വന്തം ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 455 (दोहा/सोरठा)

रिषय संग रघुबंस मनि करि भोजनु बिश्रामु। बैठे प्रभु भ्राता सहित दिवसु रहा भरि जामु।।217।।

മുനിമാർക്കൊപ്പം ഭക്ഷണം കഴിച്ച് വിശ്രമിച്ച ശേഷം, രഘുവംശത്തിലെ രത്നമായ ഭഗവാൻ സഹോദരന്മാർക്കൊപ്പം ഇരുന്നു; ദിവസം പൂർണ്ണമായി കടന്നുപോയി.

Verse 456 (चौपाई)

लखन हृदयँ लालसा बिसेषी। जाइ जनकपुर आइअ देखी।। प्रभु भय बहुरि मुनिहि सकुचाहीं। प्रगट न कहहिं मनहिं मुसुकाहीं।। राम अनुज मन की गति जानी। भगत बछलता हिंयँ हुलसानी।। परम बिनीत सकुचि मुसुकाई। बोले गुर अनुसासन पाई।। नाथ लखनु पुरु देखन चहहीं। प्रभु सकोच डर प्रगट न कहहीं।। जौं राउर आयसु मैं पावौं। नगर देखाइ तुरत लै आवौ।। सुनि मुनीसु कह बचन सप्रीती। कस न राम तुम्ह राखहु नीती।। धरम सेतु पालक तुम्ह ताता। प्रेम बिबस सेवक सुखदाता।।

ലക്ഷ്മണന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക ആഗ്രഹം ഉയർന്നു: ജനകപുരി കാണാൻ പോകണമെന്ന്! എന്നാൽ ഭഗവാനോടുള്ള ഭയവും മുനിയോടുള്ള ലജ്ജയും കാരണം അദ്ദേഹം തന്റെ ആഗ്രഹം ഉച്ചത്തിൽ പറഞ്ഞില്ല, മനസ്സിൽ മാത്രം പുഞ്ചിരിച്ചു. തന്റെ ഇളയ സഹോദരന്റെ മനോനില മനസ്സിലാക്കിയ രാമൻ, തന്റെ ഭക്തനോടുള്ള സ്നേഹം കൊണ്ട് ഹൃദയം ആനന്ദിച്ചു. അദ്ദേഹം അത്യധികം വിനയത്തോടെ ലജ്ജയോടെ പുഞ്ചിരിച്ച്, ഗുരുവിന്റെ അനുമതി വാങ്ങി സംസാരിച്ചു. നാഥാ, ലക്ഷ്മണൻ നഗരം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഭയവും ലജ്ജയും കാരണം അദ്ദേഹം അത് പരസ്യമായി പറയുന്നില്ല. നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞ ഞാൻ ലഭിച്ചാൽ, ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ ഉടൻ നഗരം കാണിച്ച് തിരിച്ചു കൊണ്ടുവരാം. ഇത് കേട്ട മുനിശ്രേഷ്ഠൻ സ്നേഹം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: രാമൻ നിങ്ങളെ ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിൽ നിർത്താതിരിക്കുക എങ്ങനെ സാധ്യം? നിങ്ങൾ ധർമ്മസേതുവിന്റെ കാവൽക്കാരനാണ്, മകനേ; സ്നേഹത്താൽ നിർബന്ധിതനായി സേവകൻ യജമാനന് സുഖം നൽകുന്നു.

Verse 457 (दोहा/सोरठा)

जाइ देखी आवहु नगरु सुख निधान दोउ भाइ। करहु सुफल सब के नयन सुंदर बदन देखाइ।।218।।

പോയി നഗരം കണ്ട് മടങ്ങുവിൻ, സുഖത്തിന്റെ നിധികളായ രണ്ട് സഹോദരന്മാരേ; നിങ്ങളുടെ സുന്ദരമായ മുഖങ്ങൾ കാണിച്ച് എല്ലാവരുടെയും കണ്ണുകൾക്ക് പൂർത്തീകരണം നൽകുവിൻ.

Verse 458 (चौपाई)

मुनि पद कमल बंदि दोउ भ्राता। चले लोक लोचन सुख दाता।। बालक बृंदि देखि अति सोभा। लगे संग लोचन मनु लोभा।। पीत बसन परिकर कटि भाथा। चारु चाप सर सोहत हाथा।। तन अनुहरत सुचंदन खोरी। स्यामल गौर मनोहर जोरी।। केहरि कंधर बाहु बिसाला। उर अति रुचिर नागमनि माला।। सुभग सोन सरसीरुह लोचन। बदन मयंक तापत्रय मोचन।। कानन्हि कनक फूल छबि देहीं। चितवत चितहि चोरि जनु लेहीं।। चितवनि चारु भृकुटि बर बाँकी। तिलक रेखा सोभा जनु चाँकी।।

മുനിയുടെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ തല കുനിച്ച്, രണ്ട് സഹോദരന്മാരും പുറപ്പെട്ടു, ലോകത്തിന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് സുഖം നൽകുന്നവർ. അവരുടെ അതിശയിക്കുന്ന സൗന്ദര്യം കണ്ട്, ബാലന്മാരുടെ ഒരു കൂട്ടം അവരെ പിന്തുടരാൻ തുടങ്ങി, അവരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ ആ കാഴ്ചയാൽ ആകർഷിക്കപ്പെട്ടു. മഞ്ഞ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച്, അരയിൽ അമ്പറകൾ ബന്ധിച്ച്, കൈകളിൽ മനോഹരമായ വില്ലും അമ്പുകളുമായി അവർ തിളങ്ങി. അവർ കടന്നുപോയ ഇടങ്ങളിൽ, ചന്ദനക്കുഴമ്പ് പോലും അവരുടെ ശരീരങ്ങളെ പിന്തുടർന്നതായി തോന്നി; അവരുടെ ശ്യാമവും ഗൗരവുമായ ശരീര വർണ്ണങ്ങൾ ഒരു മനോഹര ജോഡിയായിരുന്നു. സിംഹത്തിന്റെ തോളുകളെപ്പോലെയുള്ള തോളുകളും വലിയ കൈകളുമായി, അവരുടെ നെഞ്ചിൽ നാഗമണികളുടെ മനോഹരമായ മാലകൾ തിളങ്ങി. അവരുടെ സുന്ദരമായ കണ്ണുകൾ സ്വർണ്ണ താമരകളെപ്പോലെയും, മുഖങ്ങൾ പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെയും, മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്നവയായിരുന്നു. അവരുടെ ചെവികൾ, സ്വർണ്ണ പൂക്കളുടെ സൗന്ദര്യത്തോടെ, ഓരോ നോട്ടത്തിലും ഹൃദയം മോഷ്ടിക്കുന്നതായി തോന്നി. അവരുടെ നോട്ടങ്ങൾ മനോഹരമായിരുന്നു, പുരികങ്ങൾ വളഞ്ഞതും സുന്ദരവുമായിരുന്നു; തിലകം അതിന്റെ രേഖയോടെ ഉദ്ദേശ്യപൂർവ്വം തിളങ്ങുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു.

Verse 459 (दोहा/सोरठा)

रुचिर चौतनीं सुभग सिर मेचक कुंचित केस। नख सिख सुंदर बंधु दोउ सोभा सकल सुदेस।।219।।

അവരുടെ നാല് മുഖങ്ങളും മനോഹരമായിരുന്നു, തലകൾ സുന്ദരമായ ജടാകുലുകൾ ധരിച്ചിരുന്നു, മുടി ചുരുണ്ടതായിരുന്നു; കാൽനഖം മുതൽ ശിഖ വരെ രണ്ട് സഹോദരന്മാരും സുന്ദരന്മായിരുന്നു, അവരുടെ തേജസ്സ് എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും തിളങ്ങി.