Sarga 31

Verses 1-2

एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः ।बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन् ॥१॥स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः ।सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम् ॥२॥

ആ സംഭാഷണം കേട്ടപ്പോൾ, മുമ്പേ അവിടെ എത്തിയ ലക്ഷ്മണൻ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ് മുഖം വിങ്ങി, ദുഃഖം സഹിക്കാനാകാതെ നിന്നു. രഘുകുലാനന്ദനായ അവൻ സഹോദരന്റെ പാദങ്ങൾ ദൃഢമായി അമർത്തിപ്പിടിച്ച്, അതിയശസ്സുള്ള സീതയോടും മഹാവ്രതനിഷ്ഠനായ രാഘവനോടും വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 3

यदि गन्तुं कृताबुद्धिर्वनं मृगगजायुतम् ।अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः ॥३॥

മാൻകളാലും ഗജങ്ങളാലും സമൃദ്ധമായ വനത്തിലേക്ക് പോകാൻ നിങ്ങൾ തീരുമാനിച്ചാൽ, ഞാൻ ധനുസ്സേന്തി മുന്നിൽ നടന്ന് വനത്തിലേക്ക് നിങ്ങളെ അനുഗമിക്കും.

Verse 4

मया समेतोऽरण्यानि बहूनि विचरिष्यसि ।पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः ॥४॥

എന്നോടൊപ്പം നീ അനേകം വനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കും; എല്ലാടവും പക്ഷികളുടെ വിളികളും മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളുടെ ശബ്ദങ്ങളും മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കും.

Verse 5

न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे ।ऐश्वर्यं वापि लोकानां कामये न त्वया विना ॥५॥

നിനക്കില്ലാതെ ഞാൻ ദേവലോകവിജയവും അമരത്വവും തിരഞ്ഞെടുക്കുകയില്ല; നിനക്കില്ലാതെ ലോകങ്ങളുടെ അധിപത്യമായ ഐശ്വര്യവും എനിക്കു വേണ്ട.

Verse 6

एवं ब्रुवाणस्सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः ।रामेण बहुभिस्सान्त्वैर्निषिध्दः पुनरब्रवीत् ॥६॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന സൗമിത്രി വനവാസത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയനായിരിന്നു; രാമൻ പല സാന്ത്വനവചനങ്ങളാൽ തടഞ്ഞിട്ടും അവൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു.

Verse 7

अनुज्ञातश्च भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम् ।किमिदानीं पुनरिदं क्रियते मन्निवारणम् ॥७॥

മുമ്പേ തന്നെ നിങ്ങൾ എനിക്ക് അനുമതി നൽകിയല്ലോ; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ വീണ്ടും എന്നെ തടയുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?

Verse 8

यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः ।एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ ॥८॥

ഹേ അനഘനേ, ഞാൻ പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുമ്പോഴും എന്നെ എന്തുകൊണ്ട് തടയുന്നു എന്ന കാര്യം അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതു എന്റെ മനസ്സിൽ സംശയം ഉണർത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 9

ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः ।स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥९॥

അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ തന്റെ മുമ്പിൽ നിന്ന ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു—വീരൻ കൈകൂപ്പി അപേക്ഷിച്ച്, മുൻപോട്ടു പോയി വഴികാട്ടിയായി നില്ക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.

Verse 10

स्निग्धो धर्मरतो वीरस्सततं सत्पथे स्थितः ।प्रियः प्राणसमो वश्यो भ्राता चापि सखा च मे ॥१०॥

നീ സ്നേഹസമ്പന്നനും ധർമ്മനിഷ്ഠനും വീരനുമാണ്; എപ്പോഴും സത്പഥത്തിൽ സ്ഥിരനായി നിലകൊള്ളുന്നു. നീ എനിക്ക് പ്രാണസമമായി പ്രിയൻ—സഹോദരനായി വിധേയനും, സുഹൃത്തായി സഹചാരിയും ആകുന്നു.

Verse 11

मयाऽद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम् ।को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥११॥

ഹേ സൗമിത്രേ! ഇന്ന് നീ എന്റെ കൂടെ ആ വനത്തിലേക്ക് പോകുകയാണെങ്കിൽ, കൗസല്യാമാതാവിനെയും യശസ്സുള്ള സുമിത്രാമാതാവിനെയും ആരാണ് പരിപാലിക്കുക?

Verse 12

अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव ।स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः ॥१२॥

ഒരിക്കൽ പർജന്യനെപ്പോലെ ഭൂമിയിലേക്കു ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന വരങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞിരുന്ന മഹാതേജസ്സുള്ള ഭൂപതി, ഇപ്പോൾ കാമപാശത്തിൽ കുടുങ്ങി പതിതനായിരിക്കുന്നു.

Verse 13

सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपते स्सुता ।दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् ॥१३॥

അശ്വപതി രാജാവിന്റെ പുത്രി ഈ രാജ്യം കൈവശമാക്കിയാൽ, ദുഃഖിതയായ സഹപത്നിമാർക്കായി അവൾ ഒന്നും ശുഭകരമായി ചെയ്യുകയില്ല.

Verse 14

न स्मरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम् ।भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः ॥१४॥

ഭരതൻ രാജ്യം കൈവരിച്ചു കൈകേയിയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, കൗസല്യയെയും അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ സുമിത്രയെയും അവൻ ഓർക്കുകയില്ല.

Verse 15

तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा ।सौमित्रे भर कौशल्यामुक्तमर्थमिमं चर ॥१५॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ സൗമിത്രേ, നീ ഇവിടെ തന്നെ നിന്നു ആ ആര്യയായ കൗസല്യയെ താങ്ങുക; സ്വപ്രയത്നത്താലോ രാജാനുഗ്രഹം നേടിക്കൊണ്ടോ—ഞാൻ പറഞ്ഞ ഈ ഉദ്ദേശ്യം നടപ്പാക്കുക.

Verse 16

एवं मम च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता ।धर्मज्ञ गुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान् ॥१६॥

ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ചാൽ എനിക്കുള്ള നിന്റെ ഭക്തി വ്യക്തമായി തെളിയും; ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, ഗുരുജനപൂജ തന്നെയാണ് അതുല്യമായ മഹാധർമ്മം.

Verse 17

एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन ।अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत्सुखम् ॥१७॥

ഹേ സൗമിത്രേ, ഹേ രഘുനന്ദനാ, എന്റെ നിമിത്തം ഇങ്ങനെ ചെയ്യുക; ഞങ്ങൾ വേർപെട്ടാൽ നമ്മുടെ മാതാവിന് സുഖം ഉണ്ടാകുകയില്ല.

Verse 18

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मण श्श्लक्ष्णया गिरा ।प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥१८॥

രാമൻ മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, വാക്യജ്ഞനായ ലക്ഷ്മണൻ വാക്യകോവിദനായ രാമനോട് അപ്പോൾ സ്നിഗ്ധവചനങ്ങളാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 19

तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति ।कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः ॥१९॥

വീരനേ, നിന്റെ തന്നെ തേജസ്സിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ഭരതൻ നിർഭയമായി വിനയത്തോടെ കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും ആദരിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 20

कौशल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान् ।यस्यास्सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्त मुपजीवनम् ॥२०॥

ആര്യയായ കൗസല്യാദേവിക്ക് എന്നെപ്പോലെയുള്ള ആയിരം പേരെയും പോഷിപ്പാൻ കഴിയും; കാരണം അവൾക്ക് ആയിരം ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഉപജീവനം ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.

Verse 21

तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च ।पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय यशस्विनी ॥२१॥

ആ യശസ്വിനിയായ ദേവി സ്വയം ഉപജീവിക്കാനും എന്റെ മാതാവിനെയും, എന്നെപ്പോലെയുള്ളവരെയും പോഷിപ്പാനും പൂർണ്ണമായി ശേഷിയുള്ളവളാണ്.

Verse 22

कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते ।कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्पते ॥२२॥

എന്നെ നിങ്ങളുടെ അനുചരനും അനുഗാമിയും ആക്കുക; ഇതിൽ ധർമ്മലംഘനം ഒന്നുമില്ല. ഞാൻ കൃതാർത്ഥനാകും; നിങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യവും സഫലമാകും.

Verse 23

धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः ।अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन् ॥२३॥

അമ്പുകളോടുകൂടിയ ധനുസ്സെടുത്തു, ഖനിത്രവും പിറ്റകവും ചുമന്ന്, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ നടന്ന് വഴി കാണിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും.

Verse 24

आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च ।वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् ॥२४॥

ഞാൻ നിത്യവും നിങ്ങൾക്കായി കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും, തപസ്വികൾക്ക് ആഹാരമായ മറ്റു വന്യഭക്ഷണങ്ങളും ശേഖരിച്ച് കൊണ്ടുവരും.

Verse 25

भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते ।अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रत स्स्वपतश्च ते ॥२५॥

നിങ്ങൾ വൈദേഹിയോടുകൂടെ പർവ്വതശിഖരങ്ങളിലെ ചരിവുകളിൽ ആനന്ദിക്കട്ടെ; നിങ്ങൾ ജാഗരിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും നിദ്രിക്കുമ്പോഴും, നിങ്ങളുടെ എല്ലാ കാര്യവും ഞാൻ നിർവ്വഹിക്കും.

Verse 26

रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् ।व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम् ॥२६॥

ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് പ്രീതനായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തോട് ഇങ്ങനെ മറുപടി നൽകി: 'ഹേ സൗമിത്രീ, പോയി നിന്റെ എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളോടും വിടപറയൂ.'

Verses 27-29

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम् ।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने ॥२७॥अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ ॥२८॥सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि ।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण ॥२९॥

ഹേ ലക്ഷ്മണാ, മഹാത്മാവായ ജനകൻ നടത്തിയ മഹായജ്ഞത്തിൽ വരുണൻ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് രണ്ട് ഭീകരദർശനമായ ദിവ്യധനുസ്സുകൾ, രണ്ട് ഭേദിക്കാനാകാത്ത ദിവ്യകവചങ്ങൾ, അക്ഷയസായകങ്ങളുള്ള രണ്ട് തൂണികൾ, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ള സ്വർണ്ണപരിഷ്കൃതമായ രണ്ട് ഖഡ്ഗങ്ങൾ എന്നിവ നൽകി. ഈ ആയുധങ്ങളെല്ലാം നമ്മുടെ ആചാര്യനായ വസിഷ്ഠമുനിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ പൂജിച്ചുവച്ചിരിക്കുന്നു. പോയി അവ വേഗം കൊണ്ടുവരൂ.

Verse 30

स सुहृज्जनमामन्त्र्यवनवासाय निश्चितः ।इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम् ॥३०॥

വനവാസം നിശ്ചയിച്ച ലക്ഷ്മണൻ സുഹൃത്തുക്കളോട് വിടപറഞ്ഞു; പിന്നെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ഗുരുവിനെ സമീപിച്ച് ഉത്തമമായ ആയുധങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു।

Verse 31

तद्धिव्यं राजशार्दूल सत्कृतं माल्यभूषितम् ।रामाय दर्शयामास सौमित्रिस्सर्वमायुधम् ॥३१॥

ഹേ രാജശാർദൂല, പിന്നെ സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ) മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ആദരിക്കപ്പെട്ടും ഉണ്ടായ ആ സർവ്വ ദിവ്യായുധങ്ങളും രാമനു കാണിച്ചു കൊടുത്തു।

Verse 32

तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम् ।काले त्वमागत सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण ॥३२॥

ആത്മസംയമനായ ശ്രീരാമൻ പ്രീതിയോടെ എത്തിയ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു: “സൗമ്യനേ, ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന സമയത്തുതന്നെ നീ വന്നിരിക്കുന്നു, എന്റെ ലക്ഷ്മണ.”

Verse 33

अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम् ।ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परन्तप ॥३३॥

ഹേ പരന്തപാ, എന്റെ ഈ ധനം തപസ്വികളായ ബ്രാഹ്മണർക്കു—നിനക്കൊപ്പം—ദാനം ചെയ്യാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 34

वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः ।तेषामपि च मे भूयस्सर्वेषाञ्चोपजीविनाम् ॥३४॥

ഇവിടെ ഗുരുക്കന്മാരോടു ദൃഢഭക്തിയുള്ള ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർ വസിക്കുന്നു; കൂടാതെ എന്റെ ആശ്രയത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന അനേകരും ഉണ്ട്.

Verse 35

वशिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम् ।अभिप्रयास्यामि वनं समस्ता नभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन् ॥३५॥

വസിഷ്ഠപുത്രനും ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ആര്യ സുയജ്ഞനെ നീ വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുവരിക. അവനെയും മറ്റു ശിഷ്ട ദ്വിജാതികളെയും സമഗ്രമായി അർച്ചിച്ച് ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടും.