Sarga 31

Verse 1

एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः।बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्।।।।स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः।सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्।।।।

Lakshman yeh sab baat sun ke wahin khada ho gaya. Uska chehra aansu se bhar gaya tha, dard sahan nahi ho raha tha. Usne apne bhai ke paon ko kass ke pakad liya. Phir usne Sita aur Ram se baat ki, jo apne vrat par pakka tha.

Verse 2

एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः।बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्।।2.31.1।।स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः।सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्।।2.31.2।।

Lakshman bhai ke paon pakad ke beth gaya. Uske chehre par aansu the, woh dukh nahi seh pa raha tha. Phir usne Sita aur Ram se baat ki. Woh dono bahut bade the apne vrat mein.

Verse 3

यदि गन्तुं कृताबुद्धिर्वनं मृगगजायुतम्।अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः।।।।

Ye sab cheezein hamare guru ke paas rakhi hain. Lakshman, saare hathiyaar le ke jaldi aa ja.

Verse 4

मया समेतोऽरण्यानि बहूनि विचरिष्यसि।पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः।।।।

Mere saath rahke tum bahut jungle ghoomoge. Wahan pakshi awaazein karenge. Har taraf jhaund aur jaanwar honge. Bahut achha lagega tumhe.

Verse 5

न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे।ऐश्वर्यं वापि लोकानां कामये न त्वया विना।।।।

Bhai, tum bina main devataon ki duniya jeetne ko bhi nahi chahunga. Na hi main amar hona chahunga. Saari duniya ki badshahat bhi mujhe pasand nahi agar tum mere saath nahi ho.

Verse 6

एवं ब्रुवाणस्सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः।रामेण बहुभिस्सान्त्वैर्निषिध्दः पुनरब्रवीत्।।।।

Lakshman ne kaha ki woh jungle mein rehne ke liye pakka tayyar hai. Ram ne use bahut samjhaya ki tum mat jao, par Lakshman phir bhi bol pada.

Verse 7

अनुज्ञातश्च भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम्।किमिदानीं पुनरिदं क्रियते मन्निवारणम्।।।।

Bhaiya, aapne toh mujhe pehle hi permission de di thi ki main aapke saath jaa sakta hoon. Toh ab aap phir se mujhe rok kyun rahe ho?

Verse 8

यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः।एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ।।।।

Main toh jaana chahta hoon, phir bhi aap mujhe rok rahe ho. Aisa kyun? Mere mann mein doubt aa gaya hai. Bataiye toh sahi.

Verse 9

ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः।स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम्।।।।

Phir Ram ne Lakshman se kaha. Lakshman haath jod ke khada tha aur keh raha tha ki mujhe aage jaane do. Ram use samjhane lage.

Verse 10

स्निग्धो धर्मरतो वीरस्सततं सत्पथे स्थितः।प्रियः प्राणसमो वश्यो भ्राता चापि सखा च मे।।।।

Tu pyaar karne wala hai, dharam pe chalta hai, bahadur hai. Hamesha sahi raaste pe hai. Tu mere liye jaan ke barabar pyaara hai. Bhai ban ke mera kaam maanta hai, dost ban ke saath deta hai.

Verse 11

मयाऽद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम्।को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम्।।।।

Saumitra, agar aaj tum mere saath us jungle chale gaye, toh Kausalya ka kya hoga? Aur Sumitra ka kaun khayal rakhega?

Verse 12

अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव।स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः।।।।

Woh bada raja tha, duniya ko khushi se bharta tha jaise baarish dharti ko bharti hai. Par ab woh apni ichcha ke jaal mein phans gaya hai aur gir gaya hai.

Verse 13

सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपते स्सुता।दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम्।।।।

Jab Ashvapati ki beti yeh rajya paa legi, woh dukhi sautelon ke liye kuch accha nahi karegi.

Verse 14

न स्मरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम्।भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः।।।।

Jab Bharat rajya pa lega, woh Kaikeyi par bharosa karega. Woh Kausalya aur Sumitra ko yaad bhi nahi karega. Sumitra to bahut dukhi hai.

Verse 15

तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा।सौमित्रे भर कौशल्यामुक्तमर्थमिमं चर।।।।

Saumitra, yahin raho. Kausalya ka khayal rakho. Apni taraf se ya raja ki madad se, unhe sambhalo. Jo maine kaha hai woh karo.

Verse 16

एवं मम च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता।धर्मज्ञ गुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान्।।।।

Aisa karne se tumhari mujhse bhakti saaf dikhegi. Tum dharam jaante ho. Guru aur bade logon ki puja karna bada dharam hai. Isse bada kuch nahi.

Verse 17

एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन।अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत्सुखम्।।।।

Saumitra, mere liye aisa karo. Raghu vansh ke dularo. Agar hum apni maa se alag ho gaye, woh khush nahi rahegi.

Verse 18

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मण श्श्लक्ष्णया गिरा।प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।

Ram ne jo kaha sunke Lakshman ne jawab diya. Bade pyaar se baat ki. Ram bhi samajhdar the, Lakshman bhi.

Verse 19

तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति।कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः।।।।

Lakshman bhai ke paon pakad ke beth gaya. Uske chehre par aansu the, woh dukh nahi seh pa raha tha. Phir usne Sita aur Ram se baat ki. Woh dono bahut bade the apne vrat mein.

Verse 20

कौशल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान्।यस्यास्सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्त मुपजीवनम्।।।।

Hey veer, tumhari taakat se Bharat Kausalya aur Sumitra ki ijjat karega. Woh unke saamne jhuk ke rahenga. Isme koi shak nahi hai.

Verse 21

तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च।पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय यशस्विनी।।।।

Kausalya maa jaise hazaar logon ka khayal rakh sakti hain. Unhe hazaar gaon se paisa milta hai. Woh itni badi hain ki hum jaise logon ka bhi kaam chala sakti hain.

Verse 22

कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते।कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्पते।।।।

Mujhe apna saathi bana lo. Yahan koi bura kaam nahi hai. Main khush ho jaunga aur tumhara kaam bhi ho jayega.

Verse 23

धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः।अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन्।।।।

Main dhanush uthaunga, teer bhi saath rakhunga. Haath mein belcha aur tokri lekar main tumhare aage chalunga. Raasta dikhata hua main tumhe le chalunga.

Verse 24

आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च।वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम्।।।।

Main roz tumhare liye jungle se jar aur phal launga. Jo bhi rishi log khate hain woh sab main tumhe laa kar dunga.

Verse 25

भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते।अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रत स्स्वपतश्च ते।।।।

Tum Sita ke saath pahad par khush raho. Main tumhara saara kaam kar dunga, tum jaago ya so rahe ho.

Verse 26

रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम्।व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम्।।।।

Ram ne yeh sun ke bahut khushi hui. Usne Lakshman se kaha, chal sab se mil ke pooch le.

Verse 27

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।।।

Varun ne Janak ki badi puja mein do dhanush diye the. Dono bahut bhayanak dikhte the aur tode nahi ja sakte the. Do katar bhi the jo chamak rahe the, sona lagaya hua tha. Sab kuch guru ke paas rakha tha. Lakshman, ab jaldi se saara hathiyaar lekar chal.

Verse 28

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।2.31.27।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।2.31.28।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।2.31.29।।

Do aise dhanush hain jo dekhne mein daravne lagte hain. Varun ne khud ye dhanush raja ko diye the. Ye Janak ke bade yagya mein diye gaye the.

Verse 29

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।2.31.27।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।2.31.28।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।2.31.29।।

Do kawach hain jo koi bhi na tod sake. Do teer-kaman hain jisme kabhi teer khatam nahi hote. Do talwar hain sone se bani hui. Dono chamak rahe hain jaise suraj chamakta hai.

Verse 30

स सुहृज्जनमामन्त्र्यवनवासाय निश्चितः।इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम्।।।।

Lakshman ne soch liya tha ki ab jungle mein hi rehna hai. Usne apne doston se mil ke bye bola. Phir apne guru ke paas gaya. Guru ne use acche hathiyaar diye.

Verse 31

तद्धिव्यं राजशार्दूल सत्कृतं माल्यभूषितम्।रामाय दर्शयामास सौमित्रिस्सर्वमायुधम्।।।।

Lakshman ne Ram ko saare hathiyaar dikhaye. Ye hathiyaar bhagwan ke diye hue the. Usne phoolo ki maala bhi lagayi thi. Sab kuchh izzat se rakha hua tha.

Verse 32

तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम्।काले त्वमागत सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण।।।।

Ram ne Lakshman ko bahut pyaar se kaha. Bola, acha hua tum aa gaye. Main tumhara intezaar kar raha tha Lakshman. Bilkul sahi waqt par aaye ho.

Verse 33

अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम्।ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परन्तप।।।।

Main apna ye sab dhan dena chahta hoon. Brahmin rishiyon ko dena hai jo tapasya karte hain. Tum bhi mere saath rahoge jab main ye karunga.

Verse 34

वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः।तेषामपि च मे भूयस्सर्वेषाञ्चोपजीविनाम्।।।।

Yahan bahut bade brahmin rehte hain. Apne guru se bahut pyaar karte hain, kabhi nahi chhadte. Aur bahut log aise hain jo mere upar nirbhar hain. Main unka khayal rakhta hoon.

Verse 35

वशिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यंत्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम्।अभिप्रयास्यामि वनं समस्तानभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन्।।।।

Jaldi jao aur Suyajna ko lao. Woh Vashishth ka beta hai, bahut bade brahmin mein se ek hain. Main unka aur baaki sab brahmin ka samman karunga. Phir jungle ke liye nikal jaunga.