വസു–മോഹിനി സംവാദത്തിൽ, കുരുക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യം കേട്ട ശേഷം മോഹിനി ഗംഗാദ്വാരം (ഹരിദ്വാർ) എന്ന തീർത്ഥത്തിന്റെ പുണ്യപ്രദമായ മഹാത്മ്യം ചോദിക്കുന്നു. വസു, ഭഗീരഥനെ അനുഗമിച്ച് ഗംഗ ലാകാനന്ദാ രൂപത്തിൽ അവതരിച്ചതും, ദക്ഷപ്രജാപതിയുടെ യജ്ഞഭൂമിയായതിനാൽ ഈ പ്രദേശം പാവനമായതും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ദക്ഷയജ്ഞത്തിലെ പ്രതിസന്ധി—ശിവനെ ഒഴിവാക്കൽ, സതിയുടെ അപമാനം, അവളുടെ ദേഹത്യാഗം; ആ സ്ഥലം സ്നാന-തർപ്പണങ്ങൾക്ക് മഹാഫലദായക തീർത്ഥമായി മാറുന്നു. വീരഭദ്രൻ യജ്ഞം നശിപ്പിക്കുകയും, പിന്നീട് ബ്രഹ്മാവിന്റെ അപേക്ഷയാൽ യജ്ഞം പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അധ്യായത്തിൽ ഹരിദ്വാറിലെ ഉപതീർത്ഥങ്ങൾ—ഹരിതീർത്ഥം (ഹരിപാദം), ത്രിഗംഗ, കനഖൽ, ജഹ്നുതീർത്ഥം, കോടിതീർത്ഥം/കോടീശ, സപ്തഗംഗയും സപ്തർഷി ആശ്രമങ്ങളും, ആവർത്തം, കപിലാ തടാകം, നാഗരാജ തീർത്ഥം, ലലിതക, ശാന്തനു തീർത്ഥം, ഭീമസ്ഥലം മുതലായവ—അവയുടെ വ്രത-ദാന ഫലങ്ങളോടുകൂടി വിവരിക്കുന്നു. കുംഭബന്ധിത സൂര്യസംക്രാന്തികളിലും വാർുണ/മഹാവാർുണക പോലുള്ള അപൂർവ യോഗങ്ങളിലും സ്നാനത്തിന്റെ പ്രത്യേക മഹിമ, ബ്രാഹ്മണസത്കാരം, കൂടാതെ ഹരിദ്വാറിൽ സ്മരണം, പാരായണം, ഗംഗാസഹസ്രനാമജപം, പുരാണശ്രവണം, എഴുതിയ മഹാത്മ്യം സൂക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന രക്ഷയും പുണ്യവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Verse 1
अथ गङ्गाद्वारमाहात्म्यं प्रारभ्यते । मोहिन्युवाच । कुरुक्षेत्रस्य माहात्म्यं श्रुतं पापापहं महत् । त्वत्तो द्विजवरश्रेष्ठ सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् ॥ १ ॥
ഇപ്പോൾ ഗംഗാദ്വാരമാഹാത്മ്യം ആരംഭിക്കുന്നു. മോഹിനി പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജവരശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങളിൽ നിന്ന് ഞാൻ കുരുക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹത്തായ, പാപഹരമായ, മനുഷ്യർക്കു സർവ്വസിദ്ധി നൽകുന്ന മഹാത്മ്യം ശ്രവിച്ചിട്ടുണ്ട്।
Verse 2
गंगाद्वारेति यत्ख्यातं तीर्थं पुण्यावहं गुरो । तत्समाख्याहि भद्रं ते श्रोतुं वांछास्ति मे हृदि ॥ २ ॥
ഹേ ഗുരോ! ‘ഗംഗാദ്വാരം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ പുണ്യാവഹമായ തീർത്ഥത്തെ വിശദീകരിക്കണമേ. നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം—അത് കേൾക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ശക്തമാണ്।
Verse 3
वसुरुवाच । श्रृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम् । गंगाद्वारस्य ते पुण्यं श्रृण्वतां पठतां शुभम् ॥ ३ ॥
വസു പറഞ്ഞു—ഹേ ഭദ്രേ, കേൾക്കുക; പാപനാശകമായ മഹാത്മ്യം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും. ഗംഗാദ്വാരത്തിന്റെ ഈ പുണ്യം ശ്രവിക്കുന്നവർക്കും പാരായണം ചെയ്യുന്നവർക്കും ശുഭപ്രദമാണ്।
Verse 4
यत्र भूमिमनुप्राप्ता भगीरथरथानुगा । श्रीगंगालकनंदाख्या नगान्भित्त्वा सहस्रशः ॥ ४ ॥
അവിടെ ഭഗീരഥന്റെ രഥപഥം പിന്തുടർന്ന ശുഭ ശ്രീഗംഗ—ലാകാനന്ദാ എന്നും പ്രസിദ്ധ—ആയിരക്കണക്കിന് പർവ്വതങ്ങൾ ഭേദിച്ച് ഭൂമിയെ പ്രാപിച്ചു।
Verse 5
यत्रायजत यज्ञेशं पुरा दक्षः प्रजापतिः । तत्क्षेत्रं पुण्यदं नॄणां सर्वपातकनाशनम् ॥ ५ ॥
എവിടെ പുരാതനകാലത്ത് പ്രജാപതി ദക്ഷൻ യജ്ഞേശ്വരനെ ഉദ്ദേശിച്ച് യാഗം നടത്തി, ആ ക്ഷേത്രം മനുഷ്യർക്കു പുണ്യദായകവും സർവ്വപാപനാശകവും ആകുന്നു।
Verse 6
यस्मिन्यज्ञे समाहूता देवा इंद्रपुरोगमाः । स्वैः स्वैर्गणैः समायाता यज्ञभागजिघृक्षया ॥ ६ ॥
ആ യജ്ഞത്തിൽ ഇന്ദ്രനെ മുൻപാക്കി ദേവന്മാർ ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടു; അവർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ഗണങ്ങളോടുകൂടെ വന്ന് യജ്ഞഭാഗം സ്വീകരിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ സംഗമിച്ചു।
Verse 7
तत्र देवर्षयः प्राप्तास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः । शिष्यप्रशिष्यैः सहितास्तथा राजर्षयः शुभे ॥ ७ ॥
അവിടെ ദേവർഷിമാർ എത്തി, അതുപോലെ മലിനതരഹിത ബ്രഹ്മർഷിമാരും; ഓ ശുഭേ, ശിഷ്യ-പ്രശിഷ്യരോടുകൂടെ രാജർഷിമാരും അവിടെ വന്നു ചേർന്നു।
Verse 8
सर्वेनिमंत्रितास्तेन ब्रह्मपुत्रेण धीमता । गंधर्वाप्सरसो यक्षाः सिद्धविद्याधरोरगाः ॥ ८ ॥
അവരെല്ലാവരെയും ആ ബുദ്ധിമാനായ ബ്രഹ്മപുത്രൻ ക്ഷണിച്ചു—ഗന്ധർവർ, അപ്സരസ്സുകൾ, യക്ഷർ, സിദ്ധർ, വിദ്യാധരർ, ഉരഗർ (നാഗർ) എന്നിവരും।
Verse 9
संप्राप्ता यज्ञसदनमृते शर्वं पिनाकिनम् । ततस्तु गच्छतां तेषां सप्रियाणां विमानिनाम् ॥ ९ ॥
അവർ യജ്ഞസദനത്തിലെത്തി—എന്നാൽ പിനാകധാരിയായ ശർവൻ (ശിവൻ) ഒഴികെ. തുടർന്ന് പ്രിയജനങ്ങളോടുകൂടെ വിമാനം കയറിയവർ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 10
दक्षयज्ञोत्सवं प्रीत्यान्योन्यं वर्णयतां सती । श्रुत्वा सोत्का महादेवं प्रार्थयामास भामिनी ॥ १० ॥
ദക്ഷയജ്ഞോത്സവത്തെക്കുറിച്ച് എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ പരസ്പരം വിവരിക്കുമ്പോൾ, അത് കേട്ട് സതി ഉത്സുകയായി; ആ ഭാവവശയായ സ്ത്രീ മഹാദേവനെ അപേക്ഷിച്ചു തുടങ്ങി।
Verse 11
तच्छत्वा भगवानाह न श्रेयो गमनं ततः । अथ देवमनादृत्य भाविनोऽर्थस्य गौरवात् ॥ ११ ॥
ഇത് കേട്ട് ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: “അവിടെ പോകുന്നത് ശ്രേയസ്കരം അല്ല.” എങ്കിലും വരാനിരിക്കുന്ന ലാഭത്തെ മഹത്തായി കരുതി, ദേവന്റെ വാക്ക് അവഗണിച്ച് അവൻ പുറപ്പെട്ടു।
Verse 12
जगामैकाकिनी भद्रे द्रष्टुं पितृमखोत्सवम् । ततः सा तत्र संप्राप्ता न केनापि सभाजिता ॥ १२ ॥
ഹേ ഭദ്രേ, പിതൃമഖോത്സവം കാണാൻ അവൾ ഒറ്റയ്ക്കായി പോയി. അവിടെ എത്തിയപ്പോൾ ആരും അവളെ ആദരിച്ചില്ല, സ്വീകരിച്ചില്ല।
Verse 13
प्राणांस्तत्याज तन्वंगी तज्जातं क्षेत्रमुत्तम् । तस्मिंस्तीर्थे तु ये स्नात्वा तर्पयंति सुरान्पितॄन् ॥ १३ ॥
അപ്പോൾ ആ സുന്ദരാംഗി പ്രാണത്യാഗം ചെയ്തു; അതിൽ നിന്നു ഒരു ഉത്തമ പുണ്യക്ഷേത്രം ഉദ്ഭവിച്ചു. ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും തർപ്പണം ചെയ്യുന്നവർ പുണ്യഫലത്തിൽ സമൃദ്ധരാകും।
Verse 14
ते स्युर्देव्याः प्रियतमा भोगमोक्षैकभागिनः । येऽन्येऽपि तत्र स्वान्प्राणांस्त्यजंत्यनशनादिभिः ॥ १४ ॥
അവർ ദേവിയുടെ അതിപ്രിയരായി, ഭോഗവും മോക്ഷവും—ഇരുവരിലും അപൂർവമായ പങ്ക് പ്രാപിക്കുന്നു. അവിടെ ആ തീർത്ഥത്തിൽ ഉപവാസാദി തപസ്സുകളാൽ സ്വന്തം പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്ന മറ്റുള്ളവരും അതേ പുണ്യഗതി നേടുന്നു.
Verse 15
तेऽपि साक्षाच्छिवं प्राप्य नाप्नुवंति पुनर्जनिम् । अथ तन्नारदाच्छ्रुत्वा भगवान्नीललोहितः ॥ १५ ॥
അവരും സാക്ഷാൽ ശിവനെ പ്രാപിച്ചാൽ പിന്നെ പുനർജന്മം ലഭിക്കുകയില്ല. തുടർന്ന് നാരദനിൽ നിന്ന് ഇത് കേട്ട ഭഗവാൻ നീലലോഹിതൻ (ശിവൻ) തുടർന്നു പ്രവർത്തിച്ചു.
Verse 16
मरणं स्वप्रियायास्तु वीरभद्रं विनिर्ममे । स सर्वैः प्रमथैर्युक्तस्तं यज्ञं समनाशयत् ॥ १६ ॥
സ്വപ്രിയയുടെ മരണത്തിൽ അദ്ദേഹം വീരഭദ്രനെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവൻ എല്ലാ പ്രമഥന്മാരോടും കൂടെ ആ യജ്ഞം പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിച്ചു.
Verse 17
पुनर्विधेः प्रार्थनया मीढ्वान्सद्यः प्रसादितः । संदधे च पुनर्यज्ञं विकृतं प्रकृतिस्थितम् ॥ १७ ॥
വീണ്ടും വിധി (ബ്രഹ്മാ) യുടെ പ്രാർത്ഥനയാൽ ദാനശീലനായ പ്രഭു ഉടൻ പ്രസന്നനായി. വികൃതമായ യജ്ഞത്തെ വീണ്ടും സ്ഥാപിച്ച് സ്വാഭാവികമായ യഥാവിധി നിലയിൽ ആക്കി.
Verse 18
ततस्तत्तीर्थमतुलं सर्वपातकनाशनम् । जातं यत्राप्लुतः सोमो मुक्तो यक्ष्मग्रहादभूत् ॥ १८ ॥
അതിനുശേഷം അതുല്യമായ ആ തീർത്ഥം ഉദ്ഭവിച്ചു; അത് സർവപാപനാശിനി—അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത സോമൻ യക്ഷ്മാഗ്രഹം (ക്ഷയരോഗബന്ധം) മുതൽ മോചിതനായി.
Verse 19
तत्र यो विधिवत्स्नात्वा यं यं कामं विचिंतयेत् । तं तमाप्नोति विधिजे नात्र कार्या विचारणा ॥ १९ ॥
അവിടെ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് ഏത് ഏത് ആഗ്രഹം ധ്യാനിക്കുന്നുവോ, ഹേ ബ്രഹ്മപുത്രാ, അവൻ അതേ ഫലം തന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു; ഇതിൽ സംശയമോ അധികചിന്തയോ വേണ്ട.
Verse 20
यत्र यज्ञेश्वरः साक्षाद्भगवान्विष्णुरव्ययः । स्तुतो दक्षेण देवैश्च तत्तीर्थं हरिसंज्ञितम् ॥ २० ॥
യജ്ഞേശ്വരനായ അവ്യയ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനെ ദക്ഷനും ദേവന്മാരും സാക്ഷാൽ സ്തുതിച്ച സ്ഥലത്തെ തീർത്ഥം ‘ഹരി’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
Verse 21
तत्र यो विधिवन्मर्त्यः स्नायाद्धरिपदे सति । स विष्णोर्वल्लभो भूयाद्भुक्तिमुक्तयकभाजनम् ॥ २१ ॥
അവിടെ ഹരിപദം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മർത്ത്യൻ വിഷ്ണുവിന് പ്രിയനായി, ഭോഗവും മോക്ഷവും—ഇരണ്ടും ലഭിക്കുന്ന ഏകപാത്രനാകുന്നു.
Verse 22
अतः पूर्वदिशि क्षेत्रं त्रिगगं नाम विश्रुतम् । यत्र त्रिपथगा साक्षादृश्यते सकलैर्जनैः ॥ २२ ॥
അതുകൊണ്ട് കിഴക്കുദിശയിൽ ‘ത്രിഗഗ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു പുണ്യക്ഷേത്രമുണ്ട്; അവിടെ ത്രിപഥഗാ ഗംഗാദേവിയെ എല്ലാവരും സാക്ഷാൽ ദർശിക്കുന്നു.
Verse 23
तत्र स्नात्वाथ संतर्प्य देवर्षिपितृमानवान् । सम्यक्छ्रद्धायुतो मर्त्यो मोदते दिवि देववत् ॥ २३ ॥
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് പിന്നെ ദേവന്മാർക്കും ദേവർഷിമാർക്കും പിതൃക്കൾക്കും മനുഷ്യർക്കും യഥാവിധി തർപ്പണം അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രദ്ധയുള്ള മർത്ത്യൻ സ്വർഗത്തിൽ ദേവനെപ്പോലെ ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 24
तत्र यस्त्यजति प्राणान्प्रवाहे पतितः सति । स व्रजेद्वैष्णवं धाम देवैः सम्यक्सभाजितः ॥ २४ ॥
അവിടെ നദിപ്രവാഹത്തിൽ വീണു പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്നവൻ ദേവന്മാർ യഥോചിതമായി ആദരിച്ച് വൈഷ്ണവ ധാമത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 25
ततः कनखले तीर्थे दक्षिणीं दिशमाश्रिते । त्रिरात्रोपोषितः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ २५ ॥
അതിനുശേഷം തെക്കുദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന കനഖല തീർത്ഥത്തിൽ മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവസിച്ച് സ്നാനം ചെയ്താൽ സർവ്വ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 26
अथ यास्तत्रगां दद्याद्बाह्यणे वेदपारगे । स कदाचिन्न पश्येत्तु देवि वैतरणीं यमम् ॥ २६ ॥
ഹേ ദേവീ, അവിടെ വേദപാരംഗതനായ ബ്രാഹ്മണന് ഗോദാനം ചെയ്യുന്നവൻ ഒരിക്കലും വൈതരണിയെ കാണുകയില്ല; യമനെയും നേരിടുകയില്ല।
Verse 27
अत्र जप्तं हुतं तप्तं दत्तमानंत्यमश्नुते । अत्रैव जहुतीर्थँ च यत्र वै जह्रुना पुरा ॥ २७ ॥
ഇവിടെ ചെയ്ത ജപം, ഹോമം, തപസ്, ദാനം—എല്ലാം അനന്ത പുണ്യഫലം നൽകുന്നു. ഇവിടെയേ ജഹ്നു-തീർത്ഥം; പുരാതനകാലത്ത് ഋഷി ജഹ്നു അവിടെ (ആ കൃത്യം) നിർവഹിച്ചു।
Verse 28
राजर्षिणा निपीताभूद्गंडूषीकृत्य सा नदी । प्रसादितेन सा तेन मुक्ता कर्णाद्विनिर्गता ॥ २८ ॥
ആ നദിയെ രാജർഷി ഗണ്ഡൂഷമാത്രമായി കുടിച്ചു. പിന്നെ അദ്ദേഹം പ്രസന്നനായപ്പോൾ അവൾ മോചിതയായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാതിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്ന് വീണ്ടും ഒഴുകി।
Verse 29
तत्र स्नात्वा महाभागे यो नरः श्रद्धयान्वितः । सोपवासः समभ्यर्चेद्बाह्यणं वेदपारगम् ॥ २९ ॥
ഹേ മഹാഭാഗേ! ആരെങ്കിലും അവിടെ ശ്രദ്ധയോടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഉപവാസത്തോടെ വേദപാരംഗതനായ ബ്രാഹ്മണനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച് സത്കരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ആ പുണ്യകർമ്മത്തിന് നിശ്ചിതമായ ഫലം അവൻ പ്രാപിക്കും।
Verse 30
भोजयेत्परमान्नेन स्वर्गे कल्पं वसेत्स तु । अथ पश्चाद्दिशि गतं कोटितीर्थँ सुमध्यमे ॥ ३० ॥
പരമോത്തമമായ അന്നംകൊണ്ട് (യോഗ്യനെയ) ഭോജിപ്പിക്കുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഒരു കല്പകാലം വസിക്കും. തുടർന്ന്, ഹേ സുമധ്യമേ! പടിഞ്ഞാറുദിശയിൽ ചെന്നു കോടിതീർത്ഥത്തിന്റെ പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കും।
Verse 31
यत्र कोटिगुणं पुण्यं भवेत्कोटीशदर्शनात् । ओष्यैकां रजनीं तत्र पुंडरीकमवाप्नुयात् ॥ ३१ ॥
കോടീശന്റെ ദർശനം മാത്രം കൊണ്ടു പുണ്യം കോടിമടങ്ങ് വർധിക്കുന്ന സ്ഥലം അത്. അവിടെ ഒരു രാത്രി താമസിച്ചാൽ പുണ്ഡരീക (തീർത്ഥഫലം) ലഭിക്കും।
Verse 32
तथैवोत्तरदिग्भागे सप्तगंगेति विश्रुतम् । तीर्थं परमकं देवि सर्वपातकनाशनम् ॥ ३२ ॥
അതുപോലെ തന്നെ വടക്കുദിശയിൽ ‘സപ്തഗംഗാ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ പരമ തീർത്ഥമുണ്ട്, ഹേ ദേവീ! അത് സർവ്വ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 33
यत्राश्रमाश्च पुण्या वै सप्तर्षीणां महामते । तेषु सर्वेषु तु पृथक् स्नात्वा संतर्प्य देवताः ॥ ३३ ॥
ഹേ മഹാമതേ! അവിടെ സപ്തർഷിമാരുടെ പുണ്യാശ്രമങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവയിൽ ഓരോന്നിലും വേർതിരിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവതകൾക്ക് തർപ്പണം നൽകി തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം।
Verse 34
पितॄंश्च लभते मर्त्य ऋषिलोकं सनातनम् । भगीरथेन वै राज्ञा यदानीता सुरापगा ॥ ३४ ॥
ആ പുണ്യമായ സുരാപഗാ (ഗംഗ)യെ ആശ്രയിക്കുന്ന മർത്ത്യൻ പിതൃകളെ പ്രാപിക്കുകയും ഋഷികളുടെ സനാതന ലോകത്തേക്കും എത്തുകയും ചെയ്യുന്നു; അതിനെ രാജാവ് ഭഗീരഥൻ ഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു.
Verse 35
तदा सा प्रीतये तेषां सप्तधारागताभवत् । सप्तगंगं ततस्तीर्थं भुवि विख्यातिमागतम् ॥ ३५ ॥
അപ്പോൾ അവരുടെ പ്രീതിക്കായി അവൾ (ഗംഗ) ഏഴ് ധാരകളായി ഒഴുകി; അതിനാൽ ആ തീർത്ഥം ഭൂമിയിൽ ‘സപ്തഗംഗ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധിയായി മഹാകീർത്തി നേടി.
Verse 36
स आवर्तं ततः प्राप्य संतर्प्यामरपूर्वकान् । स्रात्वा देवेंद्रभवने मोदते युगमेव च ॥ ३६ ॥
പിന്നീട് അവൻ ആ പുണ്യമായ ആവർത്തത്തെ പ്രാപിച്ച് ആദ്യം ദേവാദി അമരന്മാരെ തർപ്പണങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവേന്ദ്രന്റെ ഭവനത്തിൽ ഒരു യുഗം മുഴുവൻ ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 37
ततो भद्रे समासाद्य कपिलाह्रदमुत्तमम् । धेनुं दत्त्वा द्विजाग्र्याय गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३७ ॥
പിന്നീട്, ഹേ ഭദ്രേ, ഉത്തമമായ കപിലാഹ്രദത്തെ പ്രാപിച്ച് ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണനു പാലുതരുന്ന ധേനുവിനെ ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ ആയിരം ഗോദാനത്തിന്റെ ഫലം നേടുന്നു.
Verse 38
अत्रैव नागराजस्य तीर्थं परमपावनम् । अत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽभयं सर्पतो लभेत् ॥ ३८ ॥
ഇവിടെയുതന്നെ നാഗരാജന്റെ പരമപാവനമായ തീർത്ഥമുണ്ട്; ഇവിടെ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നവൻ സർപ്പഭയത്തിൽ നിന്നു അഭയം നേടുന്നു.
Verse 39
ततो ललितकं प्राप्य शंतनोस्तीर्थमुत्तमम् । स्नात्वा संतर्प्य विधिवत्सुरादील्लँभते गतिम् ॥ ३९ ॥
അനന്തരം ലലിതകത്തെ പ്രാപിച്ച് ശന്തനുവിന്റെ ഉത്തമ തീർത്ഥത്തിൽ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് വിധിപൂർവ്വം തർപ്പണം ചെയ്യുന്നവൻ ദേവാദികളുടെ ശുഭഗതി പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 40
यत्र शंतनुनां लब्धा गंगा मानुष्यमागता । तत्रैव तत्यजे देहं वसून्सूत्वानुवत्सरम् ॥ ४० ॥
ശന്തനു ലഭിച്ച ഗംഗാ ദേവി മനുഷ്യലോകത്തിലേക്ക് വന്ന അതേ സ്ഥലത്ത്, വർഷംതോറും വസുക്കളെ പ്രസവിച്ച് അവിടെ തന്നേ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു।
Verse 41
तद्देहो न्यपतत्तत्र तत्राभूद्दक्षजन्म च । तत्र यः स्नाति मनुजो भक्षयेदोषधीं च ताम् ॥ ४१ ॥
അവന്റെ ദേഹം അവിടെ തന്നേ വീണു; അവിടെ തന്നേ ദക്ഷന്റെ ജനനവും ഉണ്ടായി. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ആ ഔഷധിയും സേവിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ശുദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 42
स न दुर्गतिमाप्नोति गंगादेवीप्रसादतः । भीमस्थलं ततः प्राप्य यः स्नायात्सुकृती नरः ॥ ४२ ॥
ഗംഗാദേവിയുടെ പ്രസാദത്താൽ അവൻ ദുര്ഗതി പ്രാപിക്കുകയില്ല. പിന്നെ ഭീമസ്ഥലം പ്രാപിച്ച് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന പുണ്യവാൻ ആ ശുഭരക്ഷ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 43
भोगान्भुक्त्वेह देहांते स्वर्गतिं समवाप्नुयात् । एतान्युद्देशतो देवि तीर्थानि गदितानि ते ॥ ४३ ॥
ഇഹലോകഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, ദേഹാന്തത്തിൽ സ്വർഗ്ഗഗതി പ്രാപിക്കാം. ദേവീ, ഈ തീർത്ഥങ്ങൾ നിനക്കു സംക്ഷേപമായി പേരുപറഞ്ഞ് അറിയിച്ചു।
Verse 44
अन्यानि वै महाभागे संति तत्रल सहस्रशः । योऽस्मिन्क्षेत्रे नरः स्नायात्कुंभगेज्येऽजगे रवौ ॥ ४४ ॥
ഹേ മഹാഭാഗേ! അവിടെ മറ്റു പുണ്യാചാരങ്ങൾ ആയിരങ്ങളായി ഉണ്ടെങ്കിലും, ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ സൂര്യൻ കുംഭരാശിയിൽ നിൽക്കുന്നപ്പോൾ, മകര–കുംഭ സന്ധിക്കാലത്ത് സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ വിശേഷ പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 45
स तु स्याद्वाक्पतिः साक्षात्प्रभाकर इवापरः । अथ याते प्रयागादिपुण्यतीर्थे पृथूके ॥ ४५ ॥
അവൻ പ്രത്യക്ഷമായി വാക്പതിയായി മാറുന്നു—മറ്റൊരു പ്രഭാകരനെപ്പോലെ. തുടർന്ന് പൃഥൂകൻ പ്രയാഗം മുതലായ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിലേക്കു പോയപ്പോൾ, ഈ ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടായി।
Verse 46
अथ यो वारुणे योगे महावारुणके तथा । महामहावारुणे च स्नायात्तत्र विधानतः ॥ ४६ ॥
ഇപ്പോൾ അവിടെ വാരുണയോഗത്തിൽ, അതുപോലെ മഹാവാരുണകത്തിൽ, മഹാമഹാവാരുണത്തിലും വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ അഭീഷ്ട പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 47
संपूज्य ब्राह्मणान् भक्त्या स लभेद्ब्रह्मणः पदम् । संक्रान्तौ वाप्यमायां वा व्यतीपाते युगादिके ॥ ४७ ॥
ഭക്തിയോടെ ബ്രാഹ്മണരെ വിധിപൂർവം സമ്പൂജിച്ചാൽ അവൻ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു—വിശേഷിച്ച് സംക്രാന്തി, അമാവാസി, വ്യതീപാതം, യുഗാദി സന്ധിക്കാലങ്ങളിൽ।
Verse 48
पुण्येऽहनि तथान्यद्वै यत्किंचिद्दानमाचरेत् । तत्तु कोटिगुणं भूयात्सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ४८ ॥
പുണ്യദിനത്തിൽ ഏതൊരു ദാനം ചെയ്താലും അതിന്റെ ഫലം കോടിഗുണമായി വർധിക്കുന്നു—ഇത് ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ച സത്യം.
Verse 49
गंगाद्वारं स्मरेद्यो वै दूरसंस्थोऽपि मानवः । सद्गतिं स समाप्नोति स्मरन्नंते यथा हरिम् ॥ ४९ ॥
ദൂരെയിരുന്നാലും ഗംഗാദ്വാരം (ഹരിദ്വാർ) ഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ, അന്ത്യകാലത്ത് ഹരിയെ സ്മരിക്കുന്നവനെപ്പോലെ സദ്ഗതി പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 50
यं यं देवं हरिद्वारे पूजयेत्प्रयतो नरः । स स देवः सुप्रसन्नः पूरयेत्तन्मनोरथान् ॥ ५० ॥
ഹരിദ്വാറിൽ নিয়മത്തോടെ ഉള്ള മനുഷ്യൻ ഏതു ദേവനെ ശ്രദ്ധയോടെ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുമോ, ആ ദേവൻ തന്നെ പരമപ്രസന്നനായി അവന്റെ മനോരഥങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നു।
Verse 51
एतदेव तपःस्थानमेतदेव जपस्थलम् । एतदेव हुतस्थानं यत्र गंगा भुवं गता ॥ ५१ ॥
ഗംഗ ഭൂമിയിലേക്കു അവതരിച്ചിടം തന്നെയാണ് തപസ്സിന്റെ ആസനം; അതേ ജപസ്ഥലം; അതേ ഹോമ-ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കേണ്ട പുണ്യസ്ഥലം।
Verse 52
यस्तत्र नियतो मर्त्यो गंगानामसहस्रकम् । त्रिकालं पठति स्नात्वा सोऽक्षयां संततिं लभेत् ॥ ५२ ॥
അവിടെ নিয়മത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദിവസം മൂന്നു കാലവും ‘ഗംഗാ-സഹസ്രനാമം’ പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ, അക്ഷയമായ സന്തതി—അവിച്ഛിന്ന വംശപരമ്പര—ലഭിക്കുന്നു।
Verse 53
गंगाद्वारे पुराणं तु श्रृणुयाद्यश्च भक्तितः । नियमेन महाभागे स याति पदमव्ययम् ॥ ५३ ॥
ഗംഗാദ്വാറിൽ নিয়മത്തോടെ ഭക്തിയോടെ പുരാണം ശ്രവിക്കുന്ന മഹാഭാഗ്യവാൻ, അവ്യയമായ പദം—അക്ഷയ ധാമം—പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 54
हरिद्वारस्य माहात्म्यं यः श्रृणोति नरोत्तमः । पठेद्वा भक्तिसंयुक्तः सोऽपि स्नानफलं लभेत् ॥ ५४ ॥
ഹേ നരോത്തമാ! ഹരിദ്വാരത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ആരെങ്കിലും ശ്രവിക്കുകയോ, ഭക്തിയോടെ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്താൽ, അവനും അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത ഫലം പ്രാപിക്കും.
Verse 55
देवि तिष्ठति यद्गेहे माहात्म्यं लिखितं त्विदम् । तद्गृहे सर्पचौराग्निग्रहराजभयं नहि ॥ ५५ ॥
ഹേ ദേവീ! ഈ എഴുതിയ മഹാത്മ്യം ഏതു വീട്ടിൽ നിലനിൽക്കുമോ, ആ വീട്ടിൽ സർപ്പം, കള്ളൻ, തീ, ഗ്രഹപീഡ, രാജഭയം എന്നിവയുടെ ഭയം ഇല്ല.
Verse 56
वर्द्धतेसंपदः सर्वा विष्णुदेवप्रसादतः ॥ ५६ ॥
ശ്രീവിഷ്ണുദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ എല്ലാ സമ്പത്തുകളും എല്ലാ ക്ഷേമങ്ങളും എല്ലാതരത്തിലും വർധിക്കുന്നു.
Verse 57
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे हरिद्वारमाहात्म्यं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിലെ ബൃഹദുപാഖ്യാനത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ വസു–മോഹിനി സംവാദത്തിൽ ‘ഹരിദ്വാരമഹാത്മ്യം’ എന്ന അറുപത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
It sacralizes the landscape by anchoring Haridvāra’s tīrtha-power in a major Purāṇic theodicy: Satī’s abandonment of the body generates an ‘excellent sacred region’ for snāna and tarpaṇa; Vīrabhadra’s destruction and the later restoration of the yajña frame the site as both fearsome (sin-destroying) and ritually normative (restored order), legitimizing pilgrimage rites as conduits to bhoga and mokṣa.
Prescribed bathing, tarpaṇa to gods/ṛṣis/pitṛs, fasting (including three-night observance at Kanakhala), gifting cows and feeding worthy recipients, japa/homa/tapas/dāna as ‘inexhaustible’ here, reciting Gaṅgā-sahasranāma after bathing, and listening to/reciting the māhātmya—especially during saṅkrānti, amāvāsyā, vyatīpāta, yuga-junctions, and Kumbha-related transitions.
It enumerates directional and sequential sub-tīrthas (east: Trigagā; south: Kanakhala; west: Koṭitīrtha; north: Saptagaṅgā) and then adds named nodes (Jahnu-tīrtha, Kapilā lake, Nāgarāja tīrtha, Śaṃtanu’s tīrtha, Bhīmasthala), assigning each a specific rite and fruit, effectively functioning as a vrata-kalpa itinerary for tīrtha-yātrā.