Adhyaya 13
Virāṭa-parva Adhyāya 13 — Kīcaka’s Proposition and Draupadī’s Dharmic Refusal
Upa-parva: Kīcaka–Draupadī Saṃvāda (Episode within Virāṭa-parva)
Vaiśaṃpāyana reports that ten months of the Pandavas’ concealed residence in Matsya have elapsed. Draupadī, serving Queen Sudeṣṇā as a Sairandhrī, is seen by Kīcaka, Virāṭa’s commander, who becomes infatuated and approaches the queen to inquire about the attendant. He then addresses Draupadī directly with persuasive and transactional language, offering wealth, status, and household prosperity in exchange for her association, framing desire as entitlement. Draupadī responds with a structured ethical rebuttal: she identifies herself as another’s wife (paradārā), emphasizes the impropriety of his intent, and articulates a normative rule—virtuous persons avoid wrongful acts. She warns of reputational and existential consequences for coercive pursuit and invokes protective agency by stating her husbands are “Gandharvas,” a strategic claim consistent with incognito conditions. The chapter’s thematic center is dharma under asymmetric power: refusal grounded in marital ethics, social norms, and deterrence, while maintaining operational secrecy for the Pandavas’ larger objective.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय से कहते हैं—मत्स्यनगर में पाण्डव अज्ञातवास के व्रत को निभाते हुए विराट की सेवा में लगे हैं; पर नगर के उत्सव-समाज में एक नया आकर्षण उठता है: मल्ल-युद्ध का कोलाहल। → तृणबिन्दु के प्रसाद और धर्म की अनुकम्पा से सुरक्षित रहते हुए भी पाण्डवों का छिपा हुआ तेज़ भीतर-भीतर उबलता है। सभा-उत्सव में प्रसिद्ध मल्ल जीमूत का नाम गूँजता है; भीमसेन का क्षात्र-बल और मल्ल-धर्म उसे चुनौती की ओर खींचता है, जबकि पहचान छिपाए रखना अनिवार्य है। → भीम और जीमूत—दो मतवाले महागजों की भाँति—निःशस्त्र बाहुबल से घोर संग्राम करते हैं। प्रहार-प्रतिप्रहार, जकड़न, पटकनी और उछाल के बीच जनसमूह का निनाद उठता है; युद्ध वृत्र-वासव के समान प्रतीत होता है और अखाड़ा रणभूमि बन जाता है। → भीमसेन अपने पराक्रम से जीमूत को परास्त कर उत्सव-सभा में विजय का हर्ष भर देते हैं, पर स्वयं को विराट का साधारण सेवक/मल्ल ही बनाए रखते हैं। पाण्डव उसी प्रकार प्रच्छन्न रहकर विराट के कार्यों में लगे रहते हैं; द्रौपदी अपने पतियों के क्लेश को देखकर भीतर से व्याकुल होती है। → विजय के शोर के बीच द्रौपदी की निःश्वास-भरी चिंता संकेत देती है—यह तेज़ बार-बार प्रकट होगा तो अज्ञातवास की डोर कब तक सुरक्षित रहेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल १५ श्लोक हैं।) हि >> आय ० (0) है 7 (समयपालनपर्व) त्रयोदशो 5 ध्याय: भीमसेनके द्वारा जीमूत नामक विश्वविख्यात मलल्लका वध जनमेजय उवाच एवं ते मत्स्यनगरे प्रच्छन्ना: कुरुनन्दना: । अत ऊर्ध्व॑ महावीर्या: किमकुर्वत वै द्विज
ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു—“ബ്രാഹ്മണനേ! ഇങ്ങനെ മത്സ്യനഗരത്തിൽ മറഞ്ഞ് വസിച്ച ആ മഹാവീര്യവാന്മാരായ കുരുനന്ദന പാണ്ഡുപുത്രന്മാർ പിന്നെ എന്തു ചെയ്തു?”
Verse 2
वैशम्पायन उवाच एवं मत्स्यस्य नगरे प्रच्छन्ना: कुरुनन्दना: । आराधयन्तो राजानं यदकुर्वत तच्छुणु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇങ്ങനെ മത്സ്യരാജ്യനഗരത്തിൽ മറഞ്ഞ് വസിച്ച കുരുനന്ദന പാണ്ഡവർ രാജാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് സേവനം ചെയ്തു ചെയ്ത പ്രവൃത്തികളൊക്കെയും കേൾക്കുക.
Verse 3
तृणबिन्दुप्रसादाच्च धर्मस्य च महात्मन: । अज्ञातवासमेवं तु विराटनगरेडवसन्
രാജർഷി തൃണബിന്ദുവിന്റെയും മഹാത്മ ധർമ്മത്തിന്റെയും പ്രസാദത്താൽ പാണ്ഡവർ ഇങ്ങനെ വിരാടനഗരത്തിൽ അജ്ഞാതവാസകാലം പൂർത്തിയാക്കിത്തുടങ്ങി.
Verse 4
युधिष्ठटिर: सभास्तारो मत्स्यानामभवत् प्रिय: । तथैव च विराटस्य सपुत्रस्थ विशाम्पते
യുധിഷ്ഠിരൻ മത്സ്യരുടെ രാജസഭയിലെ മുഖ്യ അംഗമായി, ജനങ്ങൾക്ക് അത്യന്തം പ്രിയനായിത്തീർന്നു. മനുഷ്യാധിപനേ! അതുപോലെ പുത്രന്മാരോടുകൂടിയ വിരാടരാജാവിനും അവനോടു പ്രത്യേക സ്നേഹം ഉദിച്ചു.
Verse 5
स हाक्षह्ददयज्ञस्तान् क्रीडयामास पाण्डव: । अक्षवत्यां यथाकामं सूत्रबद्धानिव द्विजान्
ആ പാണ്ഡവൻ അക്ഷക്രീഡയുടെ ഹൃദയം അറിയുന്നവൻ; അവരെ കളിപ്പിച്ചു. ദ്യൂതശാലയിൽ തനിക്കിഷ്ടമുള്ളപോലെ പാശങ്ങൾ എറിഞ്ഞു—സൂത്രത്തിൽ ബന്ധിച്ച പക്ഷികളെ ഇഷ്ടംപോലെ പറത്തുന്നതുപോലെ.
Verse 6
अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट् । भ्रातृभ्य: पुरुषव्याप्रो यथा सम्प्रयच्छति
ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ—പുരുഷവ്യാഘ്രൻ—ദ്യൂതത്തിൽ ധനം ജയിച്ച്, യഥോചിതമായി സഹോദരന്മാർക്ക് പങ്കുവെച്ചു കൊടുക്കുമായിരുന്നു; അതൊന്നും വിരാടരാജന് അറിയില്ലായിരുന്നു.
Verse 7
भीमसेनो<पि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च । अतिसृष्टानि मत्स्येन विक्रीणीते युधिष्ठिरे
ഭീമസേനനും മത്സ്യരാജനിൽ നിന്ന് സമ്മാനമായി ലഭിച്ച വിവിധതരം മാംസവും ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളും വിറ്റ്, അതിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ധനം യുധിഷ്ഠിരന്റെ സേവയ്ക്കായി അർപ്പിച്ചു।
Verse 8
वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्यन्तःपुरेडर्जुन: । विक्रीणानश्न सर्वेभ्य: पाण्डवेभ्य: प्रयच्छति
അന്തഃപുരത്തിൽ അർജുനന് പഴകി ജീർണ്ണമായ വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങൾ ലഭിച്ചു; അവ വിറ്റു കിട്ടിയ പണം അവൻ എല്ലാ പാണ്ഡവർക്കും നൽകി।
Verse 9
सहदेवो<पि गोपानां वेषमास्थाय पाण्डव: । दध्षि क्षीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्य: प्रयच्छति,पाण्डुनन्दन सहदेव भी ग्वालोंका वेश धारणकर पाण्डवोंको दही, दूध और घी दिया करते थे
പാണ്ഡുനന്ദനനായ സഹദേവനും ഗോപാലന്റെ വേഷം ധരിച്ചു പാണ്ഡവർക്ക് തൈര്, പാൽ, നെയ്യ് എന്നിവ നൽകിക്കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 10
नकुलो<पि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम् । तुष्टे तस्मिन् नरपतौ पाण्डवेभ्य: प्रयच्छति
നകുലനും കുതിരകളെ പരിശീലിപ്പിക്കുന്ന ജോലി ചെയ്ത് ധനം സമ്പാദിച്ചു; ആ നരപതി വിരാടൻ സന്തുഷ്ടനാകുമ്പോൾ സമ്മാനമായി ലഭിച്ച ധനം പാണ്ഡവർക്ക് കൈമാറി।
Verse 11
कृष्णा तु सर्वान् भर्तुस्तान् निरीक्षन्ती तपस्विनी । यथा पुनरविज्ञाता तथा चरति भामिनी,तपस्विनी एवं सुन्दरी द्रौपदी भी उन सब पतियोंकी देखभाल करती हुई ऐसा बर्ताव करती, जिससे फिर कोई उसे पहचान न सके
തപസ്വിനിയായ കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി) തന്റെ എല്ലാ ഭർത്താക്കളെയും ശ്രദ്ധിച്ചു പരിചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; എങ്കിലും വീണ്ടും ആരും അവളെ തിരിച്ചറിയാതിരിക്കുവാൻ അവൾ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായി പെരുമാറി।
Verse 12
एवं सम्पादयन्तस्ते तदान्योन्यं महारथा: । विराटनगरे चेरु: पुनर्गर्भधृता इव,इस प्रकार एक-दूसरेका सहयोग करते हुए वे महारथी पाण्डव विराटनगरमें बहुत छिपकर रहते थे; मानो पुनः माताके गर्भमें निवास कर रहे हों
ഇങ്ങനെ പരസ്പരം സഹായിച്ച് കാര്യങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി ആ മഹാരഥികളായ പാണ്ഡവർ വിരാടനഗരത്തിൽ അത്യന്തം മറവോടെ സഞ്ചരിച്ചു—വീണ്ടും മാതൃഗർഭത്തിൽ വസിക്കുന്നവരെപ്പോലെ.
Verse 13
साशड्का धार्तराष्ट्रस्य भयात् पाण्डुसुतास्तदा । प्रेक्षमाणास्तदा कृष्णामूषुश्छन्ना नराधिप,इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि समयपालनपर्वणि जीमूतवधे त्रयोदशो 5ध्याय:
അപ്പോൾ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രനെ ഭയന്ന് ശങ്കയോടെ പാണ്ഡുപുത്രർ മറഞ്ഞിരുന്നു; ഹേ നരാധിപ, അവർ കൃഷ്ണയെ (ദ്രൗപദി) നിരന്തരം ശ്രദ്ധിച്ച് കാവലോടെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 14
राजन! दुर्योधनद्वारा पहचान लिये जानेके भयसे पाण्डव सदा सशंक रहते थे; अत: वे उस समय द्रौपदीकी देखभाल करते हुए भी छिपकर ही वहाँ निवास करते थे ।।
ഹേ രാജാവേ, ദുര്യോധനൻ തിരിച്ചറിയുമോ എന്ന ഭയത്താൽ പാണ്ഡവർ എപ്പോഴും ശങ്കയോടെ ആയിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് ആ സമയത്ത് ദ്രൗപദിയെ കാത്തുനോക്കിയിട്ടും അവർ അവിടെ മറവോടെ തന്നെയായിരുന്നു താമസിച്ചത്. തുടർന്ന് നാലാം മാസം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ മത്സ്യദേശത്ത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പൂജയ്ക്കായി മഹത്തായ, സമൃദ്ധമായ, ജനപ്രിയമായ ഉത്സവം നടന്നു.
Verse 15
तत्र मल््ला: समापेतुर्दिग्भ्यो राजन् सहस्रश: । समाजे ब्रह्मणो राजन् यथा पशुपतेरिव
അപ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ, എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമായി ആയിരക്കണക്കിന് മല്ലന്മാർ അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു. ഹേ രാജാവേ, ആ സഭയിൽ നഗരത്തിലെ ജനക്കൂട്ടം ബ്രഹ്മാവിന്റെ സഭപോലെയും പശുപതി (ശിവൻ)ന്റെ സഭപോലെയും തോന്നി.
Verse 16
महाकाया महावीर्या: कालखज्जा इवासुरा: । वीर्योन्मत्ता बलोदग्रा राज्ञा समभिपूजिता:
അവിടെ എത്തിയ മല്ലന്മാർ മഹാകായരും മഹാവീര്യശാലികളും ആയിരുന്നു—കാലഖജ്ജ എന്ന അസുരന്മാരെപ്പോലെ. അവർ തങ്ങളുടെ വീര്യ-പരാക്രമത്തിന്റെ മദത്തിൽ ഉന്മത്തരായി, ബലത്തിൽ അത്യന്തം ഉന്നതരായിരുന്നെങ്കിലും, രാജാവ് വിരാടൻ അവരെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു സത്കരിച്ചു.
Verse 17
सिंहस्कन्धकटिग्रीवा: स्ववदाता मनस्विन: । असकृल्लब्धलक्षास्ते रड़े पार्थिवसंनिधौ
അവരുടെ തോളുകളും അരയും കഴുത്തും സിംഹസദൃശമായിരുന്നു. സ്വാഭാവിക തേജസ്സിൽ അവർ ദീപ്തരായി, നിർമല യശസ്സാൽ ശോഭിതരായി, ഉന്നത മനസ്സുള്ളവരായിരുന്നു. രാജസന്നിധിയിൽ തന്നെ അരങ്ങിൽ അവർ പലവട്ടം വിജയംയും കീർത്തിയും നേടിയിരുന്നു.
Verse 18
तेषामेको महानासीत् सर्वमल्लानथादह्वयत् । आवल्गमानं तं रड्भे नोपतिष्ठति कश्नन
അവരിൽ ഒരാൾ അതിമഹാബലവാനായ മല്ലനായിരുന്നു; അവൻ മറ്റു മല്ലന്മാരെയെല്ലാം പോരാട്ടത്തിന് വെല്ലുവിളിച്ചു. അവൻ അരങ്ങിൽ ഇറങ്ങി പിടിവാശിയോടെ ബലം പ്രകടിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, ആരും അവന്റെ സമീപത്ത് നില്ക്കാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 19
यदा सर्वे विमनसस्ते मल्ला हतचेतस: । अथ सूदेन तं मल्ल॑ योधयामास मत्स्यराट्,जब वे सभी मल्ल उदासीन हो हिम्मत हार बैठे, तब मत्स्यनरेशने अपने रसोइयेसे उस पहलवानको लड़ानेका निश्चय किया
എല്ലാ മല്ലന്മാരും നിരുത്സാഹരായി ധൈര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ, മത്സ്യരാജാവ് ആ മല്ലനോട് തന്റെ സൂദനെ (പാചകനെയ) പോരാടിക്കാനായി തീരുമാനിച്ചു.
Verse 20
नोद्यमानस्तदा भीमो दुःखेनैवाकरोन्मतिम् | न हि शक्नोति विवृते प्रत्याख्यातुं नराधिपम्
അപ്പോൾ രാജാവ് പ്രേരിപ്പിച്ചിട്ടും, ഭീമസേനൻ—തിരിച്ചറിയപ്പെടുമോ എന്ന ഭയത്താൽ—ദുഃഖത്തോടെ തന്നെ പോരാടാൻ തീരുമാനിച്ചു; കാരണം നരാധിപനെ തുറന്നുവെച്ച് നിരസിക്കാൻ അവനാകില്ലായിരുന്നു.
Verse 21
ततः स पुरुषव्यात्र: शार्ट्लशिथिलश्चरन् । प्रविवेश महारजं विराटम भिपूजयन्,तदनन्तर पुरुषसिंह भीमने सिंहके समान धीमी चालसे चलते हुए राजा विराटका मान रखनेके लिये उस विशाल रंगभूमिमें प्रवेश किया
അതിനുശേഷം പുരുഷവ്യാഘ്രനായ ഭീമൻ, സിംഹത്തെപ്പോലെ മന്ദവും ശിഥിലവുമായ നടപ്പോടെ, വിരാടരാജന്റെ മാനമുറപ്പിക്കാനും സഭാമര്യാദ നിലനിർത്താനും ആ മഹാരംഗത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 22
बबन्ध कक्षां कौन्तेयस्तत: संहर्षयन् जनम् । ततस्तु वृत्रसंकाशं भीमो मल्लं समाह्दयत्
അപ്പോൾ കുന്തീപുത്രൻ മല്ലരുടെ കച്ച കെട്ടി മുറുക്കി ജനത്തെ ആവേശത്തിലാക്കി. തുടർന്ന് ഭീമൻ വൃത്രസദൃശനായ ഒരു മല്ലനെ വെല്ലുവിളിച്ചു.
Verse 23
तावुभौ सुमहोत्साहावुभौ भीमपराक्रमौ
അവർ ഇരുവരും അത്യന്തം മഹോത്സാഹമുള്ളവർ; ഇരുവരും ഭീമസമാന പരാക്രമശാലികൾ.
Verse 24
ततस्तौ नरशार्दूलौ बाहुयुद्धं समीयतु:
അപ്പോൾ ആ രണ്ടു നരശാർദൂലന്മാർ ബാഹുയുദ്ധത്തിനായി നേർക്കുനേർ അടുത്തുവന്നു.
Verse 25
वीरौ परमसंहृष्टावन््योन्यजयकाड्क्षिणौ | आसीत् सुभीम: सम्पातो वज्रपर्वतयोरिव
ആ രണ്ടു വീരന്മാരും പരമഹർഷത്തോടെ, പരസ്പരം ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഏറ്റുമുട്ടി. അവരുടെ ഭീകരമായ ഇടിച്ചുകൂടൽ വജ്രവും പർവ്വതവും കൂട്ടിയിടിക്കുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു.
Verse 26
अत्यन्त हर्षमें भरकर एक-दूसरेको जीत लेनेकी इच्छावाले वे दोनों नरश्रेष्ठ वीर बाहुयुद्ध करने लगे। उस समय उन दोनोंमें बड़ी भयंकर भिड़न्त हुई। उनके परस्परके आघातसे इस प्रकार चटचट शब्द होने लगा, मानो वज्र और पर्वत एक-दूसरेसे टकरा गये हों ।।
ആ രണ്ടു നരശ്രേഷ്ഠ വീരന്മാരും പരമഹർഷത്തിൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; ബലത്തിൽ ഇരുവരും അതിബലവാന്മാർ. പരസ്പരം വിടവ് തേടി, ജയലാലസയോടെ അവർ ബാഹുയുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ അവരുടെ ഇടയിൽ ഭയങ്കരമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടായി; പരസ്പര പ്രഹാരങ്ങളിൽ നിന്ന് ‘ചടചട’ എന്ന ശബ്ദം ഉയർന്നു—വജ്രവും പർവ്വതവും കൂട്ടിയിടിച്ചതുപോലെ.
Verse 27
उभौ परमसंद्ृष्टी मत्ताविव महागजौ | कृतप्रतिकृतैश्षित्रैर्बाहुभिश्व सुसड्कटै: । संनिपातावधूतैश्न प्रमाथोन््मथनैस्तथाः
Vaiśaṃpāyana said: Both combatants, keenly matched in strength and resolve, surged at one another like two intoxicated lordly elephants. With powerful, tightly locked arms they exchanged counter-grips and swift reversals—each immediately undoing the other’s hold. They seized and constrained one another’s hands, struck in unusual ways, grappled chest to chest, then shoved apart again. At times one would throw the other down and grind him against the ground; at times the one beneath would spring up, hurl the other away, or rise while bearing him, crushing and churning his limbs by sheer bodily force. The scene displays not mere rage but disciplined endurance and the will to answer force with force in a contest of equals.
Verse 28
क्षेपणै्मुष्टिभिश्वैव* * वराहोद्धूतनि:स्वनै:३ | तलैरवजनिपातैश्वरं प्रसृष्ठाभिस्तथैव" च
Vaiśampāyana said: They fought in close quarters—shoving and striking with fists that rang out like the harsh snorting sound of a boar shaken into fury. At times one would forcefully drive the other back; at times they would batter each other’s chest with punches. Sometimes one would hoist the other onto his shoulder, whirl him face-down, and slam him to the ground with a resounding crash. At other moments they traded open-handed blows—slaps delivered with spread fingers and sharp strikes driven by the palm—each testing the other’s strength and resolve in a contest of sheer bodily prowess.
Verse 29
शलाकानखपातैश्न पादोदधूतैश्न दारुणै: । जानुभिश्नचाश्मनिर्घोषै: शिरोभि श्चावघट्टनै:
Vaiśampāyana said: In their fury they clawed at one another with sharp nails like spikes; they tripped and threw each other down with harsh, sweeping kicks; and they struck with knees and butting heads, producing a dreadful crash like stones colliding—an image of combat driven by anger rather than restraint.
Verse 30
तद् युद्धमभवद् घोरमशस्त्रं बाहुतेजसा । बलप्राणेन शूराणां समाजोत्सवसंनिधौ
Vaiśampāyana said: Then there arose a dreadful combat—weaponless, driven only by the blazing strength of their arms and the life-force of the heroes—unfolding in the very presence of the assembled crowd, as though at a public festival. The scene underscores how raw valor, when displayed before spectators, can turn into a perilous spectacle where pride and reputation press men toward violence even without arms.
Verse 31
अरज्यत जन: सर्व: सोत्क़रुष्टनिनदोत्थित: । बलिनो: संयुगे राजन् वृत्रवासवयोरिव
Vaiśampāyana said: The entire crowd was thrown into agitation, stirred up by the loud, exalted uproar. O King, it was as though two mighty champions had met in battle—like Vṛtra and Vāsava (Indra) in their famed combat.
Verse 32
प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणै:* | आकर्षतुरथान्योन्यं जानुभिश्चापि जघ्नतु:
വലിച്ചിഴയ്ക്കലിന്റെയും പ്രതിവലിച്ചിഴയ്ക്കലിന്റെയും ആ കഠിനപോരാട്ടത്തിൽ അവർ പരസ്പരം വലിച്ചുകീറി അടുത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന്, മുട്ടുകൊണ്ടും അടിച്ചു.
Verse 33
कभी वे प्रतिपक्षीको गोदमें घसीट लाते
അപ്പോൾ മഹാഗർജ്ജനത്തോടെ പരസ്പരം ശാസിച്ചുകൊണ്ട്—വിസ്തൃതവക്ഷസ്ഥലവും ദീർഘബാഹുക്കളും ഉള്ള, മല്ലയുദ്ധത്തിന്റെ ദാവപേചങ്ങളിൽ നിപുണരായ ആ ഇരുവരും—ഇരുമ്പുകോലുകളെപ്പോലെയുള്ള കൈകൾ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് ഏറ്റുമുട്ടി. ആ പൊതുഉത്സവത്തിൽ ആയുധമൊന്നുമില്ലാതെ വെറും ബാഹുബലം, ദേഹബലം, പ്രാണബലം കൊണ്ടു മാത്രമുള്ള അവരുടെ പോരാട്ടം അത്യന്തം ഭീകരദൃശ്യമാവുകയായിരുന്നു. ഇന്ദ്രൻ–വൃത്രൻപോലെ ഭീമനും ജീമൂതനും നടത്തിയ ആ മല്ലയുദ്ധം മല്ലർക്കും മത്സ്യദേശജനങ്ങൾക്കും മഹാ വിനോദമായി; പ്രേക്ഷകർ തങ്ങൾ ആഗ്രഹിച്ച ജയശാലിയുടെ ഉത്സാഹം കൂട്ടാൻ ഉച്ചത്തിൽ ഹർഷധ്വനി മുഴക്കി.
Verse 34
चकर्ष दोर्भ्यामुत्पात्य भीमो मल्लममित्रहा । निनदन्तमभिक्रोशन् शार्दूल इव वारणम्
അപ്പോൾ ശത്രുഹന്തനായ ഭീമൻ ആ മല്ലനെ ഇരുകൈകളാൽ പിടിച്ച് വലിച്ചുയർത്തി, ഗർജ്ജിച്ചും വിളിച്ചും കൊണ്ട് അവനെ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും വലിച്ചിഴച്ചു—പുലി ആനയെ കീഴടക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 35
समुद्यम्य महाबाहुर्भ्रामयामास वीर्यवान् । ततो मल्लाश्न मत्स्याश्न विस्मयं चक्रिरे परम्
മഹാബാഹുവും വീര്യവാനുമായ അവൻ അവനെ ഉയർത്തി ചുറ്റിത്തുടങ്ങി. അത് കണ്ട മല്ലരും മത്സ്യദേശജനങ്ങളും പരമവിസ്മയത്തിലായി.
Verse 36
भ्रामयित्वा शतगुणं गतसत्त्वमचेतनम् । प्रत्यपिंघन्महाबाहुर्मलल्लं भुवि वृकोदर:
നൂറുമടങ്ങ് ചുറ്റിച്ചതിനുശേഷം ആ മല്ലൻ ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ടു ബോധംകെട്ടപ്പോൾ, മഹാബാഹുവായ വൃക്കോദരൻ അവനെ ഭൂമിയിലേക്കെറിഞ്ഞ് അവിടെയേ തന്നെ അമർത്തി തകർത്തു.
Verse 37
तस्मिन् विनिहते वीरे जीमूते लोकविश्वुते । विराट: परम हर्षमगच्छद् बान्धवै: सह,इस प्रकार उस लोकविख्यात वीर जीमूतके मारे जानेपर राजा विराटको अपने बन्धु-बान्धवोंके साथ बड़ी प्रसन्नता हुई
ജനങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധനായ വീരൻ ജീമൂതൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, രാജാവ് വിരാടൻ ബന്ധുക്കളോടുകൂടെ പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു.
Verse 38
प्रहर्षात् प्रददौ वित्तं बहु राजा महामना: । बललवाय महारज्रे यथा वैश्रवणस्तथा,उस समय कुबेरके समान महामनस्वी राजा विराटने अत्यन्त हर्षमें भरकर बलल्लवको उस विशाल रंगभूमिमें ही बहुत धन दिया
അപ്പോൾ മഹാമനസ്സനായ രാജാവ് വിരാടൻ അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ, ആ വിശാല രംഗഭൂമിയിലേ തന്നെ, ബല്ലവന് വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ)പോലെ ധാരാളം ധനം നൽകി.
Verse 39
एवं स सुबहून् मल्लान् पुरुषांश्न महाबलान् | विनिध्नन् मत्स्यराजस्य प्रीतिमाहरदुत्तमाम्,इसी तरह बहुत-से पहलवानों और महाबली पुरुषोंको मारकर भीमसेनने मत्स्यनरेश विराटका उत्तम प्रेम प्राप्त किया
ഇങ്ങനെ അനേകം മല്ലന്മാരെയും മഹാബലന്മാരായ പുരുഷന്മാരെയും വീഴ്ത്തി ഭീമസേനൻ മത്സ്യരാജൻ വിരാടന്റെ ഉത്തമമായ പ്രീതിയെ നേടി.
Verse 40
यदास्य तुल्य: पुरुषो न कश्रित् तत्र विद्यते । ततो व्यप्रैश्व सिंहैश्व द्विरदेश्वाप्पपोधयत्,जब वहाँ उनकी जोड़का कोई पहलवान नहीं रह गया, तब विराट उन्हें व्याप्रों, सिंहों और हाथियोंसे लड़ाने लगे
അവിടെ അവനോട് തുല്യനായ ഒരാളും ശേഷിക്കാതായപ്പോൾ, വിരാടൻ അവനെ വ്യാഘ്രങ്ങളോടും സിംഹങ്ങളോടും ഗജങ്ങളോടും പോലും പോരാടാൻ ഏർപ്പാടാക്കി.
Verse 41
पुनरन्तःपुरगतः स्त्रीणां मध्ये वृकोदर: । योध्यते स विराटेन सिंहैर्मत्तैमहाबलै:
വീണ്ടും ചിലപ്പോൾ വിരാടന്റെ പ്രേരണയാൽ വൃകോദരൻ സ്ത്രീകളുടെ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് ചെന്നു, അവരുടെ മദ്ധ്യേ നിന്നുകൊണ്ട്, അവർക്കു കാണിക്കാനായി, മദോന്മത്തവും മഹാബലവുമുള്ള സിംഹങ്ങളോടു പോരാടുമായിരുന്നു.
Verse 42
बीभत्सुरपि गीतेन स्वनृत्येन च पाण्डव: । विराट तोषयामास सर्वाश्वान्त:पुरस्त्रिय:,पाण्डुनन्दन अर्जुनने भी अपने गीत और नृत्यसे राजा विराट तथा अन्तःपुरकी सम्पूर्ण स्त्रियोंको संतुष्ट कर लिया था
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പാണ്ഡുനന്ദനനായ അർജുനൻ (ബീഭത്സു) തന്റെ ഗാനത്താലും സ്വന്തം നൃത്തത്താലും വിരാടരാജാവിനെയും അന്തഃപുരത്തിലെ എല്ലാ സ്ത്രീകളെയും സന്തോഷിപ്പിച്ചു।
Verse 43
अश्जैविनीतैर्जवनैस्तत्र तत्र समागतै: । तोषयामास राजानं नकुलो नृपसत्तमम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പല സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നുമെത്തിയ വേഗമേറിയ കുതിരകളെ ശിക്ഷണവും വിനയവും നൽകി നകുലൻ നൃപശ്രേഷ്ഠനായ വിരാടരാജാവിനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു।
Verse 44
तस्मै प्रदेयं प्रायच्छत् प्रीतो राजा धन बहु । विनीतान् वृषभान् दृष्टवा सहदेवस्य चाभित: । धनं ददौ बहुविधं विराट: पुरुषर्षभ:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സന്തോഷിച്ച രാജാവ് അവന് പ്രതിഫലമായി ധനം വളരെ നൽകി. സഹദേവന്റെ പരിചരണത്തിൽ ശിക്ഷിതരായി വിനീതരായ കാളകളെ കണ്ട പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ വിരാടൻ അവനുമെത്രയുംവിധം ധനം സമൃദ്ധമായി നൽകി।
Verse 45
द्रौपदी प्रेक्ष्य तान् सर्वान् क्लिश्यमानान् महारथान् । नातिप्रीतमना राजन् नि:श्वासपरमा भवत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ, തന്റെ ആ മഹാരഥികളായ ഭർത്താക്കന്മാർ എല്ലാം ഇങ്ങനെ ക്ലേശിക്കുന്നതു കണ്ട ദ്രൗപദിക്ക് മനസ്സിന് ആശ്വാസമുണ്ടായില്ല; അവൾ ദുഃഖത്തോടെ ദീർഘനിശ്വാസങ്ങൾ വിടുകയായിരുന്നു।
Verse 46
एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्ना: पुरुषर्षभा: । कर्माणि तस्य कुर्वाणा विराटनृपतेस्तदा,इस प्रकार वे पुरुषशिरोमणि पाण्डव उस समय राजा विराटके भिन्न-भिन्न कार्य सँभालते हुए वहाँ छिपकर रहते थे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഇങ്ങനെ പുരുഷശ്രേഷ്ഠരായ പാണ്ഡവർ അന്ന് അവിടെ മറഞ്ഞു പാർത്തു, വിരാടനൃപതിയുടെ വിവിധ കര്മ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 236
मत्ताविव महाकायौ वारणौ षष्टिहायनौ । वे दोनों बड़े उत्साहमें भरे थे। दोनों ही प्रचण्ड पराक्रमी थे, ऐसा लगता था मानो साठ वर्षके दो मतवाले एवं विशालकाय गजराज एक-दूसरेसे भिड़नेको उद्यत हों
അവർ ഇരുവരും അറുപത് വയസ്സുള്ള രണ്ട് മദോന്മത്ത, മഹാകായ ഗജരാജന്മാരെപ്പോലെ—ഉത്സാഹം നിറഞ്ഞും പ്രചണ്ഡ പരാക്രമത്തോടെയും—പരസ്പരം മുഖാമുഖം ഏറ്റുമുട്ടാൻ ഒരുങ്ങിയതായി തോന്നി।
Verse 2236
जीमूतं नाम तं तत्र मल्लं प्रख्यातविक्रमम् । फिर लोगोंमें हर्षका संचार करते हुए उन्होंने लँगोट बाँधा और उस प्रसिद्ध पराक्रमी जीमूत नामक मल्लको, जो वृत्रासुरके समान दिखायी देता था, युद्धके लिये ललकारा
അവിടെ ജനങ്ങളിൽ ഹർഷം പടർത്തി അവൻ ലങ്കോട്ടു മുറുക്കി കെട്ടി, വൃത്രാസുരനെപ്പോലെ തോന്നുന്ന, പ്രസിദ്ധ പരാക്രമിയായ ‘ജീമൂത’ എന്ന മല്ലനെ യുദ്ധത്തിനായി വെല്ലുവിളിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the conflict between coercive desire backed by institutional power and the ethical boundary of marital integrity: whether authority can override consent and dharma, and how a vulnerable court dependent can defend lawful limits.
Desire is not self-justifying; dharma requires restraint, respect for another’s marital status, and avoidance of harm. The chapter also illustrates prudent speech as a defensive instrument when direct force or formal justice may be inaccessible.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its value is contextual and instructional—clarifying dharmic norms and social power dynamics that shape subsequent events within Virāṭa-parva.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.