Adhyaya 57
दमयन्त्याः कार्यनिश्चयः — Damayantī’s Crisis Plan and Vārṣṇeya’s Departure
Upa-parva: Nala–Damayantī Upākhyāna (Episode of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva narrates Damayantī’s observation of King Nala’s altered state: though renowned (puṇyaśloka), he appears mentally displaced by gambling and unresponsive to counsel. Fear and grief prompt her to assess what has been lost and what remains, first attempting to engage ministers through Bṛhatsenā, but finding no effective relief as Nala does not welcome the report. Recognizing the escalating compulsion—Puṣkara’s dice seemingly ‘obedient’ while Nala’s outcomes invert—Damayantī concludes that direct persuasion is failing. She turns to Vārṣṇeya, Nala’s charioteer, appeals to his knowledge of Nala’s prior conduct, and requests operational assistance. She instructs him to yoke Nala’s swift horses, convey the couple’s children to Kuṇḍina (Vidarbha) under her kin’s protection, and then choose his own safe course. Vārṣṇeya reports to key ministers, obtains authorization, transports the children and equipment to Vidarbha, and, distressed, proceeds onward to Ayodhyā where he enters King Ṛtupārṇa’s service as charioteer—setting up later narrative developments.
Chapter Arc: दमयन्ती के स्वयंवर का समाचार चारों दिशाओं में फैलते ही काम-पीड़ित राजाओं का हृदय धड़क उठता है; वे उसे पाने की उत्कंठा में शीघ्र विदर्भ की ओर दौड़ पड़ते हैं। → स्वर्ण-स्तम्भों और तोरणों से सुसज्जित रंगमण्डप में राजाओं और देवताओं का आगमन होता है। दमयन्ती के मन में नल के प्रति अटल प्रेम है, पर देवता भी नल का ही रूप धारण कर लेते हैं—एक ही रूप के अनेक प्रतिबिम्बों में वह अपने वर को कैसे पहचाने? वह बार-बार विचार करती है कि ‘एक भी पृथक् चिह्न नहीं दिखता’। → दमयन्ती सत्य-प्रतिज्ञा और देव-नियति का स्मरण कर देवताओं से प्रार्थना करती है कि यदि नल ही उसके लिए निश्चित हैं तो वे उसी को उसके सामने प्रकट कर दें। देवता उसके सत्य और धैर्य से प्रसन्न होकर नल को पहचानने योग्य संकेत देते हैं; दमयन्ती नल का वरण करती है। → देवता नल को वरदान देते हैं (जैसे वरुण द्वारा इच्छानुसार जल-प्राकट्य आदि) और अन्य राजा विदा होते हैं। तत्पश्चात भीम शास्त्र-विधि से नल-दमयन्ती का विवाह सम्पन्न कराते हैं। → विवाह के बाद नल-दमयन्ती का देवतुल्य विहार आरम्भ होता है—पर इस सुख के क्षितिज पर आगे आने वाली परीक्षा की छाया अभी अनकही रह जाती है।
Shlokas
Verse 1
हि आय न [के है आम सप्तपञ्चाशत्तमो<्ध्याय: स्वयंवरमें दमयन्तीद्वारा नलका वरण
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—അനന്തരം ശുഭകാലം വന്നപ്പോൾ, പുണ്യതിഥിയും മംഗളക്ഷണവും ലഭിച്ച വേളയിൽ, രാജാവ് ഭീമൻ സ്വയംവരത്തിനായി ഭൂമിയിലെ എല്ലാ രാജാക്കളെയും ക്ഷണിച്ചു।
Verse 2
तच्छुत्वा पृथिवीपाला: सर्वे हच्छयपीडिता: । त्वरिता: समुपाजम्मुर्दमयन्तीम भीप्सव:,यह सुनकर सब भूपाल कामपीड़ित हो दमयन्तीको पानेकी इच्छासे तुरंत चल दिये
അത് കേട്ടപ്പോൾ എല്ലാ ഭൂപാലരും കാമതാപത്തിൽ പീഡിതരായി, ദമയന്തിയെ നേടണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഉടൻ തന്നെ അതിവേഗം പുറപ്പെട്ടു।
Verse 3
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् | विविशुस्ते नृपा रड़ं महासिंहा इवाचलम्
സ്വർണ്ണസ്തംഭങ്ങളാൽ മനോഹരവും തോരണത്താൽ കൂടുതൽ വിരാജിതവുമായ ആ രംഗമണ്ഡപത്തിലേക്ക് ആ നൃപന്മാർ പ്രവേശിച്ചു—അചലപർവ്വതഗുഹയിൽ മഹാസിംഹങ്ങൾ കയറുന്നതുപോലെ।
Verse 4
सुरभिस्रग्धरा: सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डला:,वहाँ सब भूपाल भिन्न-भिन्न आसनोंपर बैठ गये। सबने सुगन्धित फूलोंकी माला धारण कर रखी थी और सबके कानोंमें विशुद्ध मणिमय कुण्डल झिलमिला रहे थे
അവിടെ എല്ലാ നൃപന്മാരും വിവിധ ആസനങ്ങളിൽ ഇരുന്നുവന്നു; എല്ലാവരും സുഗന്ധപുഷ്പമാലകൾ ധരിച്ചിരുന്നു; അവരുടെ ചെവികളിൽ നിർമ്മലമായി മിനുങ്ങുന്ന രത്നകുണ്ഡലങ്ങൾ തിളങ്ങി.
Verse 5
तां राजसमितिं पुण्यां नागैभोंगवर्तीमिव । सम्पूर्णा पुरुषव्याघ्रैव्यप्रि्गिरिगुहामिव
ആ പുണ്യമയ രാജസഭ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ നരശ്രേഷ്ഠ നൃപന്മാരാൽ പൂർണ്ണമായി നിറഞ്ഞതായി തോന്നി—നാഗങ്ങളാൽ ശോഭിതമായ ഭോഗവതീപുരിപോലെയും, വ്യാഘ്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പർവ്വതഗുഹപോലെയും।
Verse 6
तत्र सम पीना दृश्यन्ते बाहव: परिघोपमा: । आकारवर्णसुश्लक्ष्णा: पञज्चशीर्षा इवोरगा:
അവിടെ ഭൂപാലന്മാരുടെ ഭുജങ്ങൾ സമമായി പുഷ്ടവും പരിഘംപോലെ ദൃഢവുമായതായി കണ്ടു. ആകൃതിയിലും വർണ്ണത്തിലും അത്യന്തം മൃദുലവും മനോഹരവും ആയി, പഞ്ചശിരസ്സുള്ള നാഗങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നി॥
Verse 7
सुकेशान्तानि चारूणि सुनासाक्षिभ्रुवाणि च । मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि
സുന്ദരമായ കേശാന്തങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും, മനോഹരമായ നാസിക, നേത്ര, ഭ്രൂകളാൽ യുക്തവുമായ രാജാക്കന്മാരുടെ മുഖങ്ങൾ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തമായി ശോഭിച്ചു॥
Verse 8
दमयन्ती ततो रजझ्ुूं प्रविवेश शुभानना । मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च,तदनन्तर अपनी प्रभासे राजाओंके नयनोंको लुभाती और चित्तको चुराती हुई सुन्दर मुखवाली दमयन्तीने रंगभूमिमें प्रवेश किया
അതിനുശേഷം ശുഭമുഖിയായ ദമയന്തി രംഗത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. തന്റെ പ്രഭയാൽ അവൾ രാജാക്കന്മാരുടെ കണ്ണുകളും മനസ്സുകളും ഒരുപോലെ കവർന്നു॥
Verse 9
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम् । तत्र तत्रैव सक्ता5भूज्न चचाल च पश्यताम्
ആ മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാരുടെ ദൃഷ്ടി ദമയന്തിയുടെ അവയവങ്ങളിൽ പതിഞ്ഞതുമാത്രം, അവിടവിടെയേയ്ക്ക് തന്നെ ആസക്തമായി; നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അത് അവിടെ നിന്ന് നീങ്ങുകയില്ല, ചലിക്കുകയില്ല ചെയ്തു॥
Verse 10
ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत । ददर्श भैमी पुरुषान् पज्चतुल्याकृतीनिह
അതിനുശേഷം, ഹേ ഭാരതാ! രാജാക്കന്മാരുടെ നാമങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ഭീമിയുടെ പുത്രി ദമയന്തി മുന്നോട്ടു നോക്കി ഇവിടെ ഒരേ രൂപമുള്ള അഞ്ചു പുരുഷന്മാരെ കണ്ടു॥
Verse 11
तान् समीक्ष्य ततः सर्वान् निर्विशेषाकृतीन् स्थितान् । संदेहादथ वैदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम्
അവരെല്ലാം സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ച്—വ്യത്യാസമില്ലാത്ത ഒരേ രൂപത്തിൽ നിൽക്കുന്നവരെ കണ്ടപ്പോൾ—വൈദർഭി സംശയത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു; ആ സംശയത്താൽ അവൾ രാജാവ് നളനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 12
यं यं हि ददृशे तेषां तं त॑ मेने नल॑ नृपम् । सा चिन्तयन्ती बुद्धयाथ तर्कयामास भाविनी
അവരിൽ ആരെയെങ്കിലും അവൾ നോക്കിയാൽ, അവനെയേ അവൾ രാജാവ് നളനെന്ന് കരുതുമായിരുന്നു. പിന്നെ ആ സദ്ഭാവിനിയായ രാജകുമാരി ബുദ്ധിയാൽ ചിന്തിച്ച് ഉള്ളിൽ തന്നെ തർക്കിച്ചു തുടങ്ങി.
Verse 13
कथं हि देवाज्जानीयां कथं विद्यां नल॑ नृपम् । एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदु:खिता
“ദേവന്മാരെ ഞാൻ എങ്ങനെ തിരിച്ചറിയും? രാജാവ് നളനെ എങ്ങനെ കണ്ടെത്തും?” ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ച വൈദർഭി അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി.
Verse 14
श्रुतानि देवलिड्रानि तर्कयामास भारत । देवानां यानि लिड्डानि स्थविरेभ्य: श्रुतानि मे
ഓ ഭാരതാ! അവൾ കേട്ടിരുന്ന ദേവലക്ഷണങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു. “മുതിർന്നവരിൽ നിന്ന് ദേവന്മാരെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള അടയാളങ്ങൾ ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ ഇവിടെ നിലത്ത് ഇരിക്കുന്ന ഈ അഞ്ചുപേരിലും അവ ഒന്നും കാണുന്നില്ല” എന്ന് അവൾ ഉള്ളിൽ പറഞ്ഞു. പലവിധം വീണ്ടും വീണ്ടും വിചാരിച്ച്, ഈ സമയത്ത് ദേവന്മാരുടെ ശരണം തേടുന്നതാണ് യുക്തമെന്ന് അവൾ നിശ്ചയിച്ചു.
Verse 15
तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्थापि न लक्षये । सा विनिश्ित्य बहुधा विचार्य च पुन: पुनः:
“ഇവർ ഇവിടെ നിലത്ത് നിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, (ദേവലക്ഷണങ്ങളിൽ) ഒന്നും തന്നെ ഞാൻ വ്യക്തമായി കാണുന്നില്ല. അതിനാൽ ഞാൻ തീരുമാനിച്ച്, പലവിധം വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ചു.”
Verse 16
वाचा च मनसा चैव नमस्कार प्रयुज्य सा
അവൾ വാക്കും മനസ്സും—ഇരണ്ടുംകൊണ്ട്—ഭക്തിപൂർവ്വം നമസ്കാരം അർപ്പിച്ചു।
Verse 17
देवेभ्य: प्रा्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत् । हंसानां वचन श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः । पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे
ദേവന്മാരോടു അഞ്ജലി ചേർത്ത്, വിറച്ചുകൊണ്ട് അവൾ പറഞ്ഞു—“ഹംസങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് നിഷധരാജൻ നലനെ ഞാൻ ഭർത്താവായി വരിച്ചിരിക്കുന്നു; ആ സത്യത്തിന്റെ ബലത്തിൽ ദേവന്മാർ എനിക്ക് അവനെയേ കാണിച്ചുതരട്ടെ.”
Verse 18
तत्पश्चात् मन एवं वाणीद्वारा देवताओंको नमस्कार करके दोनों हाथ जोड़कर काँपती हुई वह इस प्रकार बोली--'मैंने हंसोंकी बात सुनकर निषधनरेश नलका पतिरूपमें वरण कर लिया है। इस सत्यके प्रभावसे देवतालोग स्वयं ही मुझे राजा नलकी पहचान करा दें ।।
അതിനുശേഷം അവൾ മനസ്സിലും വാക്കിലും ദേവന്മാരെ നമസ്കരിച്ചു; ഇരുകൈകളും ചേർത്ത് വിറച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു—“ഹംസങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഞാൻ നിഷധരാജൻ നലനെ ഭർത്താവായി വരിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ സത്യത്തിന്റെ ബലത്തിൽ ദേവന്മാർ എനിക്ക് യഥാർത്ഥ രാജാ നലനെ തിരിച്ചറിയാൻ ഇടയാക്കട്ടെ. ഞാൻ മനസ്സാലോ വാക്കാലോ ഒരിക്കലും സദാചാരത്തിൽ നിന്ന് വഴുതിയിട്ടില്ലെങ്കിൽ, ആ സത്യപ്രഭാവത്തിൽ ദിവ്യന്മാർ എനിക്ക് ആ നലനെയേ ലഭ്യമാക്കട്ടെ.”
Verse 19
यथा देवै: स मे भर्ता विहितो निषधाधिप: । तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे,“यदि देवताओंने उन निषधनरेश नलको ही मेरा पति निश्चित किया हो तो उस सत्यके प्रभावसे देवता-लोग मुझे उनन््हींको बतला दें
ദേവന്മാർ നിഷധാധിപതിയെ തന്നെയാണ് എന്റെ ഭർത്താവായി വിധിച്ചിട്ടുള്ളതെങ്കിൽ, ആ സത്യത്തിന്റെ ബലത്തിൽ ദേവന്മാർ എനിക്ക് അവനെയേ കാണിച്ചുതരട്ടെ.
Verse 20
यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया । तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे,“यदि मैंने नलकी आराधनाके लिये ही यह व्रत आरम्भ किया हो तो उस सत्यके प्रभावसे देवता मुझे उनन््हींको बतला दें
നലനെ ആരാധിക്കാനായി മാത്രമാണ് ഞാൻ ഈ വ്രതം ആരംഭിച്ചതെങ്കിൽ, ആ സത്യത്തിന്റെ ബലത്തിൽ ദേവന്മാർ എനിക്ക് അവനെയേ കാണിച്ചുതരട്ടെ.
Verse 21
स्वं चैव रूप॑ कुर्वन्तु लोकपाला महेश्वरा: । यथाहमभिजानीयां पुण्यश्लोक॑ नराधिपम्,“महेश्वर लोकपालगण अपना रूप प्रकट कर दें, जिससे मैं पुण्यश्लोक महाराज नलको पहचान सकूँ”
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ലോകപാലന്മാരും മഹേശ്വരന്മാരും തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തട്ടെ; അങ്ങനെ ഞാൻ പുണ്യശ്ലോകനായ നരാധിപൻ നലനെ ശരിയായി തിരിച്ചറിയാം.
Verse 22
निशम्य दमयन्त्यास्तत् करुणं प्रतिदेवितम् । निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैषधे
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ദമയന്തിയുടെ കരുണാഭരിതമായ വിലാപം കേട്ടും, നൈഷധരാജനോടുള്ള അവളുടെ പരമവും അചഞ്ചലവുമായ നിശ്ചയവും സത്യസ്നേഹവും കണ്ടും, ദേവന്മാർ അവളുടെ ഉള്ളിൽ യഥാർത്ഥമായ സാമർത്ഥ്യം ഉണർത്തി; അതിനാൽ അവൾ ദേവരെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കാൻ সক্ষমയായി.
Verse 23
मनोविशुद्ि बुद्धिं च भक्ति रागं च नैषधे | यथोक्तं चक्रिरे देवा: सामर्थ्य लिड्रधारणे
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—നൈഷധദേശത്തിലെ ദമയന്തിയിൽ മനസ്സിന്റെ വിശുദ്ധിയും ബുദ്ധിയുടെ തെളിമയും ഭക്തിയും പ്രേമവും കണ്ട ദേവന്മാർ, പറഞ്ഞതുപോലെ, അവളിൽ ലക്ഷണധാരണത്തിനുള്ള സാമർത്ഥ്യം സൃഷ്ടിച്ചു.
Verse 24
सापश्यद् विबुधान् सर्वानस्वेदान् स्तब्धलोचनान् | हृषितस्रग्रजोहीनान् स्थितानस्पृशत: क्षितिम्
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—അവൾ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും കണ്ടു—അവർക്ക് വിയർപ്പില്ല, കണ്ണുകൾ അനിമേഷം; അവരുടെ പുഷ്പമാലകൾ സദാ പുതുമയോടെ വിരിഞ്ഞതുപോലെ, ഒരിക്കലും വാടുന്നില്ല; അവർ ഭൂമിയെ സ്പർശിക്കാതെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 25
ध्स्ट पक हा छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रज:स्वेदसमन्वित: । भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचित:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ആ അഞ്ചുപേരിൽ ഒരാൾക്കുമാത്രം നിഴൽ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവന്റെ പുഷ്പമാല വാടിയിരുന്നു; അവന്റെ ശരീരത്തിൽ പൊടിയും വിയർപ്പുതുള്ളികളും കാണപ്പെട്ടു. അവൻ ഭൂമിയെ സ്പർശിച്ചുകൊണ്ട് ഇരുന്നിരുന്നു; കണ്ണുകൾ മിടിച്ചു. ഈ ലക്ഷണങ്ങളാൽ ദമയന്തി നൈഷധരാജൻ നലനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
Verse 26
सा समीक्ष्य तु तान् देवान् पुण्यश्लोक॑ च भारत | नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव
ഓ ഭാരതാ! ഭൈമി (ദമയന്തി) ആ ദേവന്മാരെയും പുണ്യശ്ലോകനായ നലനെയും വീണ്ടും നോക്കി, ധർമ്മാനുസാരം നിഷധരാജാവായ നലനെയേ വരിച്ചു.
Verse 27
विलज्जमाना वस्त्रान्तं जग्राहायतलोचना । स्कन्ध देशेडसृजत् तस्य स्रजं परमशो भनाम्
ലജ്ജാഭരിതയായി താമരക്കണ്ണുകളുള്ള കന്യക വസ്ത്രത്തിന്റെ അറ്റം പിടിച്ചു; പിന്നെ അവന്റെ തോളിൽ അത്യന്തം ശോഭയുള്ള മാല അണിയിച്ചു.
Verse 28
ततो हाहेति सहसा मुक्त: शब्दो नराधिपै:,फिर तो दूसरे राजाओंके मुखसे सहसा 'हाहाकार'-का शब्द निकल पड़ा
അപ്പോൾ മറ്റു രാജാക്കന്മാരുടെ വായിൽ നിന്ന് പെട്ടെന്നു ‘ഹാ! ഹാ!’ എന്ന ഹാഹാകാരശബ്ദം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.
Verse 29
देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधु साथ्विति भारत । विस्मितैरीरित: शब्द: प्रशंसद्धिर्नलं नृूपम्,भारत! देवता और महर्षि वहाँ साधुवाद देने लगे। सबने विस्मित होकर राजा नलकी प्रशंसा करते हुए इनके सौभाग्यको सराहा
ഓ ഭാരതാ! അവിടെ ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും വിസ്മയത്തോടെ ‘സാധു! സാധു!’ എന്നു വിളിച്ചു, രാജാവായ നലനെ പ്രശംസിച്ച് ശബ്ദമുയർത്തി.
Verse 30
दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः । आश्वासयद् वरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना,कुरुनन्दन! वीरसेनकुमार नलने उललसित हृदयसे सुन्दरी दमयन्तीको आश्वासन देते हुए कहा--
ഓ കൗരവ്യാ! വീരസേനപുത്രനായ രാജാവ് നലൻ ആനന്ദത്തിൽ ഉല്ലസിച്ച അന്തഃകരണത്തോടെ വരാരോഹയായ ദമയന്തിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
Verse 31
यत् त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसंनिधौ । तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेवं ते वचने रतम्
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“കല്യാണി! ദേവസന്നിധിയിൽ നീ എന്നെപ്പോലൊരു പുരുഷനെ വരിക്കുന്നതിനാൽ, എന്നെ നിന്റെ ഭർത്താവായി അറിയുക; കൂടാതെ നിന്റെ വാക്കുകൾ നടപ്പാക്കുന്നതിൽ ഞാൻ സദാ നിഷ്ഠനായി ഇരിക്കും.”
Verse 32
यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते । तावत् त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“ശുചിസ്മിതേ! എന്റെ ഈ ദേഹത്തിൽ പ്രാണൻ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, ഞാൻ നിനക്കു മാത്രമേ അചഞ്ചലമായി നിഷ്ഠനായി ഇരിക്കൂ. ഇതു ഞാൻ സത്യമായി നിന്നോടു പറയുന്നു.”
Verse 33
दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताज्जलि: । तौ परस्परत: प्रीतौ दृष्टवा त्वग्निपुरोगमान्
ദമയന്തി കൈകൂപ്പി മധുരവചനങ്ങളാൽ അവരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. അവർ ഇരുവരും പരസ്പരം സന്തുഷ്ടരായിരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, അഗ്നിയെ മുൻപാക്കി മുന്നേറുന്ന ദേവഗണങ്ങളിലേക്കു അവൾ ദൃഷ്ടി തിരിച്ചു.
Verse 34
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजस:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ഭീമന്റെ പുത്രിയായ ദമയന്തി നിഷധരാജനായ നളനെ വരിച്ചപ്പോൾ, മഹാതേജസ്സുള്ള ലോകപാലകർ അവിടെ സന്നിഹിതരായിരുന്നു.
Verse 35
प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम्
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“യജ്ഞത്തിൽ പ്രത്യക്ഷ ദർശനവും ഉണ്ടാകുന്നു; അതിലൂടെ അത്യുത്തമവും മംഗളകരവുമായ ഗതിയും ലഭിക്കുന്നു.”
Verse 36
अग्निरात्मभवं प्रादाद् यत्र वाउछति नैषथ:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—നൈഷധനായ നലൻ ഹൃദയത്തിൽ ആഗ്രഹിച്ച് വ്യാകുലനായിരുന്ന അതേ സ്ഥലത്ത് അഗ്നി തന്റെ തന്നെ സാരത്തിൽ നിന്നുയർന്ന വരം അവനു നൽകി।
Verse 37
यमस्त्वन्नरसं प्रादाद् धर्मे च परमां स्थितिम्,यमराजने यह कहा कि “राजा नलकी बनायी हुई रसोईमें उत्तमोत्तम रस एवं स्वाद उपलब्ध होगा और धर्ममें इनकी दृढ़ निष्ठा बनी रहेगी”
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—യമൻ അവനു ആഹാരത്തിന്റെ രസ-സ്വാദത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠതയും ധർമ്മത്തിൽ പരമസ്ഥിരതയും നൽകി; അതിനാൽ നലന്റെ അടുക്കളയിൽ ഉത്തമോത്തമ രുചികൾ ലഭ്യമാകും, അവന്റെ ധർമ്മനിഷ്ഠ അചഞ്ചലമായി നിലനിൽക്കും।
Verse 38
अपां पतिरपां भावं यत्र वाउ्छति नैषध: । स्रजश्नोत्तमगन्धाद्या: सर्वे च मिथुन ददुः
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ജലങ്ങളുടെ അധിപനായ വരുണൻ നലനു വരം നൽകി: അവൻ എവിടെ ആഗ്രഹിച്ചാലും അവിടെ ജലം പ്രത്യക്ഷമാകും; കൂടാതെ അവന്റെ പുഷ്പമാലകൾ സദാ ഉത്തമ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞതായിരിക്കും എന്നും പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ ദേവന്മാരും അവനു രണ്ടെണ്ണം വീതം വരങ്ങൾ നൽകി।
Verse 39
वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गता: । पार्थिवाश्चानु भूयास्य विवाहं विस्मयान्विता:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ വരങ്ങൾ നൽകി ആ ദേവന്മാർ ത്രിദിവത്തിലേക്ക് പോയി; ആ വിവാഹം കണ്ട ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാരും വിസ്മയഭരിതരായി തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ രാജ്യങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങി।
Verse 40
गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु भीम: प्रीतो महामना:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—പാർഥിവേന്ദ്രന്മാർ പോയശേഷം മഹാമനസ്സനായ ഭീമൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി।
Verse 41
उष्य तत्र यथाकामं नैषधो द्विपदां वर:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— “നീ അവിടെ നിന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം താമസിക്ക; മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നൈഷധരാജൻ അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കും.”
Verse 42
भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम् | मनुष्योंमें श्रेष्ठ निषधनरेश नल अपनी इच्छाके अनुसार कुछ दिनोंतक ससुरालमें रहे, फिर विदर्भनरेश भीमकी आज्ञा ले (दमयन्तीसहित) अपनी राजधानीको चले गये ।।
ഭീമന്റെ അനുമതി ലഭിച്ച നൈഷധരാജൻ നളൻ തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. തന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം കുറെ ദിവസം ശ്വശുരഗൃഹത്തിൽ താമസിച്ച ശേഷം, വിദർഭരാജൻ ഭീമനോട് വിട വാങ്ങി ദമയന്തിയോടുകൂടെ തന്റെ രാജധാനിയിലേക്കു യാത്രയായി. സ്ത്രീരത്നമായ ദമയന്തിയെ ലഭിച്ച ആ പുണ്യശ്ലോക രാജാവും, മര്യാദയും കൃതജ്ഞതയും പാലിച്ച്, ബന്ധുബന്ധങ്ങളും സമ്മതവും ആദരിച്ച്, സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 43
अतीव मुदितो राजा भ्राजमानों5शुमानिव
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— രാജാവ് അത്യന്തം ആനന്ദിച്ച്, കാന്തിമാനായ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു.
Verse 44
अरज्जयत् प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् | राजा नल सूर्यके समान प्रकाशित होते थे। वीरवर नल अत्यन्त प्रसन्न रहकर अपनी प्रजाका धर्मपूर्वक पालन करते हुए उसे प्रसन्न रखते थे || ४३ $ ।।
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— വീരനായ നളൻ ധർമ്മപ്രകാരം പ്രജയെ പരിപാലിച്ച് അവരെ സന്തുഷ്ടരാക്കി. അവൻ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. നാഹുഷപുത്രനായ യയാതിയെപ്പോലെ അശ്വമേധയാഗവും നടത്തി.
Verse 45
अन्यैश्न बहुभिर्धीमान् क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणै: | उन बुद्धिमान् नरेशने नहुषनन्दन ययातिकी भाँति अश्वमेध तथा पर्याप्त दक्षिणावाले दूसरे बहुत-से यज्ञोंका भी अनुष्ठान किया || ४४ ई || पुनश्चन रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— ഓ നാഹുഷവംശജനേ! ആ ധീമാൻ രാജാവ് യയാതിയെപ്പോലെ അശ്വമേധത്തോടൊപ്പം, സമൃദ്ധമായ ദക്ഷിണകളോടെ പൂർത്തിയാക്കിയ അനേകം മറ്റു ക്രതുക്കളും നടത്തി. തുടർന്ന് അവൻ വീണ്ടും മനോഹരമായ വനങ്ങളിലും ഉപവനങ്ങളിലും വിഹരിച്ചു.
Verse 46
जनयामास च ततो दमयन्त्यां महामना: । इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां च कन््यकाम्,महामना नलने दमयन्तीके गर्भसे इन्द्रसेन नामक एक पुत्र और इन्द्रसेना नामवाली एक कन्याको जन्म दिया
അതിനുശേഷം മഹാമനസ്സനായ നളൻ ദമയന്തിയിൽ നിന്ന് രണ്ടു സന്താനങ്ങളെ ജനിപ്പിച്ചു—ഇന്ദ്രസേനൻ എന്ന പുത്രനും, ഇന്ദ്രസേനാ എന്ന പുത്രിയും।
Verse 47
एवं स यजमानश्ष् विहरंक्ष नराधिप: । ररक्ष वसुसम्पूर्णा वसुधां वसुधाधिप:,इस प्रकार यज्ञोंका अनुष्ठान तथा सुखपूर्वक विहार करते हुए महाराज नलने धन- धान्यसे सम्पन्न वसुन्धराका पालन किया
ഇങ്ങനെ യജമാനനായി യാഗങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുകയും രാജോചിതമായ വിഹാരങ്ങളിൽ രമിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട്, വസുധാധിപനായ നളൻ ധനധാന്യസമൃദ്ധമായ ഭൂമിയെ കാത്തു പാലിച്ചു।
Verse 56
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलकर्तृक देवदौत्यविषयक छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ നലോപാഖ്യാനപർവ്വത്തിൽ നളൻ ചെയ്ത ദേവദൗത്യവിഷയക അമ്പത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 57
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि दमयन्तीस्वयंवरे सप्तपजञ्चाशत्तमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ വനപർവണി നലോപാഖ്യാനപർവണി ദമയന്തീസ്വയംവരേ സപ്തപഞ്ചാശത്തമോ അധ്യായഃ।
Verse 153
शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत । भारत! उसने अपने सुने हुए देवचिह्ञोंपर भी विचार किया। वह मन-ही-मन कहने लगी 'मैंने बड़े-बूढ़े पुरुषोंसे देवताओंकी पहचान करानेवाले जो लक्षण या चिह्न सुन रखे हैं
ദേവന്മാരുടെ ശരണം തേടേണ്ട സമയമെത്തിയെന്ന് അവൾ കരുതി. മുതിർന്നവരിൽ നിന്ന് കേട്ടിരുന്ന ദേവലക്ഷണങ്ങളെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച് നോക്കിയപ്പോൾ, നിലത്ത് ഇരുന്ന ആ അഞ്ചുപുരുഷന്മാരിൽ ഒരാളിലും ആ അടയാളങ്ങൾ അവൾ കണ്ടില്ല. പലവട്ടം ആലോചിച്ച് ദൃഢനിശ്ചയം കൈക്കൊണ്ട്, അന്നേരം ദേവന്മാരുടെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നതുതന്നെ ഏറ്റവും യുക്തമായ കര്ത്തവ്യമെന്ന് അവൾ നിശ്ചയിച്ചു।
Verse 273
वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी । विशाल नेत्रोंवाली दमयन्तीने लजाते-लजाते नलके वस्त्रका छोर पकड़ लिया और उनके गलेमें परम सुन्दर फूलोंका हार डाल दिया। इस प्रकार वरवर्णिनी दमयन्तीने राजा नलका पतिरूपमें वरण कर लिया
അപ്പോൾ വരവർണിനിയായ ദമയന്തി നലനെയേ ഭർത്താവായി വരിച്ചു. വിശാലമായ താമരസദൃശ നേത്രങ്ങളോടെ ലജ്ജിച്ചു തലകുനിച്ച് നലന്റെ വസ്ത്രത്തിന്റെ അറ്റം പിടിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഴുത്തിൽ അത്യന്തം മനോഹരമായ പുഷ്പമാല അണിയിച്ചു. ഇങ്ങനെ ദീപ്തിമതിയായ ദമയന്തി സ്വയംവരസഭയിൽ രാജാവ് നലനെ തന്റെ സ്വാമിയായി സ്വീകരിച്ചു.
Verse 333
तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा । इसी प्रकार दमयन्तीने भी हाथ जोड़कर विनीत वचनोंद्वारा महाराज नलका अभिनन्दन किया। वे दोनों एक-दूसरेको पाकर बड़े प्रसन्न हुए। उन्होंने सामने अग्नि आदि देवताओंको देखकर मन-ही-मन उनकी ही शरण ली
അപ്പോൾ അവർ ഇരുവരും മനസ്സിൽ തന്നെ ആ ദേവന്മാരുടെ ശരണം തേടി. അതുപോലെ ദമയന്തി കൈകൂപ്പി വിനീതവചനങ്ങളാൽ മഹാരാജാവ് നലനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. പരസ്പരം ലഭിച്ചതോടെ അവർ അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു; മുന്നിൽ അഗ്നി മുതലായ ദേവന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, ഉള്ളിൽ തന്നെ അവരുടെ ആശ്രയം സ്വീകരിച്ചു.
Verse 343
प्रहृषष्टमनस: सर्वे नलायाष्टो वरान् ददु: । दमयन्तीने जब नलका वरण कर लिया, तब उन सब महातेजस्वी लोकपालोंने प्रसन्नचित्त होकर नलको आठ वरदान दिये
ദമയന്തി നലനെ വരിച്ചതോടെ ആ മഹാതേജസ്വികളായ ലോകപാലകർ സന്തോഷചിത്തരായി നലനു എട്ട് വരങ്ങൾ നൽകി.
Verse 353
नैषधाय ददौ शक्र: प्रीयमाण: शचीपति: । शचीपति इन्द्रने प्रसन्न होकर निषधराज नलको यह वर दिया कि “मैं यज्ञमें तुम्हें प्रत्यक्ष दर्शन दूँगा और अन्तमें सर्वोत्तम शुभ गति प्रदान करूँगा”
ശചീപതിയായ ഇന്ദ്രൻ പ്രസന്നനായി നൈഷധരാജൻ നലനു ഈ വരം നൽകി— “നിന്റെ യജ്ഞത്തിൽ ഞാൻ നിനക്ക് പ്രത്യക്ഷ ദർശനം നൽകും; അവസാനം നിനക്ക് പരമോത്തമമായ ശുഭഗതി പ്രദാനം ചെയ്യും.”
Verse 366
लोकानात्मप्रभांश्वेव ददौ तस्मै हुताशन: । हविष्यभोक्ता अग्निदेवने नलको अपने ही समान तेजस्वी लोक प्रदान किये और यह भी कहा कि 'राजा नल जहाँ चाहेंगे, वहीं मैं प्रकट हो जाऊँगा”
ഹവിഷ്യഭോക്താവായ ഹുതാശനൻ (അഗ്നിദേവൻ) നലനു തന്റെതുപോലെ ദീപ്തിയുള്ള ലോകങ്ങൾ നൽകി. കൂടാതെ— “രാജാവ് നലൻ എവിടെ ആഗ്രഹിക്കുമോ അവിടെ ഞാൻ പ്രത്യക്ഷനാകും” എന്നും പറഞ്ഞു.
Verse 396
दमयन्त्याश्व मुदिता: प्रतिजग्मुर्यथागतम् । इस प्रकार राजा नलको वरदान देकर वे देवता-लोग स्वर्गलोकको चले गये। स्वयंवरमें आये हुए राजा भी विस्मयविमुग्ध हो नल और दमयन्तीके विवाहोत्सवका-सा अनुभव करते हुए प्रसन्नतापूर्वक जैसे आये थे
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ദമയന്തിക്കായി ആനന്ദിച്ച അവർ വന്ന വഴിയേ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോയി. വരം നൽകി ദേവന്മാർ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് പോയി; സ്വയംവരത്തിൽ എത്തിയ രാജാക്കന്മാരും അത്ഭുതവും ഹർഷവും കൊണ്ട് വിസ്മയമൂഢരായി, നല-ദമയന്തികളുടെ വിവാഹോത്സവം കണ്ടതുപോലെ അനുഭവിച്ച്, വന്നപോലെ തന്നെ സന്തോഷത്തോടെ മടങ്ങി।
Verse 403
विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च । सब नरेशोंके विदा हो जानेपर महामना भीमने बड़ी प्रसन्नताके साथ नल-दमयन्तीका शास्त्रविधिके अनुसार विवाह कराया
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും വിടപറഞ്ഞ ശേഷം, മഹാമനസ്സനായ ഭീമൻ അത്യന്തം ആനന്ദത്തോടെ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം നലനും ദമയന്തിയും തമ്മിലുള്ള വിവാഹം നടത്തിച്ചു।
Verse 423
रेमे सह तया राजज्छच्येव बलवृत्रहा । राजन! पुण्यश्लोक महाराज नलने भी उस रमणीरत्नको पाकर उसके साथ उसी प्रकार विहार किया, जैसे शचीके साथ इन्द्र करते हैं
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആ രമണീരത്നത്തെ ലഭിച്ച പുണ്യശ്ലോക മഹാരാജ നലൻ അവളോടൊപ്പം ആനന്ദത്തോടെ വിഹരിച്ചു; ബലവാനായ വൃത്രനെ വധിച്ച ഇന്ദ്രൻ ശചിയോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 456
दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपम: । तदनन्तर देवतुल्य राजा नलने दमयन्तीके साथ रमणीय वनों और उपवनोंमें विहार किया
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ദമയന്തിയോടൊപ്പം ദേവോപമനായ നലൻ ക്രീഡാവിഹാരം ചെയ്തു. തുടർന്ന് ദേവതുല്യനായ ആ രാജാവ് നലൻ ദമയന്തിയോടൊപ്പം മനോഹരമായ വനങ്ങളിലും ഉപവനങ്ങളിലും ആനന്ദത്തോടെ സഞ്ചരിച്ചു।
Frequently Asked Questions
Damayantī must choose between continued direct confrontation of an impaired ruler (risking escalation and loss) and discreet protective action—prioritizing dependents’ safety and continuity of household welfare when counsel is not received.
When judgment is clouded by obsession, ethical responsibility may shift from persuasion to safeguarding: dharma includes timely action (kāla-jñāna), reliance on trustworthy agents, and protection of vulnerable parties.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is structural, establishing causal links for later events (Vārṣṇeya’s service under Ṛtupārṇa) and illustrating dharma as context-sensitive stewardship rather than mere admonition.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.