Adhyaya 37

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षट्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान् गोवृषध्वजः / मोहयामास विप्रेन्द्रान् सूत वक्तुमिहार्हसि

ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതാ! ഗോവൃഷധ്വജനായ ഭഗവാൻ (ശിവൻ) ദാരുവനത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ എത്തി? അവിടെ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അദ്ദേഹം എങ്ങനെ മോഹിപ്പിച്ചു ഭ്രമിപ്പിച്ചു? ഇതു ഇവിടെ പറയേണ്ടതാകുന്നു.

Verse 2

सूत उवाच पुरा दारुवन् रम्ये देवसिद्धनिषेविते / सपुत्रदारा मुनयस्तपश्चेरुः सहस्रशः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും സേവിക്കുന്ന മനോഹരമായ ദാരുവനത്തിൽ, പുത്രന്മാരും ഭാര്യമാരും സഹിതം ആയിരക്കണക്കിന് മുനിമാർ തപസ്സു ചെയ്തു.

Verse 3

प्रवृत्तं विविधं कर्म प्रकुर्वाणा यथाविधि / यजन्ति विविधैर्यज्ञैस्तपन्ति च महर्षयः

വിവിധ പ്രവൃത്തി-കർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു, വിധിപ്രകാരം അവ അനുഷ്ഠിച്ച്, ആ മഹർഷിമാർ പലവിധ യജ്ഞങ്ങളാൽ യജനവും തപസ്സും ചെയ്തു.

Verse 4

तेषां प्रवृत्तिविन्यस्तचेतसामथ शूलधृक् / ख्यापयन् स महादोषं ययौ दारुवनं हरः

അവരുടെ ചിത്തം പ്രവൃത്തി-കർമ്മങ്ങളിൽ മാത്രം പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ശൂലധാരിയായ ഹരൻ (ശിവൻ) അവരുടെ മഹാദോഷം വെളിപ്പെടുത്തുവാൻ ദാരുവനത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 5

कृत्वा विश्वगुरुं विष्णुं पार्श्वे देवो महेश्वरः / ययौ निवृत्तविज्ञानस्थापनार्थं च शङ्करः

വിശ്വഗുരുവായ വിഷ്ണുവിനെ തൻ്റെ പാർശ്വത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് ദേവ മഹേശ്വരൻ പുറപ്പെട്ടു; നിവൃത്തിജ്ഞാനം സ്ഥാപിക്കുവാൻ ശങ്കരനും യാത്രയായി।

Verse 6

आस्थाय विपुलं वेशमूनविंशतिवत्सरः / लीलालसो महाबाहुः पीनाङ्गश्चारुलोचनः

വിപുലമായ വേഷം ധരിച്ചു, ഇരുപത് വയസ്സിന് താഴെയുള്ള യുവാവായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ലീലാലസൻ, മഹാബാഹു, പീനാംഗൻ, ചാരുലോചനൻ।

Verse 7

चामीकरवपुः श्रीमान् पूर्णचन्द्रनिभाननः / मत्तमातङ्गगामनो दिग्वासा जगदीश्वरः

സ്വർണകാന്തിയുള്ള ദേഹം, ശ്രിസമ്പന്നൻ, പൂർണ്ണചന്ദ്രസമാന മുഖം; മത്തഗജത്തിന്റെ ഗൗരവഗമനത്തോടെ നടക്കുന്ന ദിഗംബരൻ—അവൻ ജഗദീശ്വരൻ।

Verse 8

कुशेशयमयीं मालं सर्वरत्नैरलङ्कृताम् / दधानो भगवानीशः समागच्छति सस्मितः

താമരപ്പൂക്കളാൽ നിർമ്മിതവും സർവരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവുമായ മാല ധരിച്ചു ഭഗവാൻ ഈശൻ മന്ദഹാസത്തോടെ സമീപിച്ചു।

Verse 9

यो ऽनन्तः पुरुषो योनिर्लोकानामव्ययो हरिः / स्त्रीवेषं विष्णुरास्थाय सो ऽनुगच्छति शूलिनम्

അനന്തപുരുഷനും ലോകങ്ങളുടെ യോനികാരണവും അവ്യയനായ ഹരിയുമായ വിഷ്ണു, സ്ത്രീവേഷം ധരിച്ചു ശൂലധാരിയായ ശിവനെ അനുഗമിക്കുന്നു।

Verse 10

सम्पूर्णचन्द्रवदनं पीनोन्नतपयोधरम् / शुचिस्मितं सुप्रसन्नं रणन्नुपुरकद्वयम्

അവളുടെ മുഖം പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ; സ്തനയുഗളം പുഷ്ടവും ഉന്നതവും. ശുദ്ധമായ മന്ദഹാസവും പ്രസന്നമുഖവും കൊണ്ട്, അവളുടെ ഇരുനൂപുരങ്ങളും ഝങ്കരിച്ചു.

Verse 11

सुपीतवसनं दिव्यं श्यामलं चारुलोचनम् / उदारहंसचलनं विलासि सुमनोहरम्

അവൾ ദിവ്യവും ദീപ്തവുമായ പീതവസ്ത്രം ധരിച്ചു; ശ്യാമവർണ്ണയും മനോഹരനേത്രയുമായിരുന്നു. മഹത്തായ ഹംസത്തിന്റെ ഗതിപോലെ നടന്ന്, വിലാസഭാവത്തോടെ മനസ്സിനെ മയക്കി.

Verse 12

एवं स भगवानीशो देवदारुवने हरः / चचार हरिणा भिक्षां मायया मोहयन् जगत्

ഇങ്ങനെ ഭഗവാൻ ഈശൻ, ഹരൻ, ദേവദാരുവനത്തിൽ മൃഗത്തോടൊപ്പം ഭിക്ഷയ്ക്കായി സഞ്ചരിച്ചു; തന്റെ മായയാൽ ലോകത്തെ മോഹിപ്പിച്ചു.

Verse 13

दृष्ट्वा चरन्तं विश्वेशं तत्र तत्र पिनाकिनम् / मायया मोहिता नार्यो देवदेवं समन्वयुः

അവിടെ ഇവിടെയായി സഞ്ചരിക്കുന്ന പിനാകധാരിയായ വിശ്വേശ്വരനെ കണ്ടു, മായയിൽ മോഹിതയായ സ്ത്രീകൾ ദേവദേവനെ പിന്തുടർന്നു.

Verse 14

विस्त्रस्तवस्त्राभरणास्त्यक्त्वा लज्जां पतिव्रताः / सहैव तेन कामार्ता विलासिन्यश्चरन्तिहि

വസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ അസ്തവ്യസ്തമായി, ലജ്ജ ഉപേക്ഷിച്ച്—പതിവ്രതകളായിട്ടും—ആ വിലാസിനികൾ കാമാർത്തരായി അവനോടൊപ്പം തന്നെ സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 15

ऋषीणां पुत्रका ये स्युर्युवानो जितमानसाः / अन्वगच्छन् हृषीकेशं सर्वे कामप्रपीडिताः

ഋഷിമാരുടെ യുവപുത്രന്മാർ, മനസ്സിനെ ജയിച്ചവരായിട്ടും, ഇന്ദ്രിയാധിപനായ ഹൃഷീകേശനെ പിന്തുടർന്നു; എങ്കിലും എല്ലാവരും കാമവേഗത്താൽ പീഡിതരായിരുന്നു।

Verse 16

गायन्ति नृत्यन्ति विलासबाह्या नारीगणा मायिनमेकमीशम् / दृष्ट्वा सपत्नीकमतीवकान्त- मिच्छन्त्यथालिङ्गनमाचरन्ति

പാടിയും നൃത്തം ചെയ്തും, ലീലാഭാവങ്ങളോടെ സ്ത്രീസമൂഹങ്ങൾ ആ ഏകമായ മായാവീശ്വരനെ ദർശിക്കുന്നു। സഹധർമ്മിണിയോടുകൂടിയും അത്യന്തം മനോഹരനായ പ്രഭുവിനെ കണ്ടു അവർ ആലിംഗനം ആഗ്രഹിച്ചു അതുപോലെ ചെയ്യാൻ തുടങ്ങുന്നു।

Verse 17

पदे निपेतुः स्मितमाचरन्ति गायन्ति गीतानि मुनीशपुत्राः / आलोक्य पद्मापतिमादिदेवं भ्रूभङ्गमन्ये विचरन्ति तेन

ചിലർ അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു, ചിലർ ഭക്ത്യാനന്ദത്തോടെ മന്ദഹാസം ചെയ്തു; മുനീശന്മാരുടെ പുത്രന്മാർ സ്തുതിഗീതങ്ങൾ പാടി. ആദിദേവനായ പദ്മാപതിയെ കണ്ടു ചിലർ ഭ്രൂകുടി ചുളിച്ച്, ആ മഹാദർശനത്തിൽ വിറച്ച് ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും സഞ്ചരിച്ചു।

Verse 18

आसामथैषामपि वासुदेवो मायी मुरारिर्मनसि प्रविष्टः / करोति भोगान् मनसि प्रवृत्तिं मायानुभूयन्त इतिव सम्यक्

ഇവരുടെ മനസ്സിലും വാസുദേവൻ—മുരാരി, മായാധാരി—പ്രവേശിച്ച് ഭോഗാനുഭവങ്ങളും മനസ്സിന്റെ പുറംപ്രവൃത്തിയും ഉളവാക്കുന്നു. അങ്ങനെ അവർ മായയെ അതിന്റെ യഥാവിധി പ്രവർത്തനപ്രകാരം സമ്യകമായി അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 19

विभाति विश्वामरभूतभर्ता स माधवः स्त्रीगणमध्यविष्टः / अशेषशक्त्यासनसंनिविष्टो यथैकशक्त्या सह देवदेवः

സകല ലോകവും ദേവന്മാരും ജീവികളും ധരിക്കുന്ന മാധവൻ, ശക്തിസമൂഹങ്ങളുടെ മദ്ധ്യേ ആസീനനായി ദീപ്തിമാനാകുന്നു। അവൻ അശേഷശക്തികളുടെ സിംഹാസനത്തിൽ സ്ഥാപിതൻ; ദേവദേവൻ ഏക പരമശക്തിയോടുകൂടെ വിരാജിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെ।

Verse 20

करोति नृत्यं परमप्रभावं तदा विरूढः पुनरेव भूयः / ययौ समारुह्य हरिः स्वभावं तदीशवृत्तामृतमादिदेवः

അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പരമപ്രഭാവമുള്ള നൃത്തം ചെയ്തു; പിന്നെ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ് ആദിദേവനായ ഹരി തന്റെ സ്വാഭാവിക സ്വരൂപത്തിൽ ആരൂഢനായി പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു; ഈശ്വരന്റെ ദിവ്യചര്യകളുടെ അമൃതസമമായ വൃത്താന്തം അവശേഷിപ്പിച്ചു.

Verse 21

दृष्ट्वा नारीकुलं रुद्रं पुत्राणामपि केशवम् / मोहयन्तं मुनिश्रेष्ठाः कोपं संदधिरे भृशम्

രുദ്രൻ സ്ത്രീസമൂഹത്തെ മോഹിപ്പിക്കുകയും, കേശവൻ അവരുടെ സ്വന്തം പുത്രന്മാരെയുമുപോലും ഭ്രമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ശ്രേഷ്ഠ മുനിമാർ അത്യന്തം ക്രോധിച്ചു.

Verse 22

अतीव परुषं वाक्यं प्रोचुर्देवं कपर्दिनम् / शेषुश्च शापैर्विविधैर्मायया तस्य मोहिताः

അവർ കപർദിന ദേവനോട് അത്യന്തം കഠിനമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; മറ്റുള്ളവരും അവന്റെ മായയിൽ മോഹിതരായി വിവിധ ശാപങ്ങളാൽ (അവനെ) ആക്രമിച്ചു.

Verse 23

तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे / यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः

ശങ്കരന്റെ സന്നിധിയിൽ അവരുടെ എല്ലാവരുടെയും തപസ്സുകൾ നിർവീര്യമായി—ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾ സൂര്യപ്രകാശത്തിൽ മങ്ങുന്നതുപോലെ.

Verse 24

ते भग्नतपसो विप्राः समेत्य वृषभध्वजम् / को भवानिति देवेशं पृच्छन्ति स्म विमोहिताः

തപസ്സു ഭംഗപ്പെട്ട ആ വിപ്രർ ഒന്നിച്ചു വൃഷഭധ്വജനായ (ശിവനെ) സമീപിച്ചു; മോഹിതരായി ദേവേശ്വരനോട് ചോദിച്ചു—“ഭവാൻ ആരാണ്?”

Verse 25

सो ऽब्रवीद् भगवानीशस्तपश्चर्तुमिहागतः / इदानीं भार्यया देशे भवद्भिरिह सुव्रताः

അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ഈശൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ഇവിടെ തപസ്സ് ചെയ്യാൻ വന്നതാണ്. ഹേ ഉത്തമ വ്രതധാരികളായ ഋഷികളെ, ഇനി ഞാൻ എന്റെ ഭാര്യയോടൊപ്പം ഈ സ്ഥലത്ത് നിങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വസിക്കും.'

Verse 26

तस्य ते वाक्यमाकर्ण्य भृग्वाद्या मुनिपुङ्गवाः / ऊचुर्गृहीत्वा वसनं त्यक्त्वा भार्यां तपश्चर

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭൃഗു തുടങ്ങിയ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാർ പറഞ്ഞു: 'താപസ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, ഭാര്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് തപസ്സ് ചെയ്യുക.'

Verse 27

अथोवाच विहस्येशः पिनाकी नीललोहितः / संप्रेक्ष्य जगतो योनिं पार्श्वस्थं च जनार्दनम्

അപ്പോൾ പിനാകപാണിയും നീലലോഹിതനുമായ ഈശൻ ജഗത്തിന്റെ യോനിയെയും (മായാദേവി) തന്റെ അരികിൽ നിൽക്കുന്ന ജനാർദ്ദനനെയും നോക്കി പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു.

Verse 28

कथं भवद्भिरुदितं स्वभार्यापोषणोत्सुकैः / त्यक्तव्या मम भार्येति धर्मज्ञैः शान्तमानसैः

'സ്വന്തം ഭാര്യമാരെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ തത്പരരായ നിങ്ങൾ, ധർമ്മം അറിയുന്നവരും ശാന്തമനസ്കരുമായിരുന്നിട്ടും, എന്റെ ഭാര്യ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവളാണെന്ന് എങ്ങനെ പറയുന്നു?'

Verse 29

ऋषय ऊचुः व्यभिचाररता नार्यः संत्याज्याः पतिनेरिताः / अस्माभिरेषा सुभगा तादृशी त्यागमर्हति

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു: 'വ്യഭിചാരത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്ന സ്ത്രീകളെ ഭർത്താക്കന്മാർ ഉപേക്ഷിക്കണം എന്ന് വിധിയുണ്ട്. ഞങ്ങളുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ഈ സുന്ദരിയും അത്തരത്തിലുള്ളവളാണ്, അതിനാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടാൻ യോഗ്യയാണ്.'

Verse 30

महादेव उवाच न कदाचिदियं विप्रा मनसाप्यन्यमिच्छति / नाहमेनामपि तथा विमुञ्चामि कदाचन

മഹാദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വിപ്രന്മാരേ, അവൾ ഒരിക്കലും മനസ്സിലും മറ്റൊരാളെ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ഞാനും അവളെ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല।

Verse 31

ऋषय ऊचुः दृष्ट्वा व्यभिचरन्तीह ह्यस्माभिः पुरुषाधम / उक्तं ह्यसत्यं भवता गम्यतां क्षिप्रमेव हि

ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—ഹേ പുരുഷാധമാ, ഇവിടെ നീ ദുഷ്‌ചര്യയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ടു ഞങ്ങൾ എല്ലാം അറിഞ്ഞു; നീ അസത്യം പറഞ്ഞു, അതിനാൽ ഉടൻ പോകുക।

Verse 32

एवमुक्ते महादेवः सत्यमेव मयेरितम् / भवतां प्रतिभात्येषेत्युक्त्वासौ विचचार ह

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാദേവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു—ഞാൻ പറഞ്ഞത് സത്യമത്രേ; നിങ്ങൾക്ക് അങ്ങനെ തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ—എന്ന് പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം വഴിയേ പോയി।

Verse 33

सो ऽगच्छद्धरिणा सार्धं मुनिन्द्रस्य महात्मनः / वसिष्ठस्याश्रमं पुण्यं भिक्षार्थो परमेश्वरः

അപ്പോൾ പരമേശ്വരൻ ഭിക്ഷാർത്ഥമായി മാൻ കൂടെ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ വസിഷ്ഠന്റെ പുണ്യാശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി।

Verse 34

दृष्ट्वा समागतं देवं भिक्षमाणमरुन्धती / वसिष्ठस्य प्रिया भार्या प्रत्युद्गम्य ननाम नम्

ഭിക്ഷ തേടി എത്തിയ ദേവനെ കണ്ടപ്പോൾ, വസിഷ്ഠന്റെ പ്രിയഭാര്യ അരുന്ധതി മുന്നോട്ട് ചെന്നു സ്വീകരിച്ച് ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിച്ചു।

Verse 35

प्रक्षाल्य पादौ विमलं दत्त्वा चासनमुत्तमम् / संप्रेक्ष्य शिथिलं गात्रमभिघातहतं द्विजैः / संधयामास भैषज्यैर्विष्णा वदना सती

സതി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ നിർമ്മലമായി കഴുകി ഉത്തമാസനം അർപ്പിച്ചു. പിന്നെ ദ്വിജന്മാരുടെ പ്രഹാരങ്ങളാൽ ശിഥിലമായ അവയവങ്ങൾ കണ്ടു, വിഷ്ണുസമ ദീപ്തമുഖിനിയായ സതി ഔഷധചികിത്സകളാൽ അവയെ ചേർത്ത് സുഖപ്പെടുത്തി.

Verse 36

चकार महतीं पूजां प्रार्थयामास भार्यया / को भवान् कुत आयातः किमाचारो भवानिति / उवाच तां महादेवः सिद्धानां प्रवरो ऽस्म्यहम्

അദ്ദേഹം മഹത്തായ പൂജ നടത്തി, ഭാര്യയോടുകൂടെ വിനയത്തോടെ പ്രാർത്ഥിച്ചു—“ഭവാൻ ആരാണ്? എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്? ഭവാന്റെ ആചാരം എന്ത്?” അപ്പോൾ മഹാദേവൻ അവളോട് പറഞ്ഞു—“ഞാൻ സിദ്ധന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ.”

Verse 37

यदेतन्मण्डलं शुद्धं भाति ब्रह्ममयं सदा / एषैव देवता मह्यं धारयामि सदैव तत्

സദാ ബ്രഹ്മമയമായി പ്രകാശിക്കുന്ന ആ ശുദ്ധ മണ്ഡലം—അതേയാണ് എനിക്ക് ആരാധ്യദേവത; ഞാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും അതിനെ തന്നെ ധാരണം (ധ്യാനം) ചെയ്യുന്നു.

Verse 38

हत्युक्त्वा प्रययौ श्रीमाननुगृह्य पतिव्रताम् / ताडयाञ्चक्रिरे दण्डैर्लोष्टिभिर्मुष्टिभिद्विजाः

ആ കഠിനവാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ച്, പതിവ്രതയെ അനുഗ്രഹിച്ച്, ശ്രീമാൻ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് ദ്വിജന്മാർ ദണ്ഡങ്ങൾ, മണ്ണുകട്ടകൾ, മുഷ്ടികൾ എന്നിവകൊണ്ട് അടിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 39

दृष्ट्वा चरन्तं गिरिशं नग्नं विकृतलक्षणम् / प्रोचुरेतद् भवांल्लिङ्गमुत्पाटयतु दुर्मते

ഗിരീശൻ നഗ്നനായി, വികൃതലക്ഷണങ്ങളോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നതു കണ്ട അവർ പറഞ്ഞു—“ഈ ദുര്മതി തന്റെ ലിംഗം പിഴുതെറിയട്ടെ!”

Verse 40

तानब्रवीन्महायोगी करिष्यामीति शङ्करः / युष्माकं मामके लिङ्गे यदि द्वेषो ऽभिजायते

മഹായോഗിയായ ശങ്കരൻ അവരോട് പറഞ്ഞു—“ഞാൻ അത് ചെയ്യും. എന്റെ ലിംഗത്തെക്കുറിച്ച് നിങ്ങളിൽ ദ്വേഷം ഉദിച്ചാൽ…”

Verse 41

इत्युक्त्वोत्पाटयामास भगवान् भगनेत्रहा / नापश्यंस्तत्क्षणेनेशं केशवं लिङ्गमेव च

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭഗനേത്രഹാ എന്ന ഭഗവാൻ അതേ ക്ഷണത്തിൽ അത് പിഴുതെറിഞ്ഞു. ആ നിമിഷം അവർ കേശവനെയോ മറ്റൊന്നെയോ കണ്ടില്ല—ലിംഗം മാത്രം ശേഷിച്ചു.

Verse 42

तदोत्पाता बभूवुर्हि लोकानां भयशंसिनः / न राजते सहस्रांशुश्चचाल पृथिवी पुनः / निष्प्रभाश्च ग्रहाः सर्वे चुक्षुभे च महोदधिः

അപ്പോൾ ജനങ്ങളിൽ ഭയം വിതയ്ക്കുന്ന ഭീകര അപശകുനങ്ങൾ ഉദിച്ചു. സഹസ്രകിരണ സൂര്യൻ പ്രകാശിച്ചില്ല; ഭൂമി വീണ്ടും നടുങ്ങി; എല്ലാ ഗ്രഹങ്ങളും തേജസ്സറ്റവയായി; മഹാസമുദ്രം കലങ്ങി കുതിച്ചു.

Verse 43

अपश्यच्चानुसूयात्रेः स्वप्नं भार्या पतिव्रता / कथयामास विप्राणां भयादाकुलितेक्षणा

അത്രിയുടെ പതിവ്രതയായ ഭാര്യ അനസൂയ ഒരു സ്വപ്നം കണ്ടു; ഭയത്തിൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ അവൾ ബ്രാഹ്മണ ഋഷിമാരോട് അത് വിവരിച്ചു പറഞ്ഞു.

Verse 44

तेजसा भासयन् कृत्स्नं नारायणसहायवान् / भिक्षमाणः शिवो नूनं दृष्टो ऽस्माकं गृहेष्विति

“നിശ്ചയമായും നമ്മുടെ വീടുകളിൽ ശിവൻ ഭിക്ഷ യാചിച്ചുകൊണ്ട് ദർശനമരിച്ചു—സ്വതേജസ്സാൽ എല്ലാം പ്രകാശിപ്പിച്ച്, സഹചാരിയായി നാരായണനോടൊപ്പം.”

Verse 45

तस्या वचनमाकर्ण्य शङ्कमाना महर्षयः / सर्वे जग्मुर्महायोगं ब्रह्माणं विश्वसंभवम्

അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സംശയഭരിതരായ മഹർഷിമാർ എല്ലാവരും ചേർന്ന് മഹായോഗി, വിശ്വസംഭവനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അടുക്കൽ പോയി।

Verse 46

उपास्यमानममलैर्योगिभिर्ब्रह्मवित्तमैः / चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्भिः सावित्र्या सहितं प्रभुम्

നിർമല യോഗികളും ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠജ്ഞാനികളും ഉപാസിക്കുന്ന ആ പരമാധിപനായ പ്രഭുവിനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു; അവൻ ചതുര്‍വേദമൂർത്തിയും സാവിത്രി (ഗായത്രി) സഹിതനുമാകുന്നു।

Verse 47

आसीनमासने रम्ये नानाश्चर्यसमन्विते / प्रभासहस्रकलिले ज्ञानैश्वर्यादिसंयुते

അനേകം അത്ഭുതങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട മനോഹരമായ ആസനത്തിൽ അവൻ ആസീനനായി; സഹസ്ര ദീപ്തികളുടെ പ്രഭയിൽ നിറഞ്ഞ്, ജ്ഞാനം, ഐശ്വര്യം മുതലായ ദിവ്യഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായി।

Verse 48

विभ्राजमानं वपुषा सस्तितं शुभ्रलोचनम् / चतुर्मुखं महाबाहुं छन्दोमयमजं परम्

അവൻ ദേഹകാന്തിയിൽ ദീപ്തനായി, സുസ്ഥിരനായി നിലകൊണ്ടു, ശുഭ്രമായി തിളങ്ങുന്ന കണ്ണുകളോടെ; ചതുര്മുഖൻ, മഹാബാഹു—ഛന്ദോമയൻ, അജൻ, പരമതത്ത്വം।

Verse 49

विलोक्य वेदपुरुषं प्रसन्नवदनं शुभम् / शिरोभिर्धरणीं गत्वा तोषयामासुरीश्वरम्

ശുഭവും പ്രസന്നമുഖവുമായ വേദപുരുഷനെ കണ്ടിട്ട് അവൾ തലകുനിച്ച് ഭൂമിയെ സ്പർശിച്ചു നമസ്കരിച്ചു; ഇങ്ങനെ സർവേശ്വരനെ സന്തുഷ്ടനാക്കി।

Verse 50

तान् प्रसन्नमना देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः / व्याजहार मुनिश्रेष्ठाः किमागमनकारणम्

അപ്പോൾ പ്രസന്നമനസ്സോടെ, ചതുര്മൂർത്തിയും ചതുര്മുഖനും ആയ ദേവൻ ബ്രഹ്മാ ആ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരോട് പറഞ്ഞു—“നിങ്ങളുടെ വരവിന്റെ കാരണമെന്ത്?”

Verse 51

तस्य ते वृत्तमखिलं ब्रह्मणः परमात्मनः / ज्ञापयाञ्चक्रिरे सर्वे कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्

പിന്നീട് അവർ തലമേൽ അഞ്ജലി ചേർത്ത്, പരമാത്മസ്വരൂപനായ ബ്രഹ്മനോട് അവനെ സംബന്ധിച്ചുണ്ടായ സകല സംഭവങ്ങളും പൂർണ്ണമായി അറിയിച്ചു.

Verse 52

ऋषय ऊचुः कश्चिद् दारुवनं पुण्यं पुरुषो ऽतीवशोभनः / भार्यया चारुसर्वाङ्ग्या प्रविष्टो नग्न एव हि

ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—“അത്യന്തം ശോഭനനായ ഒരുപുരുഷൻ, സകലാംഗസുന്ദരിയായ ഭാര്യയോടുകൂടെ, പുണ്യമായ ദാരുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവൻ തീർച്ചയായും നഗ്നനായിരുന്നു.”

Verse 53

मोहयामास वपुषा नारीणां कुलमीश्वरः / कन्यकानां प्रिया चास्य दूषयामास पुत्रकान्

ആ ഈശ്വരൻ തന്റെ രൂപസൗന്ദര്യത്താൽ സ്ത്രീകളുടെ കുടുംബങ്ങളെ മോഹിപ്പിച്ചു; കന്യകമാർക്ക് പ്രിയനായിത്തീർന്ന് അവരുടെ പുത്രന്മാരെയും ദൂഷിതരാക്കി.

Verse 54

अस्माभिर्विविधाः शापाः प्रदत्ताश्च पराहताः / ताडितो ऽस्माभिरत्यर्थं लिङ्गन्तु विनिपातितम्

ഞങ്ങൾ പലവിധ ശാപങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു പ്രഹരിച്ചു; അത്യന്തം ബലത്തോടെ അടിച്ച് ലിംഗത്തെയും താഴെ വീഴ്ത്തി.

Verse 55

अन्तर्हितश्च भगवान् सभार्यो लिङ्गमेव च / उत्पाताश्चाभवन् घोराः सर्वभूतभयङ्कराः

അപ്പോൾ ഭഗവാൻ സഹധർമ്മിണിയോടുകൂടിയും ആ ലിംഗവും അപ്രത്യക്ഷമായി. തുടർന്ന് സർവ്വ ജീവികൾക്കും ഭയങ്കരമായ ഘോര അപശകുനങ്ങൾ ഉദിച്ചു.

Verse 56

क एष पुरुषो देव भीताः स्म पुरुषोत्तम / भवन्तमेव शरणं प्रपन्ना वयमच्युत

ഹേ ദേവാ! ഈ പുരുഷൻ ആരാണ്? ഹേ പുരുഷോത്തമാ! ഞങ്ങൾ ഭീതിയിലാണ്. ഹേ അച്യുതാ! ഞങ്ങൾ നിന്നെയേ ഏക ശരണമായി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 57

त्वं हि वेत्सि जगत्यस्मिन् यत्किञ्चिदपि चेष्टितम् / अनुग्रहेण विश्वेश तदस्माननुपालय

ഈ ലോകത്തിൽ ഏതൊരു ചലനവും ശ്രമവും എന്തായാലും അത് നീയേ അറിയുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഹേ വിശ്വേശ്വരാ, അനുഗ്രഹത്തോടെ ഞങ്ങളെ കാത്തുകൊള്ളണമേ.

Verse 58

विज्ञापितो मुनिगणैर्विश्वात्मा कमलोद्भवः / ध्यात्वा देवं त्रिशूलाङ्कं कृताञ्जलिरभाषत

മുനിഗണങ്ങൾ അപേക്ഷിച്ചതിനാൽ, കമലോദ്ഭവനും വിശ്വാത്മാവുമായ ബ്രഹ്മാവ് ത്രിശൂലചിഹ്നിതനായ ദേവൻ ശിവനെ ധ്യാനിച്ചു; കൈകൂപ്പി പിന്നെ പറഞ്ഞു.

Verse 59

ब्रह्मोवाच हा कष्टं भवतामद्य जातं सर्वार्थनाशनम् / धिग्बलं धिक् तपश्चर्या मिथ्यैव भवतामिह

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—അയ്യോ! ഇന്ന് നിങ്ങളെ സകല ലക്ഷ്യങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്ന മഹാവിപത്ത് ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു. ധിക് ബലത്തിന്! ധിക് തപശ്ചര്യയ്ക്ക്! ഇവിടെ നിങ്ങള്ക്ക് ഇതെല്ലാം വ്യർത്ഥമായി തീർന്നു.

Verse 60

संप्राप्य पुण्यसंस्कारान्निधीनां परमं निधिम् / उपेक्षितं वृथाचारैर्भवद्भिरिह मोहितैः

പുണ്യസംസ്കാരങ്ങളാൽ നിധികളിൽ പരമനിധിയെ പ്രാപിച്ചിട്ടും, ഇവിടെ മോഹിതരായ നിങ്ങൾ വ്യർത്ഥവും ഫലശൂന്യവുമായ ആചാരങ്ങളിൽ മുങ്ങി അതിനെ അവഗണിച്ചു।

Verse 61

काङ्क्षन्ते योगिनो नित्यं यतन्तो यतयो निधिम् / यमेव तं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्

സദാ പരിശ്രമിക്കുന്ന യതി-യോഗികൾ നിരന്തരം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആ നിധിയെ, അതേ തന്നെയായി നിങ്ങൾ സാക്ഷാൽ പ്രാപിച്ചിട്ടും—അയ്യോ—അവഗണിച്ചു।

Verse 62

यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्यत्प्राप्त्यैर्वेदवादिनः / महानिधिं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्

അവനെ പ്രാപിക്കാനായി വേദവാദികൾ പലവിധ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തുന്നു; ആ മഹാനിധിയെ പ്രാപിച്ചിട്ടും—അയ്യോ—നിങ്ങൾ അവഗണിച്ചു।

Verse 63

यं समासाद्य देवानैमैश्वर्यमखिलं जगत् / तमासाद्याक्षयनिधिं हा भवद्भिरुपेक्षितम्

അവനെ പ്രാപിച്ചതിനാൽ ദേവന്മാർക്ക് സർവ്വലോകാധിപത്യം ലഭിച്ചു; അതേ അക്ഷയനിധിയായ പ്രഭുവിനെ പ്രാപിച്ചിട്ടും—അയ്യോ—നിങ്ങൾ അവഗണിച്ചു।

Verse 64

यत्समापत्तिजनितं विश्वेशत्वमिदं मम / तदेवोपेक्षितं दृष्ट्वा निधानं भाग्यवर्जितैः

സമാപത്തിയിൽ നിന്നു ജനിച്ച എന്റെ ഈ വിശ്വേശ്വരത്വം—അതേ നിധിയെ ഭാഗ്യവഞ്ചിതർ അവഗണിക്കുന്നതു കണ്ടാൽ (ഹൃദയം ഖേദിക്കുന്നു)।

Verse 65

यस्मिन् समाहितं दिव्यमैश्वर्यं यत् तदव्ययम् / तमासाद्य निधिं ब्राह्म हा भवद्भिर्वृथाकृतम्

യാതിൽ ദിവ്യമായ ഐശ്വര്യം സമാഹിതമായി സ്ഥാപിതമാണോ, അത് അവ്യയമാണ്—ആ നിധിയെ പ്രാപിച്ചിട്ടും, ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, അയ്യോ! നിങ്ങൾ വ്യർത്ഥമായി പ്രവർത്തിച്ചു; കാരണം അവിടെ സത്യശരണാഗതി ചെയ്തില്ല।

Verse 66

एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः / न तस्य परमं किञ्चित् पदं समधिगम्यते

ഇവൻ തന്നെയാണ് മഹാദേവൻ—നിശ്ചയമായും മഹേശ്വരൻ—എന്ന് അറിയണം. അവനേക്കാൾ പരമായ ഒരു പദവും പൂർണ്ണമായി പ്രാപിക്കാനോ ഗ്രഹിക്കാനോ കഴിയില്ല।

Verse 67

देवतानामृषीणां च पितॄणां चापि शाश्वतः / सहस्रयुगपर्यन्ते प्रलये सर्वदेहिनाम् / संहरत्येष भगवान् कालो भूत्वा महेश्वरः

ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, പിതൃകൾ ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ ദേഹികളെയും—ആയിരം യുഗങ്ങൾ പൂർത്തിയായ പ്രളയകാലത്ത്—ഈ ശാശ്വത ഭഗവാൻ മഹേശ്വരൻ കാലരൂപനായി എല്ലാവരെയും തനിക്കുള്ളിൽ സംഹരിക്കുന്നു।

Verse 68

एष चैव प्रजाः सर्वाः सृजत्येकः स्वतेजसा / एष चक्री च वज्री च श्रीवत्सकृतलक्षणः

അവൻ ഒരുത്തൻ തന്നെയാണ് തന്റെ സ്വതേജസ്സാൽ സകല പ്രജകളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അവൻ ചക്രധാരിയും വജ്രധാരിയും ആകുന്നു; അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്ത് ശുഭമായ ശ്രീവത്സചിഹ്നം ഉണ്ട്।

Verse 69

योगी कृतयुगे देवस्त्रेतायां यज्ञ उच्यते / द्वापरे भगवान् कालो धर्मकेतुः कलौ युगे

കൃതയുഗത്തിൽ ദേവൻ ‘യോഗി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ത്രേതായുഗത്തിൽ ‘യജ്ഞ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ദ്വാപരത്തിൽ ഭഗവാൻ ‘കാല’ ആകുന്നു; കലിയുഗത്തിൽ ‘ധർമ്മകേതു’—ധർമ്മത്തിന്റെ പതാക—എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 70

रुद्रस्य मूर्तयस्तिस्त्रो याभिर्विश्वमिदं ततम् / तमो ह्यग्नी रजो ब्रह्मा सत्त्वं विष्णुरिति प्रभुः

രുദ്രന് മൂന്നു മൂർത്തികളുണ്ട്; അവയാൽ ഈ സർവ്വവിശ്വവും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. തമോഗുണത്തിൽ അവൻ അഗ്നി, രജോഗുണത്തിൽ അവൻ ബ്രഹ്മാ, സത്ത്വഗുണത്തിൽ അവൻ വിഷ്ണു—അവൻ തന്നെയാണ് പ്രഭു.

Verse 71

मूर्तिरन्या स्मृता चास्य दिग्वासा वै शिवा ध्रुवा / यत्र तिष्ठति तद् ब्रह्म योगेन तु समन्वितम्

അവന്റെ മറ്റൊരു രൂപവും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—ദിഗ്വാസിയായ, ധ്രുവമായ, മംഗളകരനായ ശിവൻ. അവൻ എവിടെ വസിക്കുകയോ, അതുതന്നെ ബ്രഹ്മം; യോഗത്താൽ സംയുക്തമായി സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 72

या चास्य पार्श्वगा भार्या भवद्भिरभिवीक्षिता / सा हि नारायणो देवः परमात्मा सनातनः

അവന്റെ അരികിൽ നില്ക്കുന്ന ഭാര്യയെ നിങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ദർശിച്ചിരിക്കുന്നു; അവളുതന്നെ ദേവ നാരായണൻ, സനാതന പരമാത്മാവ്.

Verse 73

तस्मात् सर्वमिदं जातं तत्रैव च लयं व्रजेत् / स एव मोहयेत् कृत्स्नं स एव परमा गतिः

അവനിൽ നിന്നാണ് ഇതെല്ലാം ജനിച്ചത്; അവനിലേക്കുതന്നെ ലയിക്കുന്നു. അവൻ തന്നെയാണ് സർവ്വത്തെയും മോഹിപ്പിക്കുന്നത്; അവൻ തന്നെയാണ് പരമഗതി—പരമാശ്രയം.

Verse 74

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् / एकशृङ्गो महानात्मा पुराणो ऽष्टाक्षरो हरिः

ആ പരമപുരുഷൻ സഹസ്രശിരസ്സും സഹസ്രനേത്രങ്ങളും സഹസ്രപാദങ്ങളും ഉള്ളവൻ. അവൻ ഏകശൃംഗൻ, മഹാത്മാവ്, പുരാതന ഹരി—പവിത്ര അഷ്ടാക്ഷര മന്ത്രസ്വരൂപൻ.

Verse 75

चतुर्वेदश्चतुर्मूर्तिस्त्रिमूर्तिस्त्रिगुणः परः / एकमूर्तिरमेयात्मा नारायण इति श्रुतिः

അവൻ ചതുർവേദസ്വരൂപൻ; അവൻ ചതുർമൂർത്തി; അവൻ ത്രിമൂർത്തിയും ത്രിഗുണാതീത പരമേശ്വരനും ആകുന്നു. പല രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാലും അവന്റെ മൂലസ്വരൂപം ഒന്നേ—അളക്കാനാകാത്ത ആത്മസ്വഭാവം. അതുകൊണ്ട് ശ്രുതി പറയുന്നു: ‘അവൻ നാരായണൻ.’

Verse 76

ऋतस्य गर्भो भगवानापो मायातनुः प्रभुः / स्तूयते विविधैर्मन्त्रैर्ब्राह्मणैर्धर्ममोक्षिभिः

ഭഗവാൻ ഋതത്തിന്റെ ഗർഭം; അവൻ തന്നെയാണ് ആപഃ (ദിവ്യ ജലസ്വരൂപം); മായാതനുവുള്ള പ്രഭു ഈശ്വരൻ. ധർമ്മവും മോക്ഷവും ലക്ഷ്യമാക്കിയ ബ്രാഹ്മണർ വിവിധ വൈദിക മന്ത്രങ്ങളാൽ അവനെ സ്തുതിക്കുന്നു.

Verse 77

संहृत्य सकलं विश्वं कल्पान्ते पुरुषोत्तमः / शेते योगामृतं पीत्वा यत् तद् विष्णोः परं पदम्

കൽപാന്തത്തിൽ പുരുഷോത്തമൻ സർവ്വവിശ്വവും സംഹരിച്ച്, യോഗാമൃതം പാനം ചെയ്ത്, ആ പരമാവസ്ഥയിൽ ശയിക്കുന്നു—അതേ വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദം, പരമധാമം.

Verse 78

न जायते न म्रियते वर्धते न च विश्वसृक् / मूलप्रकृतिरव्यक्ता गीयते वैदिकैरजः

അത് ജനിക്കുകയില്ല, മരിക്കുകയില്ല, വളരുകയില്ല; അതുപോലെ അത് വിശ്വസൃഷ്ടികർത്താവുമല്ല. വൈദിക ഋഷിമാർ അതിനെ ‘അജം’, ‘അവ്യക്ത മൂലപ്രകൃതി’ എന്നു പാടി സ്തുതിക്കുന്നു.

Verse 79

ततो निशायां वृत्तायां सिसृक्षुरखिलञ्जगत् / अजस्य नाभौ तद् बीजं क्षिपत्येष महेश्वरः

പിന്നെ രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, സർവ്വജഗത്തെയും സൃഷ്ടിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഈ മഹേശ്വരൻ ആ ബീജം അജൻ (ബ്രഹ്മാ)യുടെ നാഭിയിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു.

Verse 80

तं मां वित्त महात्मानं ब्रह्माणं विश्वतो मुखम् / महान्तं पुरुषं विश्वमपां गर्भमनुत्तमम्

എന്നെ ആ മഹാത്മ ബ്രഹ്മനായി അറിയുക—വിശ്വതോമുഖൻ (സർവ്വമുഖൻ) ആയ ഈശ്വരൻ; മഹാപുരുഷൻ, സ്വയം ഈ വിശ്വം, കൂടാതെ ‘അപാം ഗർഭം’—ജലങ്ങളുടെ അനുത്തമ ഗർഭം, സൃഷ്ടിയുടെ പരമ മൂലവും ആകുന്നു।

Verse 81

न तं विदाथ जनकं मोहितास्तस्य मायया / देवदेवं महादेवं भूतानामीश्वरं हरम्

അവന്റെ മായയിൽ മോഹിതരായി നിങ്ങൾ ആ ജനകനെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല—ആ ഹരനെ; ദേവദേവൻ, മഹാദേവൻ, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഈശ്വരാധിപതി।

Verse 82

एष देवो महादेवो ह्यनादिर्भगवान् हरः / विष्णुना सह संयुक्तः करोति विकरोति च

ഈ ദേവൻ തന്നെയാണ് മഹാദേവൻ—അനാദിയായ ഭഗവാൻ ഹരൻ. വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം സംയുക്തനായി അവൻ സൃഷ്ടിയും, പരിവർത്തന/ലയവും നടത്തുന്നു।

Verse 83

न तस्य विद्यते कार्यं न तस्माद् विद्यते परम् / स वेदान् प्रददौ पूर्वं योगमायातनुर्मम

അവനു നിർബന്ധമായും ചെയ്യേണ്ട കര്‍മ്മമൊന്നുമില്ല; അവനെക്കാൾ പരമമായത് ഒന്നുമില്ല. ആദിയിൽ അവൻ തന്നെയാണ് വേദങ്ങൾ ദാനം ചെയ്തത്—അവന്റെ ദേഹം എന്റെ യോഗമായ (ദിവ്യ പ്രകടനശക്തി) ആകുന്നു।

Verse 84

स मायी मायया सर्वं करोति विकरोति च / तमेव मुक्तये ज्ञात्वा व्रजेत शरणं भवम्

ആ മായാധിപൻ തന്റെ മായയാൽ എല്ലാം സൃഷ്ടിക്കുകയും രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അവനെയേ മോക്ഷോപായമെന്നു അറിഞ്ഞ്, ഭവൻ (ശിവൻ) എന്ന ശരണത്തിലേക്ക് പോകണം।

Verse 85

इतीरिता भगवता मरीचिप्रमुखा विभुम् / प्रणम्य देवं ब्रह्माणं पृच्छन्ति स्म सुदुः खिताः

ഭഗവാന്റെ ഉപദേശത്താൽ മാരീചി-പ്രമുഖ മുനികൾ ആ വിഭുവായ ദേവൻ ബ്രഹ്മാവിനെ നമസ്കരിച്ചു, അത്യന്തം ദുഃഖിതരായി അവനോട് ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി।

Verse 86

मुनय ऊचुः कथं पश्येम तं देवं पुनरेव पिनाकिनम् / ब्रूहि विश्वामरेशान त्राता त्वं शरणैषिणाम्

മുനികൾ പറഞ്ഞു—ആ പിനാകധാരിയായ ദേവനെ (ശിവനെ) ഞങ്ങൾ വീണ്ടും എങ്ങനെ ദർശിക്കാം? ഹേ വിശ്വദേവാധീശാ, അരുളുക; ശരണം തേടുന്നവരുടെ രക്ഷകൻ നീയല്ലോ।

Verse 87

पितामह उवाच यद् दृष्टं भवता तस्य लिङ्गं भुवि निपातितम् / तल्लिङ्गानुकृतीशस्य कृत्वा लिङ्गमनुत्तमम्

പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ പതിച്ചുകിടക്കുന്നതായി കണ്ട ആ ഈശന്റെ (ശിവന്റെ) ലിംഗത്തെ ആധാരമാക്കി, അതിന്റെ അനുകൃതിയായി ഒരു അനുത്തമ ലിംഗം നിർമ്മിക്കുവിൻ…

Verse 88

पूजयध्वं सपत्नीकाः सादरं पुत्रसंयुताः / वैदिकैरेव नियमैर्विविधैर्ब्रह्मचारिणः

ഭാര്യകളോടും പുത്രന്മാരോടും കൂടെ ആദരപൂർവ്വം പൂജിക്കുവിൻ; ബ്രഹ്മചാരികൾ വിവിധ വൈദിക നിയമങ്ങളും വ്രതങ്ങളും അനുസരിച്ചേ ആചരിക്കട്ടെ।

Verse 89

संस्थाप्य शाङ्करैर्मन्त्रैरृग्यजुः सामसंभवैः / तपः परं समास्थाय गृणन्तः शतरुद्रियम्

ഋഗ്-യജുസ്-സാമങ്ങളിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ച ശാങ്കര മന്ത്രങ്ങളാൽ വിധിപൂർവ്വം സ്ഥാപിച്ച്, അവർ പരമ തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ട് രുദ്രസ്തുതിയായ ശതരുദ്രീയം ജപിച്ചു।

Verse 90

समाहिताः पूजयध्वं सपुत्राः सह बन्धुभिः / सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा शूलपाणिं प्रपद्यथ

മനം സമാഹിതമാക്കി, പുത്രന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടും കൂടി ശൂലപാണി പ്രഭുവിനെ പൂജിക്കുവിൻ. നിങ്ങൾ എല്ലാവരും കരംകൂപ്പി അവനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുവിൻ.

Verse 91

ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शमकृतात्मभिः / यं दृष्ट्वा सर्वमज्ञानमधर्मश्च प्रणश्यति

അപ്പോൾ നിങ്ങൾ ദേവേശ്വരനെ ദർശിക്കും; അകത്തെ സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാത്തവർക്ക് അവൻ ദുർദർശൻ. അവനെ ദർശിച്ചാൽ സകല അജ്ഞാനവും അധർമ്മവും നശിക്കുന്നു.

Verse 92

ततः प्रणम्य वरदं ब्रह्माणममितौजसम् / जग्मुः संहृष्टमनसो देवदारुवनं पुनः

പിന്നീട് വരദനും അപാരതേജസ്സുള്ളവനുമായ ബ്രഹ്മാവിനെ നമസ്കരിച്ചു, അവർ ആനന്ദഭരിതമായ മനസ്സോടെ വീണ്ടും ദേവദാരുവനത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 93

आराधयितुमारब्धा ब्रह्मणा कथितं यथा / अजानन्तः परं देवं वीतरागा विमत्सराः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞതുപോലെ അവർ ആരാധന ആരംഭിച്ചു; പരമദേവനെ ഇനിയും തിരിച്ചറിയാതിരുന്നെങ്കിലും അവർ വിരക്തരും അസൂയരഹിതരുമായിരുന്നു.

Verse 94

स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतानां गुहासु च / नदीनां च विविक्तेषु पुलिनेषु शुभेषु च

വിവിധ ഏകാന്തമായ തുറന്ന നിലങ്ങളിലിലും, പർവ്വതഗുഹകളിലിലും, നദികളുടെ മംഗളകരമായ ഒറ്റപ്പെട്ട മണൽത്തിട്ടകളിലിലും (വസിച്ച് ധ്യാനസാധന ചെയ്യണം).

Verse 95

शैवालभोजनाः केचित् केचिदन्तर्जलेशयाः / केचिदभ्रावकाशास्तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठिताः

ചിലർ ശൈവലത്തെ തന്നെ ആഹാരമാക്കുന്നു, ചിലർ ജലത്തിനകത്ത് മുങ്ങി ശയിക്കുന്നു; ചിലർ തുറന്ന ആകാശത്തിനടിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, ചിലർ മഹാപാദാംഗുഷ്ഠത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ തുലനം പാലിച്ച് നിൽക്കുന്നു।

Verse 96

दन्तो ऽलूखलिनस्त्वन्ये ह्यश्मकुट्टास्तथा परे / शाकपर्णाशिनः केचित् संप्रक्षाला मरीचिपाः

ചിലർ പല്ലുകൊണ്ട് മാത്രം ചവച്ചുകൊണ്ട് ജീവിക്കുന്നു, ചിലർ ഉലക്കയിൽ ഇടിച്ച്; മറ്റുചിലർ കല്ലുകൊണ്ട് അരച്ച്. ചിലർ ശാകവും ഇലകളും ഭക്ഷിക്കുന്നു, ചിലർ നന്നായി കഴുകി ഭക്ഷിക്കുന്നു, ചിലർ സൂര്യകിരണങ്ങളെ മാത്രം പാനം ചെയ്ത് കഠിനതപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 97

वृक्षमूलनिकेताश्च शिलाशय्यास्तथा परे / कालं नयन्ति तपसा पूजयन्तो महेश्वरम्

ചിലർ വൃക്ഷമൂലങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു, ചിലർ നിർവസ്ത്ര ശിലയെ തന്നെ ശയ്യയാക്കുന്നു; അവർ തപസ്സിലൂടെ കാലം കഴിച്ച് മഹേശ്വരൻ (ശിവൻ)നെ ആരാധിക്കുന്നു।

Verse 98

ततस्तेषां प्रसादार्थं प्रपन्नार्तिहरो हरः / चका भगवान् बुद्धिं प्रबोधाय वृषध्वजः

അപ്പോൾ അവർക്കു പ്രസാദം നൽകുവാൻ, ശരണം പ്രാപിച്ചവരുടെ ആർതി ഹരിക്കുന്ന ഹരൻ അവരുടെ ബുദ്ധിയെ ഉണർത്തി; വൃഷധ്വജനായ ഭഗവാൻ വിവേകബുദ്ധിയെ പ്രബോധിപ്പിച്ചു।

Verse 99

देवः कृतयुगे ह्यस्मिन् शृङ्गे हिमवतः शुभे / देवदारुवनं प्राप्तः प्रसन्नः परमेश्वरः

ഈ കൃതയുഗത്തിൽ പ്രസന്നനായ പരമേശ്വര ദേവൻ ഹിമവതിന്റെ ശുഭശിഖരത്തിൽ എത്തി ദേവദാരുവനം പ്രാപിച്ചു।

Verse 100

भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो नग्नो विकृतलक्षणः / उल्मुकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः

അവന്റെ അംഗങ്ങൾ ഭസ്മം പുരട്ടി ചാരനിറമായി; അവൻ നഗ്നനായി, വിചിത്രമായ തപോലക്ഷണങ്ങളോടെ നിന്നു. കൈയിൽ ഉല്മുകം (അഗ്നിശലാക) പിടിച്ച്, രക്തപിംഗള നേത്രങ്ങളോടെ ഭയങ്കര സന്ന്യാസി രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 101

क्वचिच्च हसते रौद्रं क्वचिद् गायति विस्मितः / क्वचिन्नृत्यति शृङ्गारी क्वचिद्रौति मुहुर्मुहुः

ഒരിക്കൽ അദ്ദേഹം രൗദ്രഭാവത്തോടെ ചിരിക്കുന്നു; മറ്റൊരിക്കൽ വിസ്മയത്തോടെ പാടുന്നു. ചിലപ്പോൾ ശൃംഗാരഭാവത്തിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു; പിന്നെയും പിന്നെയും കരഞ്ഞുപൊട്ടുന്നു.

Verse 102

आश्रमे ऽभ्यागतो भिक्षां याचते च पुनः पुनः / मायां कृत्वात्मनो रूपं देवस्तद् वनमागतः

ആശ്രമത്തിലേക്ക് വന്ന അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും ഭിക്ഷ യാചിച്ചു. സ്വന്തം സ്വരൂപം മായയാൽ ധരിച്ചു ആ ദേവൻ ആ വനത്തിലേക്ക് എത്തി.

Verse 103

कृत्वा गिरिसुतां गौरीं पार्श्वेदेवः पिनाकधृक् / सा च पूर्ववद् देवेशी देवदारुवनं गता

പിനാകധാരിയായ ശിവൻ—അവിടെ പാർശ്വദേവൻ എന്നറിയപ്പെട്ടവൻ—ഗിരിസുതയായ ഗൗരിയെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി. ആ ദേവേശീ ദേവിയും മുൻപുപോലെ ദേവദാരുവനത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 104

दृष्ट्वा समागतं देवं देव्या सह कपर्दिनम् / प्रणेमुः शिरसा भूमौ तोषयामासुरीश्वरम्

ദേവിയോടുകൂടെ കപർദിൻ (ശിവൻ) ദേവൻ വന്നെത്തിയത് കണ്ട അവർ തല ഭൂമിയിൽ തൊട്ട് നമസ്കരിച്ചു; അങ്ങനെ ദേവങ്ങളുടെ ഈശ്വരനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു.

Verse 105

वैदिकैर्विविधैर्मन्त्रैः सूक्तैर्माहेश्वरैः शुभैः / अथर्वशिरसा चान्ये रुद्राद्यैर्ब्रह्मभिर्भवम्

വിവിധ വൈദിക മന്ത്രങ്ങളാലും ശുഭമായ മാഹേശ്വര സൂക്തങ്ങളാലും, മറ്റുള്ളവർ അഥർവശിരസ്സോടുകൂടി രുദ്രാദി മന്ത്രങ്ങളും ബ്രഹ്മസൂക്തങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് ഭവൻ (ശിവൻ)നെ ആരാധിച്ചു।

Verse 106

नमो देवादिदेवाय महादेवाय ते नमः / त्र्यम्बकाय नमस्तुभ्यं त्रिशूलवरधारिणे

ദേവാദിദേവനായ മഹാദേവനേ, നമസ്കാരം; ഹേ ത്ര്യംബകാ, ശ്രേഷ്ഠ ത്രിശൂലധാരിയേ, നിനക്കു പ്രണാമം।

Verse 107

नमो दिग्वाससे तुभ्यं विकृताय पिनाकिने / सर्वप्रणतदेहाय स्वयमप्रणतात्मने

ഹേ ദിഗ്വാസ (ആകാശവസ്ത്രധാരീ), ഹേ അത്ഭുത പിനാകധാരീ, നിനക്കു നമസ്കാരം; എല്ലാവരും നമിക്കുന്ന ദേഹമുള്ളവനേ, എന്നാൽ നിന്റെ ആത്മസ്വരൂപം ആരോടും നമിക്കാത്തവനേ, പ്രണാമം।

Verse 108

अन्तकान्तकृते तुभ्यं सर्वसंहरणाय च / नमो ऽस्तु नृत्यशीलाय नमो भैरवरूपिणे

ഹേ അന്തകാന്തകാ, സർവസംഹാരകനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; നൃത്തശീലനേ നമോ, ഭൈരവരൂപധാരിയേ നമോ।

Verse 109

नरनारीशरीराय योगिनां गुरवे नमः / नमो दान्ताय शान्ताय तापसाय हराय च

നര-നാരി ഇരുരൂപദേഹധാരിയായ, യോഗികളുടെ ഗുരുവേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ദാന്തനും ശാന്തനും തപസ്വിയുമായ ഹരനേ, വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രണാമം।

Verse 110

विभीषणाय रुद्राय नमस्ते कृत्तिवाससे / नमस्ते लेलिहानाय शितिकण्ठाय ते नमः

ഭയങ്കരനായ രുദ്രനേ, നമസ്കാരം; ഹേ കൃത്തിവാസ (ചർമ്മവസ്ത്രധാരി) നിനക്കു പ്രണാമം. ഹേ ദഹിക്കുന്ന അഗ്നിരൂപാ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ നീലകണ്ഠാ, വീണ്ടും വീണ്ടും നിനക്കു നമഃ।

Verse 111

अघोरघोररूपाय वामदेवाय वै नमः / नमः कनकमालाय देव्याः प्रियकराय च

അഘോരവും ഘോരവും—ഇരുരൂപങ്ങളുള്ള വാമദേവനേ, നിശ്ചയമായി നമസ്കാരം. കൂടാതെ കനകമാലനേയും നമസ്കാരം—ദേവിക്ക് പ്രിയനും അവൾക്ക് ആനന്ദം നൽകുന്നവനും.

Verse 112

गङ्गासलिलधाराय शम्भवे परमेष्ठिने / नमो योगाधिपतये ब्रह्माधिपतये नमः

ഗംഗാജലധാര പതിയുന്ന പരമേശ്വരൻ ശംഭുവേ, നമസ്കാരം. യോഗാധിപതിക്ക് നമസ്കാരം; ബ്രഹ്മാധിപതിക്ക് നമസ്കാരം.

Verse 113

प्राणाय च नमस्तुभ्यं नमो भस्माङ्गरागिने / नमस्ते घनवाहाय दंष्ट्रिणे वह्निरेतसे

പ്രാണസ്വരൂപനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഭസ്മം പൂശിയ അങ്കധാരീ പ്രഭോ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഘനവാഹനനേ (മേഘവാഹനനേ) നമസ്കാരം; ദംഷ്ട്രിധാരീ, അഗ്നിബീജനേ, നമസ്കാരം.

Verse 114

ब्रह्मणश्च शिरो हर्त्रे नमस्ते कालरूपिणे / आगतिं ते न जनीमो गतिं नैव च नैव च / विश्वेश्वर महादेव यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते

ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശിരസ് ഹരിച്ചവനേ, കാലരൂപനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. നിന്റെ വരവ് ഞങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല; നിന്റെ പോക്കും അറിയുന്നില്ല—ഒരിക്കലും. ഹേ വിശ്വേശ്വരാ, ഹേ മഹാദേവാ—നീ ഏതാണ് അതേ; നിനക്കു നമോസ്തു।

Verse 115

नमः प्रमथनाथाय दात्रे च शुभसंपदाम् / कपालपाणये तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते / नमः कनकलिङ्गाय वारिलिङ्गाय ते नमः

പ്രമഥങ്ങളുടെ നാഥനേ, ശുഭസമ്പത്തിന്റെ ദാതാവേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. കപാലം കൈയിൽ ധരിക്കുന്നവനേ, നിനക്കു നമോ നമഃ; ഹേ പരമ വരദ, കൃപാമയാ! കനകലിംഗത്തിന് നമഃ; വാരിലിംഗരൂപനായ നിനക്കു നമഃ.

Verse 116

नमो वह्न्यर्कलिङ्गाय ज्ञानलिङ्गाय ते नमः / नमो भुजङ्गहाराय कर्णिकारप्रियाय च / किरीटिने कुण्डलिने कालकालाय ते नमः

വഹ്നി-അർക്കലിംഗരൂപനായ നിനക്കു നമഃ; ജ്ഞാനലിംഗരൂപനായ നിനക്കു നമഃ. ഭുജംഗഹാരധാരിയേ, കർണികാരപുഷ്പപ്രിയനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. കിരീടധാരീ, കുണ്ഡലധാരീ—കാലത്തിനും കാലനായ നിനക്കു നമഃ.

Verse 117

वामदेव महेशान देवदेव त्रिलोचन / क्षम्यतां यत्कृतं मोहात् त्वमेव शरणं हि नः

ഹേ വാമദേവാ, ഹേ മഹേശാനാ, ഹേ ദേവദേവാ, ഹേ ത്രിലോചനാ! മോഹവശാൽ ചെയ്തതെല്ലാം ക്ഷമിക്കണമേ. നീയേ സത്യമായി ഞങ്ങളുടെ ശരണം.

Verse 118

चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च / ब्रह्मादीनां च सर्वेषां दुर्विज्ञेयो ऽसि शङ्कर

ഹേ ശങ്കരാ! നിന്റെ ചരിതങ്ങൾ വിചിത്രവും ഗുഹ്യവും അതിഗഹനവും ആകുന്നു; ബ്രഹ്മാദി എല്ലാ ദേവന്മാർക്കും പോലും നീ ദുർവിജ്ഞേയൻ.

Verse 119

अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानाद् यत्किञ्चित्कुरुते नरः / तत्सर्वं भगवानेन कुरुते योगमायया

അജ്ഞാനത്താലായാലും ജ്ഞാനത്താലായാലും—മനുഷ്യൻ എന്തു ചെയ്താലും, അതെല്ലാം ഭഗവാൻ തന്നെയാണ് തന്റെ യോഗമായാശക്തിയാൽ നടത്തുന്നത്.

Verse 120

एवं स्तुत्वा महादेवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना / ऊचुः प्रणम्य गिरिशं पश्यामस्त्वां यथा पुरा

ഇങ്ങനെ മഹാദേവനെ സ്തുതിച്ച്, അന്തരാത്മാവ് ആനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞവർ ഗിരീശനെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു—“പ്രഭോ, മുമ്പുപോലെ ഞങ്ങൾക്കു നിങ്ങളുടെ ദർശനം നൽകണമേ।”

Verse 121

तेषां संस्तवमाकर्ण्य सोमः मोमविभूषणः / स्वमेव परमं रूपं दर्शयामास शङ्करः

അവരുടെ സ്തുതിഗാനം കേട്ടപ്പോൾ, ചന്ദ്രകല മൗലിഭൂഷണമായ ശങ്കരൻ അവർക്കു തന്റെ പരമസ്വരൂപം തന്നേ ദർശിപ്പിച്ചു.

Verse 122

तं ते दृष्ट्वाथ गिरिशं देव्या सह पिनाकिनम् / यथा पूर्वं स्थिता विप्राः प्रणेमुर्हृष्टमानसाः

പിന്നീട് ദേവിയോടുകൂടിയ പിനാകധാരിയായ ഗിരീശനെ കണ്ടപ്പോൾ, മുമ്പുപോലെ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ആ ബ്രാഹ്മണ ഋഷിമാർ ഹർഷഭരിതമായ മനസ്സോടെ പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 123

ततस्ते मुनयः सर्वे संस्तूय च महेश्वरम् / भृग्वङ्गिरोवसिष्ठास्तु विश्वामित्रस्तथैव च

അതിനുശേഷം ആ എല്ലാ മുനിമാരും മഹേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു—ഭൃഗു, അങ്കിരസ്, വസിഷ്ഠൻ, അതുപോലെ വിശ്വാമിത്രനും.

Verse 124

गौतमो ऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / मरीचिः कश्यपश्चापि संवर्तश्च महातपाः / प्रणम्य देवदेवेशमिदं वचनमब्रुवन्

ഗൗതമൻ, അത്രി, സുകേശൻ, പുലസ്ത്യൻ, പുലഹൻ, ക്രതു, മരീചി, കശ്യപൻ, സംവർതൻ—ഈ മഹാതപസ്വികൾ ദേവദേവേശനെ നമസ്കരിച്ചു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 125

कथं त्वां देवदेवेश कर्मयोगेन वा प्रभो / ज्ञानेन वाथ योगेन पूजयामः सदैव हि

ഹേ ദേവദേവേശ്വര പ്രഭോ! ഞങ്ങൾ നിന്നെ നിത്യവും എങ്ങനെ പൂജിക്കണം—കർമയോഗത്തിലൂടെയോ, ജ്ഞാനത്തിലൂടെയോ, അല്ലെങ്കിൽ യോഗത്തിലൂടെയോ?

Verse 126

केन वा देवमार्गेण संपूज्यो भगवानिह / किं तत् सेव्यमसेव्यं वा सर्वमेतद् ब्रवीहि नः

ഇവിടെ ഭഗവാനെ ഏതു ദൈവമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ സമ്പൂർണ്ണമായി പൂജിക്കണം? എന്ത് സേവ്യം, എന്ത് അസേവ്യം—ഇതെല്ലാം ഞങ്ങളോട് അരുളിച്ചെയ്യൂ.

Verse 127

देवदेव उवाच एतद् वः संप्रवक्ष्यामि गूढं गहनमुत्तमम् / ब्रह्मणे कथितं पूर्वमादावेव महर्षयः

ദേവദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മഹർഷിമാരേ! ആദിയിൽ മുൻപ് ബ്രഹ്മാവിനോട് പറഞ്ഞ, ഗൂഢവും ഗഹനവും അത്യുത്തമവുമായ ഈ ഉപദേശം ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിങ്ങളോട് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 128

सांख्ययोगो द्विधा ज्ञेयः पुरुषाणां हि साधनम् / योगेन सहितं सांख्यं पुरुषाणां विमुक्तिदम्

സാംഖ്യവും യോഗവും—ദേഹധാരികൾക്കുള്ള സാധനമായി ഇവ രണ്ടുവിധമെന്ന് അറിയണം; എന്നാൽ യോഗസഹിതമായ സാംഖ്യം പുരുഷന്മാർക്ക് വിമുക്തി നൽകുന്നു.

Verse 129

न केवलेन योगेन दृश्यते पुरुषः परः / ज्ञानं तु केवलं सम्यगपवर्गफलप्रदम्

യോഗം മാത്രം കൊണ്ടു പരമപുരുഷനെ ദർശിക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ സമ്യകമായി സ്ഥാപിതമായ ശുദ്ധജ്ഞാനം മാത്രമേ അപവർഗ്ഗമായ മോക്ഷഫലം നൽകൂ.

Verse 130

भवन्तः केवलं योगं समाश्रित्य विमुक्तये / विहाय सांख्यं विमलमकुर्वन्त परिश्रमम्

മോക്ഷത്തിനായി നിങ്ങൾ യോഗം മാത്രമേ ആശ്രയിച്ചുള്ളൂ; നിർമല നിർഞ്ജനമായ സാംഖ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് വെറും പരിശ്രമം മാത്രം ചെയ്തു।

Verse 131

एतस्मात् कारणाद् विप्रानृणां केवलधर्मिणाम् / आगतो ऽहमिमं देशं ज्ञापयन् मोहसंभवम्

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ, ഹേ വിപ്രന്മാരേ—ധർമ്മത്തിൽ മാത്രം നിഷ്ഠരായവരേ—മോഹത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം അറിയിപ്പാൻ ഞാൻ ഈ ദേശത്തേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു।

Verse 132

तस्माद् भवद्भिर्विमलं ज्ञानं कैवल्यसाधनम् / ज्ञातव्यं हि प्रयत्नेन श्रोतव्यं दृश्यमेव च

അതുകൊണ്ട് നിങ്ങൾ നിർമല ജ്ഞാനം—കൈവല്യസാധനം—ശ്രമത്തോടെ അറിയണം; അത് ശ്രവണത്തിലൂടെ പഠിക്കേണ്ടതും, സ്വാനുഭവത്തിലൂടെ നേരിട്ട് ദർശിക്കേണ്ടതുമാണ്।

Verse 133

एकः सर्वत्रगो ह्यात्मा केवलश्चितिमात्रकः / आनन्दो निर्मलो नित्यं स्यादेतत् सांख्यदर्शनम्

ആത്മാവ് ഒരുവനേ, സർവ്വത്രഗനും ഏകാകിയും—ശുദ്ധ ചൈതന്യമാത്രം; അവൻ ആനന്ദസ്വരൂപൻ, നിർമലൻ, നിത്യൻ—ഇതാണ് സാംഖ്യദർശനം।

Verse 134

एतदेव परं ज्ञानमेष मोक्षो ऽत्र गीयते / एतत् कैवल्यममलं ब्रह्मभावश्च वर्णितः

ഇതുതന്നെ പരമജ്ഞാനം; ഇതുതന്നെ ഇവിടെ മോക്ഷമായി ഗീതമാണ്. ഇതുതന്നെ അമല കൈവല്യം; ഇതിനെ ബ്രഹ്മഭാവമെന്നും വർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 135

आश्रित्य चैतत् परमं तन्निष्ठास्तत्परायणाः / पश्यन्ति मां महात्मानो यतयो विश्वमीश्वरम्

ഈ പരമതത്ത്വത്തെ ആശ്രയിച്ച്, അതിൽ നിഷ്ഠരായി അതിലേ പരായണരായ മഹാത്മ യതികൾ എന്നെ—സകല വിശ്വവും വ്യാപിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഈശ്വരനെ—ദർശിക്കുന്നു.

Verse 136

एतत् तत् परमं ज्ञानं केवलं सन्निरञ्जनम् / अहं हि वेद्यो भगवान् मम मूर्तिरियं शिवा

ഇതുതന്നെ പരമജ്ഞാനം—ഏകമാത്രം, ശുദ്ധവും നിരഞ്ജനവും. അറിയപ്പെടേണ്ട ഭഗവാൻ ഞാൻ തന്നേ; ഈ ശിവാ എന്റെ തന്നെ മൂർത്തി (പ്രകട രൂപം) ആകുന്നു.

Verse 137

बहूनि साधनानीह सिद्धये कथितानि तु / तेषामभ्यधिकं ज्ञानं मामकं द्विजपुङ्गवाः

സിദ്ധിക്കായി ഇവിടെ അനേകം സാധനങ്ങൾ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ, അവയെല്ലാംക്കാളും ഉന്നതം എന്റെ ഈ ജ്ഞാനമാണ്.

Verse 138

ज्ञानयोगरताः शान्ता मामेव शरणं गताः / ये हि मां भस्मनिरता ध्यायन्ति सततं हृदि

ജ്ഞാനയോഗത്തിൽ നിരതരായി, ശാന്തരായി, എന്നെയേ ശരണം പ്രാപിച്ചവർ—ഭസ്മധാരണത്തിൽ ലീനരായി ഹൃദയത്തിൽ നിരന്തരം എന്നെ ധ്യാനിക്കുന്നവർ.

Verse 139

मद्भक्तिपरमा नित्यं यतयः क्षीणकल्मषाः / नाशयाम्यचिरात् तेषां घोरं संसारसागरम्

എന്റെ ഭക്തിയിൽ നിത്യവും പരമരായി, മലിനതകൾ ക്ഷയിച്ച യതികൾക്കായി—ആ ഭയങ്കരമായ സംസാരസാഗരം ഞാൻ शीഘ്രം നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 140

प्रशान्तः संयतमना भस्मोद्धूलितविग्रहः / ब्रह्मचर्यरतो नग्नो व्रतं पाशुपतं चरेत्

ശാന്തനും നിയന്ത്രിതമനസ്സുള്ളവനുമായി, ദേഹത്തിൽ പവിത്രഭസ്മം പുരട്ടി; ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിഷ്ഠനായി, നഗ്നൻ—അഥവാ ആശക്തിരഹിതൻ—ആയി പാശുപതവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം.

Verse 141

निर्मितं हि मया पूर्वं व्रतं पाशुपतं परम् / गुह्याद् गुह्यतमं सूक्ष्मं वेदसारं विमुक्तये

ഈ പരമ പാശുപതവ്രതം ഞാൻ തന്നെ പുരാതനകാലത്ത് സ്ഥാപിച്ചു—ഗുഹ്യത്തിൽ ഗുഹ്യതമം, അന്തർമാർഗ്ഗത്തിൽ സൂക്ഷ്മം, വേദസാരം, വിമുക്തിക്കായി।

Verse 142

यद् वा कौपीनवसनः स्याद् वैकवसनो मुनिः / वेदाभ्यासरतो विद्वान् ध्यायेत् पशुपतिं शिवम्

അല്ലെങ്കിൽ കൗപീനം ധരിച്ചവനായിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ഏകവസ്ത്രധാരിയായ മുനിയായിരിക്കാം; വേദാഭ്യാസത്തിൽ നിഷ്ഠനായ പണ്ഡിതൻ പശുപതി ശിവനെ ധ്യാനിക്കണം.

Verse 143

एष पाशुपतो योगः सेवनीयो मुमुक्षुभिः / भस्मच्छन्नैर्हि सततं निष्कामैरिति विश्रुतिः

ഇത് പാശുപതയോഗം; മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ഭക്തിയോടെ ഇതിനെ അനുഷ്ഠിക്കണം. പരമ്പര പറയുന്നു—ഭസ്മം ധരിച്ച നിഷ്കാമസാധകർ ഇതിനെ നിരന്തരം പാലിക്കണം.

Verse 144

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः / बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः

ആസക്തി, ഭയം, ക്രോധം എന്നിവ വിട്ട്—എന്നിൽ തന്മയരായി എന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ച്—അനേകർ ഈ യോഗംകൊണ്ട് ശുദ്ധരായി എന്റെ ഭാവം, അഥവാ എന്റെ സ്വരൂപസ്ഥിതി, പ്രാപിച്ചു.

Verse 145

अन्यानि चैव शास्त्राणि लोके ऽस्मिन् मोहनानितु / वेदवादविरुद्धानि मयैव कथितानि तु

ഈ ലോകത്തിൽ മറ്റു ചില ശാസ്ത്രങ്ങളും ഉണ്ട്; അവ മോഹജനകവും വേദവാദത്തിന് വിരുദ്ധവുമാണ്; എങ്കിലും അവയും ഞാൻ തന്നെയാണു പ്രസ്താവിച്ചത്।

Verse 146

वामं पाशुपतं सोमं लाकुलं चैव भैरवम् / असेव्यमेतत् कथितं वेदवाह्यं तथेतरम्

വാമം, പാശുപതം, സൗമം, ലാകുലം, ഭൈരവം—ഇവ വേദബാഹ്യവും യുക്തമായ വൈദികാചാരത്തിന് വിരുദ്ധവുമായതിനാൽ സേവിക്കരുതെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്।

Verse 147

वेदमुर्तिरहं विप्रा नान्यशास्त्रार्थवेदिभिः / ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदं सनातनम्

ഹേ വിപ്രന്മാരേ, ഞാൻ വേദമൂർത്തിയാണ്. മറ്റു ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ അർത്ഥം മാത്രം അറിയുന്നവർക്ക് എന്റെ സ്വരൂപം അറിയാൻ കഴിയില്ല; സനാതന വേദം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അതൊരിക്കലുമല്ല।

Verse 148

स्थापयध्वमिदं मार्गं पूजयध्वं महेश्वरम् / अचिरादैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति न संशयः

ഈ മാർഗം സ്ഥാപിക്കുകയും മഹേശ്വരനെ പൂജിക്കുകയും ചെയ്യുക. അധികം വൈകാതെ ഈശ്വരപ്രദത്തമായ ജ്ഞാനം ഉദിക്കും—സംശയമില്ല।

Verse 149

मयि भक्तिश्च विपुला भवतामस्तु सत्तमाः / ध्यातमात्रो हि सान्निध्यं दास्यामि मुनिसत्तमाः

ഹേ സത്തമന്മാരേ, നിങ്ങളിൽ എനിക്കുള്ള വിപുലമായ ഭക്തി ഉദിക്കട്ടെ. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, സ്മരണയും ധ്യാനവും മാത്രത്തിലൂടെ ഞാൻ നിങ്ങളെ എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അനുഗ്രഹിക്കും।

Verse 150

इत्युक्त्वा भगवान् सोमस्तत्रैवान्तरधीयत / तो ऽपि दारुवने तस्मिन् पूजयन्ति स्म शङ्करम् / ब्रह्मचर्यरताः शान्ता ज्ञानयोगपरायणाः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ സോമൻ അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു. അവർയും ആ ദാരുവനത്തിൽ ശങ്കരനെ ആരാധിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു—ബ്രഹ്മചര്യനിഷ്ഠർ, ശാന്തചിത്തർ, ജ്ഞാനയോഗപരായണർ.

Verse 151

समेत्य ते महात्मानो मुनयो ब्रह्मवादिनः / वितेनिरे बहून् वादान्नध्यात्मज्ञानसंश्रयान्

ഒരുമിച്ചുകൂടിയ ആ മഹാത്മ മുണിമാർ—ബ്രഹ്മവാദികൾ—അധ്യാത്മജ്ഞാനത്തെ ആശ്രയിച്ച് അനേകം വാദ-ചർച്ചകൾ അവതരിപ്പിച്ചു.

Verse 152

किमस्य जगतो मूलमात्मा चास्माकमेव हि / को ऽपि स्यात् सर्वभावानां हेतुरीश्वर एव च

ഈ ലോകത്തിന്റെ മൂലം എന്ത്? ആത്മാവ് സത്യത്തിൽ നമ്മുടെതന്നെയോ? സർവ്വഭാവങ്ങളുടെയും കാരണം ആര്? അത് ഏകമായ ഈശ്വരൻ തന്നെയാണ്.

Verse 153

इत्येवं मन्यमानानां ध्यानमार्गावलम्बिनाम् / आविरासीन्महादेवी देवी गिरिवरात्मजा

ധ്യാനമാർഗം ആശ്രയിച്ചവർ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ മഹാദേവി—ഗിരിവരാത്മജയായ ദേവി—അവരുടെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷയായി.

Verse 154

कोटिसूर्यप्रतीकाशा ज्वालामालासमावृता / स्वभाभिर्विमलाभिस्तु पूरयन्ती नभस्तलम्

അവൾ കോടി സൂര്യന്മാരുടെ തേജസ്സുപോലെ ദീപ്തയായി, ജ്വാലാമാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവളായി, തന്റെ നിർമല പ്രകാശങ്ങളാൽ ആകാശവിസ്താരം മുഴുവൻ നിറച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 155

तामन्वपश्यन् गिरिजाममेयां ज्वालासहस्रान्तरसन्निविष्टाम् / प्रणेमुरेकामखिलेशपत्नीं जानन्ति ते तत् परमस्य बीजम्

ആയിരം ജ്വാലകളുടെ അന്തർഭാഗത്ത് അധിഷ്ഠിതയായ ആ അളവറ്റ ഗിരിജയെ കണ്ടു അവർ സർവേശ്വരന്റെ ഏകപത്നിയെ നമസ്കരിച്ചു. തത്ത്വം അറിയുന്നവർ അവളിൽ പരമത്തിന്റെ പരമബീജത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നു.

Verse 156

असमाकमेषा परमेशपत्नी गतिस्तथात्मा गगनाभिधाना / पश्यन्त्यथात्मानमिदं च कृत्स्नं तस्यामथैते मुनयश्च विप्राः

അവളാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമഗതി—പരമേശ്വരന്റെ പത്നി—‘ഗഗനാ’ എന്നു പ്രസിദ്ധ, അവളേ ആത്മാവും. അവളിൽ തന്നെയാണ് ഈ മുനികളും വിപ്രന്മാരും ആത്മാവിനെയും സമസ്ത വിശ്വത്തെയും സമഗ്രമായി ദർശിക്കുന്നത്.

Verse 157

निरीक्षितास्ते परमेशपत्न्या तदन्तरे देवमशेषहेतुम् / पश्यन्ति शंभुं कविमीशितारं रुद्रं बृहन्तं पुरुषं पुराणम्

പരമേശ്വരപത്നിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ തന്നെയിരിക്കെ, ആ ഇടവേളയിൽ അവർ സർവകാരണങ്ങളുടെ കാരണമായ ദേവനെ ദർശിച്ചു—ശംഭു, കവി-മുനി, അധിപതി; രുദ്രൻ, മഹത്തായവൻ, ആദിപുരുഷൻ, പുരാണൻ।

Verse 158

आलोक्य देवीमथ देवमीशं प्रणेमुरानन्दमवापुरग्र्यम् / ज्ञानं तदैशं भगवत्प्रसादा- दाविर्बभौ जन्मविनाशहेतु

ദേവിയെയും ഈശ്വരദേവനെയും ദർശിച്ച് അവർ നമസ്കരിച്ചു പരമാനന്ദം പ്രാപിച്ചു. തുടർന്ന് ഭഗവാന്റെ പ്രസാദത്താൽ ദിവ്യജ്ഞാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—അത് പുനർജന്മനാശത്തിന് കാരണമാകുന്നു.

Verse 159

इयं हि सा जगतो योनिरेका सर्वात्मिका सर्वनियामिका च / माहेश्वरीशक्तिरनादिसिद्धा व्योमाभिधाना दिवि राजतीव

അവളാണ് ജഗത്തിന്റെ ഏകയോനി—സർവാത്മികയും സർവനിയാമികയും. അനാദിസിദ്ധമായ ഈ മഹേശ്വരീശക്തി ‘വ്യോമാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി, ദിവിയിൽ രാജാസനസ്ഥയായി പോലെ ദീപ്തമായി രാജിക്കുന്നു.

Verse 160

अस्या महत्परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः शिव एको ऽथ रुद्रः / चकार विश्वं परशक्तिनिष्ठां मायामथारुह्य स देवदेवः

ഈ മഹത്തെയും പരമേഷ്ഠിയെയും അതിക്രമിച്ച പരസ്ഥാനത്തിൽ ഏക മഹേശ്വരൻ—ശിവൻ, അതേ രുദ്രൻ—സ്ഥിതനാകുന്നു. പരാശക്തിയിൽ നിഷ്ഠിതമായ മായയെ അധിരോഹിച്ച് ആ ദേവദേവൻ വിശ്വം സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 161

एको देवः सर्वभूतेषु गूढो मायी रुद्रः सकलो निष्कलश्च / स एव देवी न च तद्विभिन्न- मेतज्ज्ञात्वा ह्यमृतत्वं व्रजन्ति

ഏകനായ ദേവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും ഗൂഢനായി നിലകൊള്ളുന്നു—മായാധാരി രുദ്രൻ, സഗുണനും നിർഗുണനും. അവൻ തന്നെയാണ് ദേവി (ശക്തി); അവളിൽ നിന്ന് ഭിന്നനല്ല. ഇതറിഞ്ഞവർ അമൃതത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 162

अन्तर्हितो ऽभूद् भगवानथेशो देव्या भर्गः सह देवादिदेवः / आराधयन्ति स्म तमेव देवं वनौकसस्ते पुनरेव रुद्रम्

അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ഈശൻ—ദീപ്തനായ ഭർഗ്ഗൻ, ദേവാദിദേവൻ—ദേവിയോടൊപ്പം അന്തർഹിതനായി. തുടർന്ന് വനവാസികൾ വീണ്ടും അതേ ദേവനായ രുദ്രനെയേ ആരാധിച്ചു.

Verse 163

एतद् वः कथितं सर्वं देवदेवविचेष्टितम् / देवदारुवने पूर्वं पुराणे यन्मया श्रुतम्

ദേവദേവന്റെ ഈ സകല വിചിത്രചരിതങ്ങളും ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞു; ദേവദാരുവനം സംബന്ധിച്ച് പുരാണത്തിൽ മുമ്പ് ഞാൻ ശ്രവിച്ചതുതന്നെയാണിത്.

Verse 164

यः पठेच्छृणुयान्नित्यं मुच्यते सर्वपातकैः / श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् स याति परमां गतिम्

യാർ നിത്യം ഇത് പാരായണം ചെയ്യുകയോ ശ്രവിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു, അവൻ സർവ്വപാതകങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകുന്നു; ശാന്തരായ ദ്വിജന്മാർക്ക് ഇത് ശ്രവിപ്പിക്കുന്നവൻ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.