
Tīrtha-Māhātmya: Mahālaya, Kedāra, Rivers and Fords, and Devadāru Forest (Akṣaya-Karma Doctrine)
മുൻ അധ്യായത്തിന്റെ സമാപനത്തിനു ശേഷം സൂതൻ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യപ്രസംഗം തുടരുന്നു. മഹാലയം മഹാദേവന്റെ അത്യന്തം ഗൂഢമായ പുണ്യക്ഷേത്രമാണെന്നും സംശയിക്കുന്നവർക്ക് തെളിവായി രുദ്രന്റെ പാദമുദ്ര അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നതെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് കേദാരം, പ്ലക്ഷാവതരണം, കനഖലം, മഹാതീർത്ഥം, ശ്രീപർവതം, ഗോദാവരി, കാവേരി മുതലായ അനേകം തീർത്ഥഘട്ടങ്ങൾ ക്രമമായി വിവരിക്കുന്നു; സ്നാനം, തർപ്പണം, ശ്രാദ്ധം, ദാനം, ഹോമം, ജപം തുടങ്ങിയ കർമങ്ങളും അവയുടെ ഫലങ്ങളും—പാപനാശം, സ്വർഗ്ഗം, ബ്രഹ്മലോകം, ശ്വേതദ്വീപം, രുദ്രസാന്നിധ്യം, യോഗസിദ്ധി, അക്ഷയപുണ്യം—പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ശുചിത്വം, നിയന്ത്രണം, അലോഭം, ബ്രഹ്മചര്യസ്ഥിതി എന്നിവയുള്ള സാധകനേ തീർത്ഥഫലം ലഭിക്കൂ എന്ന് നിബന്ധന പറയുന്നു. അവസാനം ദേവദാരുവനത്തിൽ മഹാദേവൻ വരങ്ങൾ നൽകുന്നു—സ്ഥലത്തിന്റെ നിത്യപവിത്രത, ഉപാസകർക്ക് ഗണപത്യഭാവം, അവിടെ മരിക്കുന്നവർക്ക് പുനർജന്മമുക്തി; തീർത്ഥസ്മരണ മാത്രം കൊണ്ടും പാപം നീങ്ങും. ഉപസംഹാരത്തിൽ ‘ശിവനോ വിഷ്ണുവോ ഉള്ളിടത്ത് ഗംഗയും സർവ്വ തീർത്ഥങ്ങളും സന്നിഹിതം’ എന്ന് പറഞ്ഞ് ശൈവ-വൈഷ്ണവ സമന്വയം ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच इदनमन्यते परं स्थानं गुह्याद् गुह्यतमं महत् / महादेवस्य देवस्य महालयमिति श्रुतम्
ഇങ്ങനെ ശ്രീകൂർമപുരാണത്തിലെ ഷട്സാഹസ്ത്രീ സംഹിതയുടെ ഉപരിവിഭാഗത്തിൽ മുപ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇത് പരമസ്ഥാനമായി കരുതപ്പെടുന്നു, ഗുഹ്യത്തിലും ഗുഹ്യതമവും മഹത്തുമായത്; പരമ്പരയിൽ ഇത് ദേവ മഹാദേവന്റെ ‘മഹാലയം’ എന്നു ശ്രുതമാണ്.
Verse 2
तत्र देवादिदेवेन रुद्रेण त्रिपुरारिणा / शिलातले पदं न्यस्तं नास्तिकानां निदर्शनम्
അവിടെ ദേവാദിദേവനായ ത്രിപുരാരിയായ രുദ്രൻ ശിലാതലത്തിൽ തന്റെ പാദമുദ്ര സ്ഥാപിച്ചു—നാസ്തികർക്കുള്ള വ്യക്തമായ നിദർശനമായി।
Verse 3
तत्र पुशुपताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः / उपासते महादेवं वेदाध्ययनतत्पराः
അവിടെ ശാന്തരായ പാശുപത ഭക്തർ—പവിത്ര ഭസ്മം പുരണ്ട ദേഹങ്ങളോടെ—വേദാധ്യയനത്തിൽ തൽപരരായി മഹാദേവനെ ഉപാസിക്കുന്നു।
Verse 4
स्नात्वा तत्र पदं शार्वं दृष्ट्वा भक्तिपुरः सरम् / नमस्कृत्वाथ शिरसा रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, ശാർവന്റെ പവിത്ര പാദമുദ്രയും ഭക്തിപുരത്തിന് മുമ്പിലുള്ള സരോവരവും ദർശിച്ച്, ശിരസ്സു കുനിച്ച് നമസ്കരിച്ചാൽ രുദ്രസാന്നിധ്യം പ്രാപിക്കും।
Verse 5
अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं शंभोर्महात्मनः / केदारमिति विख्यातं सिद्धानामालयं शुभम्
കൂടാതെ, ദേവദേവനായ മഹാത്മ ശംഭുവിന്റെ ഒരു പുണ്യസ്ഥലം ഉണ്ട്; അത് ‘കേദാരം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം—സിദ്ധന്മാരുടെ ശുഭ ആലയം।
Verse 6
तत्र स्नात्वा महादेवमभ्यर्च्य वृषकेतनम् / पीत्वा चैवोदकं शुद्धं गाणपत्यमवाप्नुयात्
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, വൃഷകേതനനായ (വൃഷധ്വജനായ) മഹാദേവനെ അഭ്യർചിച്ച്, ആ ശുദ്ധജലം പാനം ചെയ്താൽ ഗാണപത്യ പദം പ്രാപിക്കും।
Verse 7
श्राद्धदानादिकं कृत्वा ह्यक्ष्यं लभते फलम् / द्विजातिप्रवरैर्जुष्टं योगिभिर्यतमानसैः
ശ്രാദ്ധം, ദാനം മുതലായ കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്താല് മനുഷ്യന് നിശ്ചയമായി അക്ഷയഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. ആ പുണ്യം ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരുടെയും നിയന്ത്രിതമനസ്സുള്ള യോഗികളുടെയും സത്സംഗംകൊണ്ട് പുഷ്ടമാകുന്നു.
Verse 8
तीर्थं प्लक्षावतरणं सर्वपापविनाशनम् / तत्राभ्यर्च्य श्रीनिवासं विष्णुलोके महीयते
പ്ലക്ഷാവതരണം എന്ന തീര്ഥം സകലപാപനാശിനിയാണ്. അവിടെ ശ്രീനിവാസനെ ആരാധിക്കുന്നവന് വിഷ്ണുലോകത്തില് മഹത്വം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 9
अन्यं मगधराजस्य तीर्थं स्वर्गगतिप्रदम् / अक्षयं विन्दति स्वर्गं तत्र गत्वा द्विजोत्तमः
മഗധരാജന്റെ ദേശത്ത് മറ്റൊരു തീര്ഥമുണ്ട്; അത് സ്വര്ഗ്ഗഗതി നല്കുന്നു. അവിടെ ചെന്ന ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന് അക്ഷയ സ്വര്ഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 10
तीर्थं कनखलं पुण्यं महापातकनाशनम् / यत्र देवेन रुद्रेण यज्ञो दक्षस्य नाशितः
കനഖലം എന്ന തീര്ഥം അത്യന്തം പുണ്യകരവും മഹാപാതകനാശിനിയും ആകുന്നു; അവിടെ ദേവന് രുദ്രന് ദക്ഷന്റെ യജ്ഞം നശിപ്പിച്ചു.
Verse 11
तत्र गङ्गामुपस्पृश्य शुचिर्भावसमन्वितः / मुच्यते सर्वपापैस्तु ब्रह्मलोकं लभेन्मृतः
അവിടെ ഗംഗാജലത്തെ ആചമന-സ്പര്ശം ചെയ്ത് മനുഷ്യന് ശുദ്ധനായി പവിത്രഭാവം കൈവരിക്കുന്നു. അവന് സകലപാപങ്ങളില്നിന്നും മോചിതനായി മരണാനന്തരം ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 12
महातीर्थमिति ख्यातं पुण्यं नारायणप्रियम् / तत्राभ्यर्च्य हृषीकेशं श्वेतद्वीपं निगच्छति
ഈ പുണ്യതീർത്ഥം ‘മഹാതീർത്ഥം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; നാരായണനു അത്യന്തം പ്രിയം. അവിടെ ഹൃഷീകേശനെ ആരാധിച്ച് ശ്വേതദ്വീപം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 13
अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना श्रीपर्वतं शुभम् / तत्र प्राणान् परित्यज्य रुद्रस्य दयितो भवेत्
കൂടാതെ ‘ശ്രീപർവതം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു ശ്രേഷ്ഠവും ശുഭവും ആയ തീർത്ഥമുണ്ട്. അവിടെ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ രുദ്രൻ (ശിവൻ)ക്ക് പ്രിയനാകുന്നു.
Verse 14
तत्र सन्निहितो रुद्रो देव्या सह महेश्वरः / स्नानपिण्डादिकं तत्र कृतमक्षय्यमुत्तमम्
അവിടെ ദേവിയോടുകൂടി രുദ്രൻ—മഹേശ്വരൻ—സാക്ഷാൽ സന്നിഹിതനായി വസിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവിടെ ചെയ്യുന്ന സ്നാനം, പിണ്ഡദാനം മുതലായ കർമങ്ങൾ ഉത്തമവും അക്ഷയപുണ്യദായകവുമാകുന്നു.
Verse 15
गोदावरी नदी पुण्या सर्वपापविनाशनी / तत्र स्नात्वा पितॄन् देवांस्तर्पयित्वा यथाविधि / सर्वपापविसुद्धात्मा गोसहस्रफलं लभेत्
ഗോദാവരി നദി പുണ്യമയവും സർവ്വപാപനാശിനിയുമാണ്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, വിധിപ്രകാരം പിതൃകൾക്കും ദേവന്മാർക്കും തർപ്പണം ചെയ്താൽ, സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു ശുദ്ധനായി സഹസ്രഗോദാനഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 16
पवित्रसलिला पुण्या कावेरी विपुला नदी / तस्यां स्नात्वोदकं कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः / त्रिरात्रोपोषितेनाथ एकरात्रोषितेन वा
കാവേരി വിശാലമായ നദിയാണ്; അവളുടെ ജലം പവിത്രവും പുണ്യദായകവും. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഉദകക്രിയ (ജലാർപ്പണം) ചെയ്താൽ സർവ്വപാതകങ്ങളിൽ നിന്നു മോചനം ലഭിക്കുന്നു—മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവാസം ചെയ്താലും, ഒരു രാത്രി മാത്രം വ്രതവാസം ചെയ്താലും.
Verse 17
द्विजातीनां तु कथितं तीर्थानामिह सेवनम् / यस्य वाङ्मनसो शुद्धे हस्तपादौ च संस्थितौ / अलोलुपो ब्रह्मचारो तीर्थानां फलमाप्नुयात्
ദ്വിജന്മാർക്കായി ഇവിടെ തീർത്ഥസേവനവിധി ഉപദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. വാക്കും മനസ്സും ശുദ്ധമായും കൈകാലുകൾ നിയന്ത്രിതമായും ലോഭരഹിതനായി ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ തീർത്ഥസേവനഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 18
स्वामितीर्थं महातीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् / तत्र सन्निहितो नित्यं स्कन्दो ऽमरनमस्कृतः
സ്വാമിതീർത്ഥം എന്ന മഹാതീർത്ഥം ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്. അവിടെ അമരന്മാർ നിത്യവും നമസ്കരിക്കുന്ന സ്കന്ദൻ സദാ സന്നിഹിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 19
स्नात्वा कुमारधारायां कृत्वा देवादितर्पणम् / आराध्य षण्मुखं देवं स्कन्देन सह मोदते
കുമാരധാരയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവാദികൾക്ക് തർപ്പണം നടത്തി, ഷൺമുഖ ദേവനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കുന്നവൻ സ്കന്ദനോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 20
नदी त्रैलोक्यविख्याता ताम्रपर्णोति नामतः / तत्र स्नात्वा पितॄन् भक्त्या तर्पयित्वा यथाविधि / पापकर्तॄनपि पितॄस्तारयेन्नात्र संशयः
താമ്രപർണീ എന്ന നദി ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് വിധിപ്രകാരം ഭക്തിയോടെ പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്താൽ, പാപം ചെയ്ത പിതൃകളെയും പോലും മോചിപ്പിക്കാം—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 21
चन्द्रतीर्थमिति ख्यातं कावेर्याः प्रभवे ऽक्षयम् / तीर्थं तत्र भवेद् वस्तुं मृतानां स्वर्गतिर्ध्रुवा
കാവേരിയുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനത്ത് ചന്ദ്രതീർത്ഥം എന്ന അക്ഷയ തീർത്ഥം പ്രസിദ്ധമാണ്. അവിടെ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവന് സ്വർഗ്ഗഗതി ധ്രുവമാണ്.
Verse 22
विन्ध्यपादे प्रपश्यन्ति देवदेवं सदाशिवम् / भक्त्या ये ते न पश्यन्ति यमस्य सदनं द्विजाः
വിംധ്യപാദത്തിൽ ദേവദേവനായ സദാശിവനെ അവർ ദർശിക്കുന്നു. ഭക്തിയോടെ അവിടെ അവനെ ദർശിക്കുന്നവർ, ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, യമന്റെ സദനം കാണുകയില്ല.
Verse 23
देविकायां वृषो नाम तीर्थं सिद्धनिषेवितम् / तत्र स्नात्वोदकं दत्वा योगसिद्धिं च विन्दति
ദേവികാ നദിയിൽ ‘വൃഷ’ എന്ന പേരിലുള്ള, സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്ന തീർത്ഥമുണ്ട്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഉദകദാനം ചെയ്താൽ യോഗസിദ്ധിയും ലഭിക്കുന്നു.
Verse 24
दशाश्वमेधिकं तीर्थं सर्वपापविनाशनम् / दशानामश्वमेधानां तत्राप्नोति फलं नरः
‘ദശാശ്വമേധിക’ എന്ന തീർത്ഥം സർവ്വപാപനാശിനിയാണ്. അവിടെ ചെന്ന മനുഷ്യൻ പത്ത് അശ്വമേധയാഗങ്ങളുടെ തുല്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 25
पुण्डरीकं महातीर्थं ब्राह्मणैरुपसेवितम् / तत्राभिगम्य युक्तात्मा पौण्डरीकफलं लभेत्
പുണ്ഡരീകം ബ്രാഹ്മണർ സേവിക്കുന്ന മഹാതീർത്ഥമാണ്. നിയന്ത്രിത മനസ്സോടെ അവിടെ ചെന്നാൽ ‘പൗണ്ഡരീക’ എന്ന പുണ്യഫലം ലഭിക്കും.
Verse 26
तीर्थेभ्यः परमं तीर्थं ब्रह्मतीर्थमिति श्रुतम् / ब्रह्माणमर्चयित्वा तु ब्रह्मलोके महीयते
തീർത്ഥങ്ങളിൽ പരമതീർത്ഥം ‘ബ്രഹ്മതീർത്ഥം’ എന്നു ശ്രുതമാണ്. അവിടെ ബ്രഹ്മാവിനെ അർച്ചിച്ചാൽ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ മഹിമയോടെ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 27
सरस्वत्या विनशनं प्लक्षप्रस्त्रवणं शुभम् / व्यासतीर्थं परं तीर्थं मैनाकं च नगोत्तमम् / यमुनाप्रभवं चैव सर्वपापविशोधनम्
സരസ്വതിയുടെ ലയസ്ഥലം, പ്ലക്ഷയിലെ ശുഭസ്രോതസ്, വ്യാസതീർത്ഥം—പരമതീർത്ഥം—പർവ്വതശ്രേഷ്ഠമായ മൈനാകം, യമുനയുടെ ഉദ്ഭവപ്രദേശം—ഇവയൊക്കെയും സർവ്വപാപശുദ്ധികരമായ തീർത്ഥങ്ങളാണ്.
Verse 28
पितॄणां दुहिता देवी गन्धकालीति विश्रुता / तस्यां स्नात्वा दिवं याति मृतो जातिस्मरो भवेत्
പിതൃകളുടെ പുത്രിയായി ആ ദേവി ‘ഗന്ധകാളി’ എന്നു പ്രസിദ്ധയാണ്. അവളുടെ പുണ്യജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും; മരിച്ചവനും (അവളുടെ കൃപയാൽ) പൂർവ്വജന്മസ്മരണയുള്ളവനാകാം.
Verse 29
कुबेरतुङ्गं पापघ्नं सिद्धचारणसेवितम् / प्राणांस्तत्र परित्यज्य कुबेरानुचरो भवेत्
കുബേരതുങ്ഗം പാപനാശകമായ തീർത്ഥം; അവിടെ സിദ്ധരും ചാരണരും സേവിക്കുന്നു. അവിടെ പ്രാണം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ കുബേരന്റെ അനുചരനാകുന്നു.
Verse 30
उमातुङ्गमिति ख्यातं यत्र सा रुद्रवल्लभा / तत्राभ्यर्च्य महादेवीं कोसहस्रफलं लभेत्
ആ സ്ഥലം ‘ഉമാതുങ്ഗം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; അവിടെ രുദ്രവല്ലഭയായ ഉമാ വസിക്കുന്നു. അവിടെ മഹാദേവിയെ അർച്ചിച്ചാൽ ലക്ഷഗുണ ഫലം ലഭിക്കും.
Verse 31
भृगुतुङ्गे तपस्तप्तं श्राद्धं दानं तथा कृतम् / कुलान्युभयतः सप्त पुनातीति श्रुतिर्मम
ഭൃഗുതുങ്ഗത്തിൽ തപസ്സ് ആചരിക്കുന്നു; ശ്രാദ്ധവും ദാനവും അവിടെ നിർവഹിക്കുന്നു. എന്റെ ശ്രുതി ഇതാണ്—ഇത്തരം കർമ്മങ്ങൾ പിതൃപക്ഷവും മാതൃപക്ഷവും ഇരുവശത്തും ഏഴ് തലമുറകളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.
Verse 32
काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यं पापक्षयेच्छया
കാശ്യപന്റെ മഹാതീർത്ഥം പരമ്പരയിൽ ‘കാലസർപി’ എന്നു പ്രസിദ്ധം. അവിടെ പാപക്ഷയാഭിലാഷത്തോടെ നിത്യം ശ്രാദ്ധകർമ്മം അർപ്പിക്കണം.
Verse 33
दशार्णायां तथा दानं श्राद्धं होमस्तथा जपः / अक्षयं चाव्ययं चैव कृतं भवति सर्वदा
അതുപോലെ ദശാർണാ ദേശത്ത് ചെയ്യുന്ന ദാനം, ശ്രാദ്ധം, ഹോമം, ജപം—എന്തു ചെയ്താലും—അതിന്റ ഫലം എപ്പോഴും അക്ഷയവും അവ്യയവും ആകുന്നു.
Verse 34
तीर्थं द्विजातिभिर्जुष्टं नाम्ना वै कुरुजाङ्गलम् / दत्त्वा तु दानं विधिवद् ब्रह्मलोके महीयते
ദ്വിജന്മാർ സേവിക്കുന്ന ‘കുരുജാങ്ഗലം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു തീർത്ഥമുണ്ട്. അവിടെ വിധിപൂർവ്വം ദാനം ചെയ്താൽ ദാതാവ് ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ മഹിമപ്പെടുന്നു.
Verse 35
वैतरण्यां महातीर्थे स्वर्णवेद्यां तथैव च / धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणः परमे शुभे
വൈതരണിയുടെ മഹാതീർത്ഥത്തിലും, അതുപോലെ സ്വർണവേദിയിലും, ബ്രഹ്മനോടു ബന്ധപ്പെട്ട പരമശുഭമായ ‘ധർമ്മപൃഷ്ഠ’ എന്ന സരോവരത്തിലും—(സ്നാനവും ആരാധനയും മഹാപുണ്യം നൽകുന്നു).
Verse 36
भरतस्याश्रमे पुण्ये पुण्ये श्राद्धवटे शुभे / महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं भवति चाक्षयम्
പുണ്യമായ ഭരതാശ്രമത്തിലും, ശുഭമായ ‘ശ്രാദ്ധവട’ത്തിലും, കൗശികീ നദിയിലെ മഹാഹ്രദത്തിലും നൽകുന്ന ഏതു ദാനവും അക്ഷയമാകുന്നു.
Verse 37
मुञ्जपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / हिताय सर्वभूतानां नास्तिकानां निदर्शनम्
മുഞ്ജപ്പുല്ലിന്റെ പിറകിൽ ധീമാനായ മഹാദേവൻ തന്റെ പാദമുദ്ര സ്ഥാപിച്ചു—അത് സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായുള്ള മംഗളലക്ഷണം, നാസ്തികർക്കുള്ള വ്യക്തമായ തെളിവും ആകുന്നു।
Verse 38
अल्पेनापि तु कालेन नरो धर्मपरायणः / पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः
അൽപകാലത്തിനുള്ളിലും ധർമ്മപരായണനായ മനുഷ്യൻ പാപം വേഗത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു—പാമ്പ് ജീർണ്ണചർമ്മം കളയുന്നതുപോലെ।
Verse 39
नाम्ना कनकनन्देति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / उदीच्यां मुञ्जपृष्ठस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्
കനകനന്ദാ എന്ന നാമത്തിലുള്ള തീർത്ഥം ത്രൈലോക്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. അത് മുഞ്ജപൃഷ്ഠത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്ത് ബ്രഹ്മർഷിഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്നതാണ്।
Verse 40
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति सशरीरा द्विजातयः / दत्तं चापि सदा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् / ऋणैस्त्रिभिर्नरः स्नात्वा मुच्यते क्षीणकल्मषः
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ദ്വിജാതികൾ ശരീരസഹിതം സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു എന്നു പറയുന്നു. അവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധം എപ്പോഴും അക്ഷയഫലം നൽകുന്നതായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത മനുഷ്യൻ പാപക്ഷയം പ്രാപിച്ച് ദേവ-ഋഷി-പിതൃ എന്ന മൂന്ന് ഋണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു।
Verse 41
मानसे सरसि स्नात्वा शक्रस्यार्धासनं लभेत् / उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्
മാനസസരോവരത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ശക്രന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) അർധാസനത്തുല്യമായ പദവി ലഭിക്കുന്നു. ഉത്തര മാനസത്തിലേക്ക് ചെന്നാൽ അനുത്തമ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 42
तस्मान्निर्वर्तयेच्छ्राद्धं यथाशक्ति यथाबलम् / कामान् सलभते दिव्यान् मोक्षोपायं च विन्दति
അതുകൊണ്ട് യഥാശക്തിയും യഥാബലവും അനുസരിച്ച് വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം നിർവഹിക്കണം; അതിലൂടെ ദിവ്യാഭിലാഷങ്ങൾ സഫലമാകുകയും മോക്ഷോപായവും ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും।
Verse 43
पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः / योजनानां सहस्राणि सो ऽशीतिस्त्वायतो गिरिः / सिद्धचारणसंकीर्णो देवर्षिगणसेवितः
ഹിമവാൻ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു പർവ്വതമുണ്ട്; അത് പലവിധ ധാതുക്കളാലും ഖനിജങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആ ഗിരി എൺപതിനായിരം യോജന വ്യാപ്തിയുള്ളത്; അവിടെ സിദ്ധരും ചാരണരും നിറഞ്ഞിരിക്കുകയും ദേവർഷിഗണങ്ങൾ സേവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 44
तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्ना नाम नामतः / तत्र गत्वा द्विजो विद्वान् ब्रह्महत्यां विमुञ्चति
അവിടെ ‘സുഷുമ്നാ’ എന്ന പേരിലുള്ള മനോഹരമായ ഒരു പുഷ്കരിണി (പവിത്ര തടാകം) ഉണ്ട്. അവിടെ ചെന്നാൽ പണ്ഡിതനായ ദ്വിജൻ ബ്രഹ്മഹത്യാപാപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും।
Verse 45
श्राद्धं भवति चाक्षय्यं तत्र दत्तं महोदयम् / तारयेच्च पितॄन् सम्यग् दश पूर्वान् दशापरान्
അവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധം അക്ഷയമാകുന്നു; അവിടെ നൽകിയ ദാനം മഹോദയം, അതായത് മഹത്തായ ആത്മോന്നതി, നൽകുന്നു. അവൻ ശരിയായി തന്റെ പിതൃകളെ—പത്ത് മുൻതലമുറയും പത്ത് പിന്നത്തലമുറയും—താരിക്കുന്നു।
Verse 46
सर्वत्र हिमवान् पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः / नद्यः समुद्रगाः पुण्याः समुद्रश्च विशेषतः
ഹിമവാൻ എല്ലായിടത്തും പുണ്യമയമാണ്; ഗംഗയും എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പുണ്യമയമാണ്. സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന നദികൾ പുണ്യമയമാണ്; സമുദ്രം പ്രത്യേകിച്ച് അത്യന്തം പുണ്യമയമാണ്।
Verse 47
बदर्याश्रममासाद्य मुच्यते कलिकल्मषात् / तत्र नारायणो देवो नरेणास्ते सनातनः
ബദരീ-ആശ്രമത്തിലെത്തുന്നവൻ കലിയുഗത്തിലെ കല്മഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. അവിടെ നരനോടൊപ്പം സനാതനനായ ദേവൻ നാരായണൻ നിത്യവും വസിക്കുന്നു.
Verse 48
अक्षयं तत्र दानं स्यात् जप्यं वापि तथाविधम् / महादेवप्रियं तीर्थं पावनं तद् विशेषतः / तारयेच्च पितॄन् सर्वान् दत्त्वा श्राद्धं समाहितः
അവിടെ ചെയ്യുന്ന ദാനം അക്ഷയ പുണ്യം നൽകും; അവിടെ ചെയ്യുന്ന ജപവും ക്ഷയമില്ലാത്ത ഫലം നൽകും. ആ തീർത്ഥം മഹാദേവന് പ്രിയവും പ്രത്യേകമായി പാവനവുമാണ്. ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ അവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ എല്ലാ പിതൃന്മാരും ഉദ്ധരിക്കപ്പെടും.
Verse 49
देवदारुवनं पुण्यं सिद्धगन्धर्वसेवितम् / महादेवेन देवेन तत्र दत्तं महद् वरं
ദേവദാരുവനം പുണ്യമാണ്; അവിടെ സിദ്ധന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സേവിക്കുന്നു. അവിടെയേ ദേവനായ മഹാദേവൻ മഹത്തായ വരം നൽകി.
Verse 50
मोहयित्वा मुनीन् सर्वान् पुनस्तैः संप्रपूजितः / प्रसन्नो भगवानीशो मुनीन्द्रान् प्राह भावितान्
എല്ലാ മുനിമാരെയും ആദ്യം മോഹിപ്പിച്ച്, പിന്നെ അവരാൽ തന്നെ വീണ്ടും വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കപ്പെട്ടു, പ്രസന്നനായ ഭഗവാൻ ഈശൻ ഭാവിതരായ മുനീന്ദ്രന്മാരോട് അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 51
इहाश्रमवरे रम्ये निवसिष्यथ सर्वदा / मद्भावनासमायुक्तास्ततः सिद्धिमवाप्स्यथ
ഈ മനോഹരവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ആശ്രമത്തിൽ നിങ്ങൾ എപ്പോഴും വസിക്കും; എന്നിലെ ഭാവനാ-ധ്യാനത്തിൽ ഏകീഭവിച്ച് പിന്നീട് സിദ്ധി പ്രാപിക്കും.
Verse 52
ये ऽत्र मामर्चयन्तीह लोके धर्मपरा जनाः / तेषां ददामि परमं गाणपत्यं हि शाश्वतम्
ഈ ലോകത്തിൽ ധർമ്മപരരായി ഇവിടെ എന്നെ ആരാധിക്കുന്നവർക്ക് ഞാൻ പരമവും ശാശ്വതവും ആയ ഗാണപത്യ പദം (ഗണാധിപത്യം) നൽകുന്നു।
Verse 53
अत्र नित्यं वसिष्यामि सह नारायणेन च / प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न भूयो जन्म विन्दति
ഞാൻ ഇവിടെ നാരായണനോടൊപ്പം നിത്യമായി വസിക്കും. ഇവിടെ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന മനുഷ്യന് വീണ്ടും ജന്മം ലഭിക്കുകയില്ല।
Verse 54
संस्मरन्ति च ये तीर्थं देशान्तरगता जनाः / तेषां च सर्वपापानि नाशयामि द्विजोत्तमाः
ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! ദേശാന്തരങ്ങളിൽ പോയവരും ഈ തീർത്ഥം സ്മരിച്ചാൽ മാത്രം, അവരുടെ എല്ലാ പാപങ്ങളും ഞാൻ നശിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 55
श्राद्धं दानं तपो होमः पिण्डनिर्वपणं तथा / ध्यानं जपश्च नियमः सर्वमत्राक्षयं कृतम्
ഇവിടെ ശ്രാദ്ധം, ദാനം, തപസ്, ഹോമം, പിണ്ഡനിർവപണം, കൂടാതെ ധ്യാനം, ജപം, നിയമാചരണം—എല്ലാം ചെയ്താൽ അതിന്റെ പുണ്യം അക്ഷയമാകുന്നു।
Verse 56
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन द्रष्टव्यं हि द्विजातिभिः / देवदारुवनं पुण्यं महादेवनिषेवितम्
അതുകൊണ്ട് ദ്വിജാതികൾ എല്ലാ ശ്രമത്തോടെയും മഹാദേവന്റെ നിത്യ സന്നിധി-സേവയാൽ പുണ്യമായ ദേവദാരുവനം നിർബന്ധമായി ദർശിക്കണം।
Verse 57
यत्रेस्वरो महादेवो विष्णुर्वा पुरुषोत्तमः / तत्र सन्निहिता गङ्गातीर्थान्यायतनानि च
എവിടെയാണോ ഈശ്വരൻ മഹാദേവനായി അല്ലെങ്കിൽ വിഷ്ണു പുരുഷോത്തമനായി സന്നിഹിതനായിരിക്കുന്നത്, അവിടെയേ ഗംഗയും അവളുടെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും, പുണ്യമായ ആയതന-ധാമങ്ങളും സത്യമായി സന്നിഹിതമാണെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
Beyond bathing and offerings, it conditions tīrtha-fruit on inner discipline—purity of speech and mind, controlled limbs, freedom from greed, and brahmacarya—so the pilgrimage becomes a moral-yogic practice rather than mere travel.
It articulates samanvaya: sacredness is not confined to a sectarian map but inheres in divine presence itself, allowing Śaiva and Vaiṣṇava worship to be read as convergent paths within one sacral cosmology.
The footprint functions as a tangible ‘pramāṇa-like’ sign for skeptics, anchoring the invisible sanctity of the tīrtha in a visible marker while also emphasizing Rudra’s direct immanence in the landscape.