
दिक्पालादि-शिवलोकान्तर-कथनम् (Account of the Dikpālas and Intervening Realms toward Śiva’s Worlds)
ललितोपाख्यान के हयग्रीव–अगस्त्य संवाद में हयग्रीव दिव्य परिसर की कक्ष्याओं (कक्ष्या-भेद) और पवित्र वास्तु का क्रमबद्ध वर्णन करता है। रत्नजटित महाशाला, सुदृढ़ द्वार और मध्य में अमृत-वापिका का उल्लेख है। यह अमृत रसायन है—पीने और उसकी सुगंध से सिद्धि, बल और मल-नाश होता है; योगी और पक्षी तक अमर हो जाते हैं। प्रवेश सामान्य नहीं, नौकाओं से ही होता है; नियुक्त शक्तियाँ, विशेषतः तोरणेश्वरी तारा, तथा सेवक रत्न-नौकाओं में गीत-वाद्य करते हुए सरोवर पार करते हैं। शुद्धि, आज्ञा, रक्षण और ललिता के परम मंत्र का वातावरण उच्च लोकों की ‘सीमाएँ’ बताता है।
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्य संवादे ललितोपाख्याने दिक्पालादिशिवलोकान्तरकथनं ना चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच अथ वापीत्र यादीनां कक्ष्याभेदान्प्रचक्ष्महे / एषां श्रवणमात्रेण जायते श्रीमहोदयः
इस प्रकार श्रीब्रह्माण्डमहापुराण के उत्तरभाग में, हयग्रीव–अगस्त्य संवाद के ललितोपाख्यान में ‘दिक्पाल आदि तथा शिवलोकों के अन्तर का वर्णन’ नामक चौंतीसवाँ अध्याय है। हयग्रीव बोले—अब हम वापी आदि के प्राकार-भेद बताते हैं; इनके केवल श्रवण से ही महान् श्री-समृद्धि उत्पन्न होती है।
Verse 2
सहस्रस्तम्भशालस्यातरमारुतयोजने / मनो नाम महाशालः सर्वरत्नविचित्रितः
सहस्र-स्तम्भों वाले प्रासाद से आगे, एक वायु-योजन की दूरी पर ‘मनः’ नाम का महान् भवन है, जो समस्त रत्नों से विचित्र रूप से अलंकृत है।
Verse 3
पूर्ववद्गोपुरद्वारकपाटार्गलसंयुतः / तन्मध्यकक्ष्याभागस्तु सर्वाप्यमृतवापिका
वह पूर्ववत् गोपुर-द्वार के कपाट और अर्गला से युक्त है; उसके मध्य प्राकार का समस्त भाग अमृतमयी वापिका ही है।
Verse 4
यत्पीत्वा योगिनः सिद्धा वज्रकाया महाबलाः / भवन्ति पुरुषाः प्राज्ञास्तदेव हि रसायनम्
जिसे पीकर योगी सिद्धजन वज्र-काय और महाबली हो जाते हैं, तथा पुरुष प्राज्ञ बनते हैं—वही वास्तव में रसायन है।
Verse 5
वाप्याममृतमय्यां तु वर्तते तोयतां गतम् / तद्गन्धाघ्राणमात्रेण सिद्धिकान्तापतिर्भवेत्
अमृतमयी वापी में वह द्रव जलरूप होकर स्थित रहता है; उसकी गन्ध का केवल घ्राण करने से ही सिद्धि और कान्ति का स्वामी हो जाता है।
Verse 6
अस्पृशन्नपि विन्धयारे पुरुषः क्षीणकल्मषः / उभयोः शालयोः पार्श्वे सुधावापीतटद्वये
विन्ध्य की गुफा में वह पुरुष स्पर्श किए बिना ही, पापरहित होकर स्थित था। दोनों शाल-वृक्षों के पास, सुधा-कुण्ड के दोनों तटों पर।
Verse 7
अधक्रोशसमायामा अन्यास्सर्वाश्च वापिकाः / चतुर्योजनदूरं तु तलं तस्या जलान्तरे
अन्य सब वापिकाएँ आधा-क्रोश विस्तार की थीं; पर उस (सुधा-वापी) के जल के भीतर तल चार योजन दूर था।
Verse 8
सोपानावलयस्तस्या नानारत्नविचित्रिताः / स्वर्णवर्णा रत्नवर्णास्तस्यां हंसाश्च सारसाः
उसके सोपान-घेरे नाना रत्नों से विचित्र थे। उसमें स्वर्णवर्ण और रत्नवर्ण हंस तथा सारस निवास करते थे।
Verse 9
आस्फोट्यते तटद्वन्द्वतरङ्गैर्मन्दचञ्चलैः / पक्षिणस्तज्जलं पीत्वा रसायनमयं नवम्
दोनों तटों की मंद-चंचल तरंगें जल को थपथपाकर झंकृत करती थीं। पक्षी उस जल को पीकर नवीन रसायन-तुल्य हो जाते थे।
Verse 10
अजरामरतां प्राप्तास्तत्र विन्ध्यनिषूदन / सदाकूजितलक्षेण तत्र कारण्डवद्विजाः
हे विन्ध्यनिषूदन! वहाँ वे अजर-अमरता को प्राप्त हो जाते थे। सदा कूजन के लक्षण से वहाँ कारण्डव पक्षी (द्विज) रहते थे।
Verse 11
जपन्ति ललितादेव्या मन्त्रमेव महत्तरम् / परितो वापिकाचक्रपरिवेषणभूयसा
वे ललिता देवी के परम महान मंत्र का ही जप करते हैं और वापिका-चक्र के चारों ओर घेराव-सा बनाकर सर्वत्र स्थित रहते हैं।
Verse 12
न तत्र गन्तु मार्गो ऽस्ति नौकावाहनमन्तरा / आज्ञया केवलं तत्र मन्त्रिणी दण्डनाथयोः / तारा नाम महाशक्तिर्वर्तते तोरणेश्वरी
वहाँ जाने का कोई मार्ग नहीं है, नाव के बिना पहुँचा नहीं जा सकता। वहाँ केवल मंत्रिणी और दण्डनाथ की आज्ञा से ‘तारा’ नाम की महाशक्ति तोरणेश्वरी के रूप में विराजती है।
Verse 13
बह्व्यस्तत्रोत्पलश्यामास्तारायाः परिचारिकाः / रत्ननौकासहस्रेण खेलन्त्यो सरसीजले
वहाँ तारा की बहुत-सी नीलकमल-श्याम परिचारिकाएँ हैं, जो हजारों रत्नजटित नौकाओं से सरोवर के जल में क्रीड़ा करती हैं।
Verse 14
अपरं पारमायान्ति पुनर्यान्ति परं तटम् / वीणावेणुमृदङ्गादि वादयन्त्यो मुहुर्मुहुः
वे कभी इस पार आती हैं, फिर उस पार के तट पर चली जाती हैं और बार-बार वीणा, वेणु, मृदंग आदि बजाती रहती हैं।
Verse 15
कोटिशस्तत्र ताराया नाविक्यो नवयौवनाः / मुहुर्गायन्ति नृत्यन्ति देव्याः पुण्यतमं यशः
वहाँ तारा की करोड़ों नवयौवना नाविकाएँ हैं; वे बार-बार देवी के परम पुण्य यश का गान करती और नृत्य करती हैं।
Verse 16
अरित्रपाणयः काश्चित्काश्चिच्छूगाम्बुपाणयः / पिबन्त्यस्तत्सुधातोयं संचरन्त्यस्तरीशतैः
कुछ स्त्रियाँ हाथों में चप्पू लिए थीं और कुछ जल-कलश धारण किए थीं। वे अमृत-तुल्य जल पीती हुई सैकड़ों नौकाओं में विचर रही थीं।
Verse 17
तासां नौकावाहिकानां शक्तीनां श्यामलत्विषाम् / प्रधानभूता तारांबा जलौघशमनक्षमा
उन श्यामल-कान्ति वाली नौकावाहिनी शक्तियों में तारा-अम्बा प्रधान थीं, जो जल-प्रवाह के वेग को भी शांत करने में समर्थ थीं।
Verse 18
आज्ञां विना तयोस्तारा मन्त्रिणीदण्डधारयोः / त्रिनेत्रस्यापि नो दत्ते वापिकांभसि सन्तरम्
मंत्रिणी और दण्डधारी—उन दोनों की आज्ञा के बिना तारा, त्रिनेत्र शिव को भी सरोवर के जल में पार उतरने की अनुमति नहीं देती।
Verse 19
गायन्तीनां चलन्तीनां नौकाभिर्मणिचारुभिः / महाराज्ञी महौदार्यं पतन्तीनां पदेपदे
रत्नजटित सुंदर नौकाओं में गाती हुई चलने वाली उन स्त्रियों पर महाराज्ञी का महौदार्य हर कदम पर बरसता था।
Verse 20
पिबन्तीनां मधु भृशं माणिक्यचषकोदरैः / प्रतिनौकं मणिगृहे वसन्तीनां मनोहरे
वे माणिक्य-प्यालों में भरकर बहुत मधु पीती थीं और प्रत्येक नौका में मनोहर मणि-गृहों में निवास करती थीं।
Verse 21
तारातरणिशक्तीनां समवायो ऽतिसुन्दरः / काश्चिन्नौकाः सुवर्णाढ्याः काश्चिद्रत्नकृता मुने
हे मुने! तारा और तरणि की शक्तियों का यह संयोग अत्यन्त सुन्दर था। कुछ नौकाएँ स्वर्ण से समृद्ध थीं और कुछ रत्नों से निर्मित थीं।
Verse 22
मकराकारमापन्नाः काश्चिन्नौका मृगाननाः / काश्चित्सिंहासना नावः काश्चिद्दन्तावलाननाः
कुछ नौकाएँ मकर के आकार की थीं, कुछ मृगमुखी थीं। कुछ नौकाएँ सिंहासन-रूप थीं और कुछ दन्तावल (हाथी) के मुख जैसी थीं।
Verse 23
इत्थं विचित्ररूपाभिर्नौङ्काभिः परिवेष्टिता / तारांबामहतीं नौकामधिगम्य विराजते
इस प्रकार विचित्र रूप वाली नौकाओं से घिरी हुई, तारा महान नौका ‘ताराम्बा’ को प्राप्त करके शोभायमान होती है।
Verse 24
अनुलोमविलोमाभ्यां सञ्चारं वापिकाजले / तन्वाना सततं तारा कक्ष्यामेनां हि रक्षति
वापिका के जल में अनुलोम-विलोम गति से निरन्तर विचरण करती हुई तारा, इस कक्षा (परिधि) को सदा बनाए रखकर इसकी रक्षा करती है।
Verse 25
मनशालस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः / बुद्धिशाल इति ख्यातश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः
मनशाल के अन्तराल में, सात योजन की दूरी पर ‘बुद्धिशाल’ नाम से प्रसिद्ध (एक स्थान) है, जो चार योजन ऊँचा है।
Verse 26
तन्मध्यकक्ष्याभागे ऽस्ति सर्वाप्यानन्दवापिका / तत्र दिव्यं महामद्यं बकुलामोदमेदुरम् / प्रतप्तकनकच्छायं तज्जलत्वेन वर्त्तते
उसके मध्य-कक्ष्य भाग में सर्वत्र आनंद देने वाली ‘आनंद-वापिका’ है। वहाँ दिव्य महामद्य बहता है, जो बकुल-पुष्प की सुगंध से परिपूर्ण और तप्त स्वर्ण-सी आभा वाला होकर जल के रूप में स्थित है।
Verse 27
आनन्दवापिकागाधाः पूर्ववत्परिकीर्त्तिताः / सोपानादिक्रमश्चैव पक्षिणास्तत्र पूर्ववत्
आनंद-वापिका की गहराइयाँ पहले की भाँति कही गई हैं। वहाँ सीढ़ियों आदि की व्यवस्था भी वैसी ही है, और पक्षी भी वहाँ पूर्ववत् ही हैं।
Verse 28
तत्रत्यं सलिलं मद्यं पायम्पायं तटस्थिताः / विहरन्ति मदोन्मत्ताः शक्तयो मदपाटलाः
वहाँ का जल ही मद्य है; तट पर स्थित शक्तियाँ उसे बार-बार पीती हैं। मद से उन्मत्त वे शक्तियाँ मद-लालिमा से रँगी हुई होकर क्रीड़ा करती हैं।
Verse 29
साक्षाच्च वारुणी देवी तत्र नौकाधिनायिका / यां सुधामालिनीमाहुर्यामा हुरमृतेश्वरीम्
वहीं साक्षात् वारुणी देवी नौका की अधिनायिका हैं। जिन्हें ‘सुधामालिनी’ कहा जाता है और जिन्हें ‘अमृतेश्वरी’ भी कहते हैं।
Verse 30
सा तत्र मणिनौकास्थशक्तिसेनासमावृता / ईषदालोकमात्रेण त्रैलोक्यमददायिनी
वह देवी वहाँ मणि-जटित नौका पर स्थित हैं और शक्तियों की सेना से घिरी हुई हैं। केवल हल्की-सी दृष्टि मात्र से ही वह त्रैलोक्य को मद प्रदान करने वाली हैं।
Verse 31
तरुणादित्य सङ्काश मदारक्तकपोलभूः / पारिजातप्रसूनस्रक्परिवीतकचाचिता
वह नवोदित सूर्य-सी दीप्तिमती थी; उसके कपोल मद से अरुण थे। पारिजात के पुष्पों की माला से उसके केश सुशोभित और आवृत थे।
Verse 32
वहन्ती मदिरापूर्णं चषकं लोलदुत्पलम् / पक्वं पिशितखण्डं च मणिपात्रे तथान्यके
वह मदिरा से भरा प्याला और लोल कमल-सा उप्पल लिए चलती थी; तथा मणि-पात्र और अन्य पात्रों में पका हुआ मांस-खण्ड भी लिए रहती थी।
Verse 33
वारुणीतरणिश्रेणीनायिका तत्र राजते / साप्याज्ञयैव सर्वेषां मन्त्रिणीदण्डनाथयोः / ददाति वापीतरणं त्रिनेत्रस्यापि नान्यथा
वहाँ वारुणी-तरणि-श्रेणी की नायिका शोभायमान थी। वह मंत्रिणी और दण्डनाथ—सबको आज्ञा देकर ही—त्रिनेत्र (शिव) को भी पान कराती थी; अन्यथा नहीं।
Verse 34
अथ बुद्धिमहाशालान्तरे मारुतयोजने / अहङ्कारमहाशालः पूर्ववद्गोपुरान्वितः
फिर बुद्धि-महाशाला के भीतर, एक मारुत-योजन की दूरी पर, पूर्ववत गोपुरों से युक्त अहंकार-महाशाला स्थित थी।
Verse 35
तयोस्तु शालयोर्मध्ये कक्ष्याभूरखिला मुने / विमर्शवापिका नाम सौषुम्णामृतरूपिणी
हे मुने! उन दोनों शालाओं के मध्य एक समग्र कक्ष्या थी, जिसका नाम ‘विमर्श-वापिका’ था, जो सुषुम्ना-स्वरूप अमृत के समान थी।
Verse 36
तन्महायोगिनामन्तर्मनो मारुतपूरितम् / सुषुम्णदण्डविवरे जागर्ति परमामृतम्
महायोगियों का अंतर्मन प्राणवायु से परिपूर्ण होकर सुषुम्णा-दण्ड के विवर में परम अमृत को जाग्रत करता है।
Verse 37
तदेव तस्याः सलिलं वापिकायास्तपोधन / पूर्ववत्तटसोपानपक्षिनौका हि ताः स्मृताः
हे तपोधन! वही उस वापिका का जल है; और पूर्ववत् उसके तट, सोपान, पक्षी तथा नौकाएँ—ये सब माने गए हैं।
Verse 38
तत्र नौकेश्वरी देवी क्लरुकुल्लेतिविश्रुता / तमालश्यामलाकारा श्यामकञ्चुकधारिणी
वहाँ नौकेश्वरी देवी ‘क्लरुकुल्ले’ नाम से विख्यात हैं; वे तमाल-वृक्ष-सी श्यामल कांति वाली और श्याम कञ्चुक धारण करने वाली हैं।
Verse 39
नौकेश्वरीभिरन्याभिस्स्वसमानाभिरावृता / रत्नारित्रकरा नित्यमुल्लसन्मदमांसला
वह अन्य समान-स्वरूपा नौकेश्वरियों से घिरी रहती हैं; उनके हाथों में रत्नमय पतवार है, और वे सदा उल्लासित, मद से मांसल-सी दीप्त हैं।
Verse 40
परितो भ्राम्यति मुने मणिनौकाधिरोहिणी / वापिका पयसागाधा पूर्ववत्परिकीर्तिता
हे मुने! मणिमय नौका पर आरूढ़ वह देवी चारों ओर विचरती हैं; और वह वापिका जल से गहन है—ऐसा पूर्ववत् वर्णित है।
Verse 41
अहङ्कारस्य शालस्यान्तरे मारुतयोजने / सूर्यबिंबमहाशालश्चतुर्योजन मुच्छ्रितः
अहंकार की शाला के भीतर, एक वायु-योजन के अंतर पर, सूर्य-बिंब के समान एक महान स्तम्भ चार योजन ऊँचा स्थित है।
Verse 42
सूर्यस्यापि महानासीद्यदभूदरुणोदयः / तन्मध्यकक्ष्या वसुधा खचिता कुरविन्दकैः
सूर्य का भी महान अरुणोदय हुआ; उसकी मध्य कक्षा में पृथ्वी कुरुविन्द मणियों से जड़ी हुई थी।
Verse 43
तत्र बालातपोद्गारे ललिता परमेश्वरी / अतितीव्रतपस्तप्त्वा सूर्यो ऽलभत तां द्युतिम्
वहीं बाल-आतप के उद्गार में परमेश्वरी ललिता ने अत्यन्त तीव्र तप किया; तब सूर्य ने वही दिव्य द्युति प्राप्त की।
Verse 44
ग्रहराशिगणाः सर्वे नक्षत्राण्यपि तारकाः / ते ऽत्रेव हि तपस्तप्त्वा लोकभासकतां गताः
समस्त ग्रह, राशि-गण, नक्षत्र और तारे—इन्हीं स्थानों पर तप करके लोकों को प्रकाशित करने वाले बन गए।
Verse 46
मार्तण्डभैरवस्तत्र भिन्नो द्वादशधा मुने / शक्तिभिस्तैजसीभिश्च कोटिसंख्याभिरन्वितः ३५।४५ / महाप्रकाशरूपश्च मदारुणविलोचनः / कङ्कोलितरुखण्डेषु नित्यं क्रीडारसोत्सुकः / वर्तते विन्ध्यदर्पारे पारे यस्तन्मयस्थितः
हे मुने! वहाँ मार्तण्ड-भैरव बारह रूपों में विभक्त है और कोटि-कोटि तेजस्वी शक्तियों से युक्त है। वह महाप्रकाश-स्वरूप, मद-अरुण नेत्रों वाला, कंकोलि-वृक्षों के उपवनों में नित्य क्रीड़ा-रस में रत रहता है; और विन्ध्य के उस पार दर्प-तट पर तन्मय होकर विराजमान है।
Verse 47
महाप्रकाशनाम्रास्ति तस्य शक्तिर्महीयसी / चक्षुष्मत्यपराशक्तिश्छाया देवी परा स्मृता
उसकी ‘महाप्रकाश’ नाम की महान शक्ति है। ‘चक्षुष्मती’ नाम की दूसरी शक्ति है, और ‘छाया’ देवी को परम शक्ति कहा गया है।
Verse 48
इत्थं तिसृभि रिष्टाभिः शक्तिभिः परिवारितः / ललिताया महेशान्याः सदा विद्या हृदा जपन्
इस प्रकार तीन शुभ शक्तियों से घिरा हुआ, वह ललिता महेशानी की विद्या का सदा हृदय में जप करता है।
Verse 49
तद्भक्तानामिन्द्रियाणि भास्वराणि प्रकाशयन् / बहिरन्तस्तमोजालं समूलमवमर्दयन्
वह उसके भक्तों की इन्द्रियों को तेजस्वी बनाकर प्रकाशित करता है और भीतर-बाहर के अंधकार-जाल को जड़ सहित कुचल देता है।
Verse 50
तत्र बालातपोद्गारे भाति मार्तण्डभैरवः / सूर्यबिम्बमहाशालान्तरे मारुतयोजने
वहाँ बाल-सूर्यकिरणों के उद्गार में मार्तण्ड-भैरव चमकते हैं; सूर्य-मण्डल-रूपी महाशाला के भीतर, एक ‘मारुत-योजन’ विस्तार में।
Verse 51
चन्द्रबिम्बमयः शालश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः / पूर्ववद्गोपुरद्वारकपाटार्गलसंयुतः
चन्द्र-मण्डल-रूपी वह शाला चार योजन ऊँची है; और पूर्ववत् गोपुर-द्वार के कपाट और अर्गला (कुंडी) से युक्त है।
Verse 52
तन्मध्यभूः समस्तापि चन्द्रिकाद्वारमुच्यते
उसका समस्त मध्यभाग ‘चन्द्रिकाद्वार’ नाम से प्रसिद्ध कहा जाता है।
Verse 53
तत्रैव चन्द्रिकाद्वारे तपस्तप्त्वा सुदारुणम् / अत्रिनेत्रसमुत्पन्नश्चन्द्रमाः कान्तिमाययौ
वहीं चन्द्रिकाद्वार पर अत्यन्त कठोर तप करके, अत्रि के नेत्र से उत्पन्न चन्द्रमा ने अपनी कान्ति प्राप्त की।
Verse 54
अत्र श्रीसोमनाथाख्यो वर्तते निर्मलाकृतिः / देवस्त्रलोक्यतिमिरध्वंसी संसारवर्तकः
यहाँ निर्मल स्वरूप वाले ‘श्रीसोमनाथ’ देव विराजते हैं, जो त्रैलोक्य के अन्धकार का नाश करने वाले और संसार के प्रवर्तक हैं।
Verse 55
पिबञ्च षकसम्पूर्णं निर्मलं चन्द्रिकामृतम् / सप्तविंशतिनक्षत्रशक्तिभिः परिवारितः
वे निर्मल ‘चन्द्रिका-अमृत’ को पूर्ण रूप से पीते हुए, सत्ताईस नक्षत्र-शक्तियों से परिवृत रहते हैं।
Verse 56
सदा पूर्णनिजाकारो निष्कलङ्को निजाकृतिः / तत्रैव चन्द्रिकाद्वारे वर्तते भगवाञ्छशी
वे सदा अपने पूर्ण स्वरूप में, निष्कलंक रूप वाले हैं; वहीं चन्द्रिकाद्वार पर भगवान शशी विराजते हैं।
Verse 57
ललिताया जपैध्यानैः स्तोत्रैः पूजाशतैरपि / अश्विन्यादियुतस्तत्र कालं नयति चन्द्रमाः
वहाँ अश्विनी आदि नक्षत्रों से युक्त चन्द्रमा, ललिता के जप‑ध्यान, स्तोत्र और सैकड़ों पूजाओं के द्वारा काल का प्रवाह करता है।
Verse 58
अन्याश्च शक्तयस्तारानामधेयाः सहस्रशः / सन्ति तस्यैव निकटे सा कक्षा तत्प्र पूरिता
और भी सहस्रों शक्तियाँ, ताराओं के नामों से प्रसिद्ध, उसी के निकट स्थित हैं; वह कक्षा उनकी प्रभा से परिपूर्ण है।
Verse 59
अथ चन्द्रस्य शालस्यान्तरे मारुतयोजने / शृङ्गारो नाम शालो ऽस्ति चतुर्योजनमुच्छ्रितः
फिर चन्द्र के शाल के भीतर, एक मारुत‑योजन के अंतर में, ‘शृंगार’ नामक शाल है, जो चार योजन ऊँचा है।
Verse 60
शृङ्गारागाररूपैस्तु कौस्तुभैरिव निर्मितः / महाशृङ्गारपरिखा तन्मध्ये वसुधाखिला
वह शृंगार‑गृह के रूपों से, मानो कौस्तुभ-मणियों से निर्मित है; उसके मध्य में महाशृंगार की परिखा है और उसके भीतर समस्त वसुधा है।
Verse 61
परिखावलये तत्र शृङ्गाररसपूरिते / शृङ्गारशक्तयः सन्ति नानाभूषणभासुराः
उस शृंगार‑रस से परिपूर्ण परिखा‑वलय में, नाना आभूषणों से दीप्त ‘शृंगार‑शक्तियाँ’ निवास करती हैं।
Verse 62
तत्र नौकासहस्रेण संचरन्त्यो मदोद्धताः / उपासते सदा सत्तं नौकास्थं कुसुमायुधम्
वहाँ मद से उन्मत्त स्त्रियाँ हजारों नौकाओं में विचरती हुई, नौका पर स्थित कुसुमायुध (कामदेव) उस सत्-स्वरूप देव की सदा उपासना करती हैं।
Verse 63
स तु संमोहयत्येव विश्वं सम्मोहनादिभिः / विशिखैरखिलांल्लोकांल्ललिताज्ञावशंवदः
वह ललिता की आज्ञा के वश में रहकर, सम्मोहन आदि बाणों से समस्त विश्व को मोहित करता है और सभी लोकों को वश में कर लेता है।
Verse 64
तत्प्रभावेण संमूढा महापद्माटवीस्थलम् / वनितुं शुद्धवेषाश्च ललिताभक्तिनिर्भराः / सावधानेन मनसा यान्ति पद्माटदीस्थलम्
उसके प्रभाव से मोहित, शुद्ध वेश धारण किए और ललिता-भक्ति से परिपूर्ण स्त्रियाँ, महापद्म-वन-प्रदेश में जाने हेतु सावधान मन से पद्माटदी-स्थल की ओर जाती हैं।
Verse 65
न गन्तुं पारयत्येव सुरसिद्धनराः सुराः / ब्रह्मविष्णुमहेशास्तु शुद्धचित्ताः स्वभावतः / तदाज्ञया परं यान्ति महापद्माटवीस्थलम्
देव, सिद्ध और मनुष्य वहाँ जाने में समर्थ नहीं होते; परन्तु स्वभाव से शुद्धचित्त ब्रह्मा, विष्णु और महेश, उसकी आज्ञा से आगे महापद्म-वन-प्रदेश में प्रवेश करते हैं।
Verse 66
संसारिणश्च रागान्धाबहुसंकल्पकल्पनाः / महाकुलाश्च पुरुषा विकल्पज्ञानधूसराः
संसार में रहने वाले लोग राग से अंधे, अनेक संकल्पों की कल्पना करने वाले; और बड़े कुल के पुरुष भी विकल्पमय ज्ञान से धूसर हो जाते हैं।
Verse 67
प्रभूतरागगहनाः प्रौढव्यामोहदायिनीम् / महाशृङ्गारपरिखान्तरितुं न विचक्षणाः
वे प्रचुर राग में डूबे हुए, प्रौढ़ मोह देने वाली उस महा-शृंगार-परिखा को पार करने में समर्थ नहीं होते।
Verse 68
यस्मादजेयसैन्दर्यस्त्रैलोक्यजनमोहनः / महाशृङ्गारपरिखाधिकारी वर्तते स्मरः
क्योंकि अजेय सौन्दर्य वाला, त्रैलोक्य के जनों को मोहित करने वाला स्मर ही महा-शृंगार-परिखा का अधिपति है।
Verse 69
तस्य सर्वमतिक्रम्य महतामपि मोहनम् / महापद्माटवीं गन्तुं न को ऽपि भवति क्षमः
उसके समस्त मोह को—जो महात्माओं तक को मोहित कर दे—लाँघकर महापद्माटवी में जाने में कोई भी समर्थ नहीं होता।
Verse 70
अथ शृङ्गारशालस्यान्तराले सप्तयोजने / चिन्तामणिगृहं नाम चक्रराजमहालयः
फिर शृंगार-शाला के भीतर सात योजन के अंतराल में ‘चिन्तामणि-गृह’ नामक चक्रराज का महान आलय है।
Verse 71
तन्मध्यभूः समस्तापि परितो रत्नभूषिता / महापद्माटवी नाम सर्वसौभाग्यदायिनी
उसका समस्त मध्य-प्रदेश चारों ओर से रत्नों से विभूषित है; वह ‘महापद्माटवी’ कहलाती है और सर्व सौभाग्य देने वाली है।
Verse 72
शृङ्गाराख्यामहाकालपर्यन्तं गोपुरं मुने / चतुर्दिक्ष्वप्येवमेव गोपुराणां व्यवस्थितिः
हे मुने! शृंगार नामक गोपुर से लेकर महाकाल तक गोपुर है; चारों दिशाओं में भी इसी प्रकार गोपुरों की व्यवस्था है।
Verse 73
सर्वदिक्षु तदुक्तानि गोपुराणिशत मुने / शालास्तु विंशतिः प्रोक्ताः पञ्चसंख्याधिकाः शुभाः
हे मुने! सब दिशाओं में कहे गए गोपुर सौ हैं; और शुभ शालाएँ बीस बताई गई हैं, जिनमें पाँच की अधिकता है।
Verse 74
सर्वेषामपि शालानां मूलं योजनसंमितम् / पद्माटवीस्थलं वक्ष्ये सावधानो मुने शृणु
सब शालाओं की नींव एक योजन परिमाण की है। अब मैं पद्माटवी का स्थल बताऊँगा; हे मुने, सावधान होकर सुनो।
Verse 75
समस्तरत्नखचिते तत्र षड्योजनान्तरे / परितस्थलपद्मानि महाकाण्डानि संति वै
समस्त रत्नों से जड़े उस स्थान में, छह योजन के अंतर पर, चारों ओर भूमि के कमल और उनके विशाल काण्ड विद्यमान हैं।
Verse 76
काण्डास्तु योजनायामा मृदुभिः कण्टकैर्वृताः / पत्राणि तालदशकमात्रायामानि संति वै
उनके काण्ड एक योजन लम्बे हैं और कोमल काँटों से घिरे हैं; उनके पत्ते दस ताल मात्र लम्बाई वाले हैं।
Verse 77
केसराश्च सरोजानां पञ्चतालसमायताः / दशतालसमुन्नम्रः कर्णिकाः परिकीर्तिताः
कमलों के केसर पाँच ताल तक फैले हुए हैं, और उनकी कर्णिका दस ताल तक ऊँची कही गई है।
Verse 78
अत्यन्तकोमलान्यत्र सदा विकसितानि च / नवसौरभहृद्यानि विशङ्कटदलानि च / बहुशः संति पद्मानि कोडीनामपि कोडिशः
वहाँ के पद्म अत्यन्त कोमल हैं, सदा खिले रहते हैं; नवीन सुगन्ध से मनोहर और विशाल दलों वाले हैं; करोड़ों की भी करोड़ों संख्या में बहुत-से कमल हैं।
Verse 79
महापद्माडवीकक्ष्यापूर्वभागे घटोद्भव / क्रोशोन्नतो वह्निरूपो वर्तुलाकारसंस्थितः
हे घटोद्भव! महापद्म-वन-प्रांगण के पूर्व भाग में एक क्रोश ऊँचा, अग्निरूप, गोलाकार स्थित (तेज) है।
Verse 80
अर्द्धयोजनविस्तारः कलाभिर्दशभिर्युतः / अर्घ्यपात्रमहाधारो वर्तते कुम्भसम्भव
हे कुम्भसम्भव! वह आधे योजन तक विस्तृत है, दस कलाओं से युक्त है, और अर्घ्य-पात्र का महान आधार बना हुआ है।
Verse 81
तदाधारस्य परितः शक्तयोदीप्तविग्रहाः / धूम्रार्चिःप्रमुखा भान्ति कला दश विभावसोः
उस आधार के चारों ओर दीप्त देह वाली शक्तियाँ—धूम्रार्चि आदि—अग्निदेव की दस कलाओं के रूप में प्रकाशित होती हैं।
Verse 82
दीप्ततारुण्यलक्ष्मीका नानालङ्कारभूषिताः / आधाररूपं श्रीमन्तं भगवन्तं हविर्भुजम् / परिष्वज्यैव परितो वर्तन्ते मन्मथालसाः
दीप्त यौवन-लक्ष्मी से युक्त, नाना आभूषणों से विभूषित वे देवियाँ आधार-रूप, श्रीमान् भगवान् हविर्भुज (अग्नि) को आलिंगन कर चारों ओर काम-रस में मग्न होकर विचरती हैं।
Verse 83
धूम्रार्चिरुष्णा ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिङ्गिनी / सुश्रीःसुरूपा कपिला हव्यकव्यवहेतिच / एता दशकलाः प्रोक्ता वह्नेराधाररूपिणः
धूम्रार्चि, उष्णा, ज्वलिनी, ज्वालिनी, विस्फुलिङ्गिनी, सुश्री, सुरूपा, कपिला, हव्यवहा और कव्यवहा—ये आधाररूप अग्नि की दस कलाएँ कही गई हैं।
Verse 84
तत्राधारे स्थितो देवः पात्ररूपं समाश्रितः / सूर्यस्त्रिलोकीतिमिरप्रध्वंसप्रथितोदयः
उस आधार में देव स्थित होकर पात्ररूप को धारण करता है; वही सूर्य है, जिसका उदय त्रिलोकी के अंधकार का नाश करने वाला प्रसिद्ध है।
Verse 85
सूर्यात्मकं तु तत्पात्रं सार्द्धयोजनमुन्नतम् / योजनायामविस्तारं महाज्योतिः प्रकाशितम्
वह पात्र सूर्यस्वरूप है; उसकी ऊँचाई डेढ़ योजन है और विस्तार एक योजन तक है; वह महाज्योति से प्रकाशित है।
Verse 86
तत्पात्रात्परितः सक्तवपुषः पुत्रिका इव / वर्तन्ते द्वादश कला अतिभास्वररोचिषः
उस पात्र के चारों ओर उससे जुड़ी देहवाली, पुत्रियों के समान, अत्यन्त भास्वर तेज वाली बारह कलाएँ विद्यमान रहती हैं।
Verse 87
तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिर्ज्वलिनी रुचिः / सुषुम्णा भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा
वह तपिनी, तापिनी, धूम्रा, मरीचि, ज्वलिनी और रुचि है; वही सुषुम्णा, भोग देने वाली, विश्वरूपा, बोध कराने वाली, धारण करने वाली और क्षमा है।
Verse 88
तस्मिन्पात्रे परानन्दकारणं परमामृतम् / सर्वौंषधि रसाढ्यं च हृद्यसौरभसंयुतम्
उस पात्र में परम आनन्द का कारण, परम अमृत था; वह समस्त औषधियों के रस से परिपूर्ण और हृदय को प्रिय सुगन्ध से युक्त था।
Verse 89
नीलोत्पलैश्च कह्लारैरम्लानैरतिसौरभैः / वास्यमानं सदा हृद्यं शीतलं लघु निर्मलम्
नीले कमलों और कह्लार पुष्पों से—जो मुरझाए नहीं थे और अत्यन्त सुगन्धित थे—वह सदा सुवासित रहता; हृदय को प्रिय, शीतल, हल्का और निर्मल था।
Verse 90
चलद्वीचिशतोदारं ललिताब्यर्चनोचितम् / सदा शब्दायमानं च भासतेर्ऽचनकारणम्
सैकड़ों चलती तरंगों से वह विस्तृत शोभा वाला था, ललिता देवी के अर्चन के योग्य; और सदा निनाद करता हुआ, भासते (दीप्ति) के अर्चन का कारण बनता था।
Verse 91
तदर्घ्यममृतं प्रोक्तं निशाकरकलामयम् / तस्मिंस्तनीयसीर्नौङ्का मणिकॢप्ताः समास्थिताः / निशाकरकला हृद्याः क्रीडन्ति नवयौवनाः
वह अर्घ्य अमृत कहा गया है, जो चन्द्रमा की कलाओं से निर्मित है। उसमें रत्नों से सुसज्जित अति सूक्ष्म नौकाएँ स्थित थीं; चन्द्रकला-सी मनोहर नवयौवनाएँ वहाँ क्रीड़ा करती थीं।
Verse 92
अमृता मानदा पूष्णा तुष्टिः पुष्टी रतिर्धृतिः / शशिनी चन्द्रिका कान्तिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरङ्गदा
अमृता, मानदा, पूष्णा, तुष्टि, पुष्टि, रति और धृति; तथा शशिनी, चन्द्रिका, कान्ति, ज्योत्स्ना, श्री, प्रीति और अङ्गदा—ये दिव्य कलाएँ कही गई हैं।
Verse 93
पूर्णा पूर्णामृता चेति कलाः पीयूष रोचिषः / नवयौवनसंपूर्णाः सदा प्रहसिताननाः
‘पूर्णा’ और ‘पूर्णामृता’ नामक अमृत-प्रभा वाली कलाएँ; जो नवयौवन से परिपूर्ण हैं और जिनके मुख सदा प्रसन्न हँसी से खिले रहते हैं।
Verse 94
पुष्टिरृद्धिः स्थितिर्मेधा कान्तिर्लक्ष्मीर्द्युतिर्धृतिः / जरा सिद्धिरिति प्रोक्ताः क्रीडन्ति ब्रह्मणः कलाः
पुष्टि, ऋद्धि, स्थिति, मेधा, कान्ति, लक्ष्मी, द्युति, धृति, जरा और सिद्धि—ऐसा कहा गया है; ये ब्रह्मा की कलाएँ क्रीड़ा करती हैं।
Verse 95
स्थितिश्च पालिनी शान्तिश्चेश्वरी ततिकामिके / वरदाह्लादिनी प्रीतिर्दीर्घा चेति हरेः कलाः
स्थिति, पालिनी, शान्ति, ईश्वरी, ततिकामिका, वरदा, आह्लादिनी, प्रीति और दीर्घा—ये हरि की कलाएँ कही गई हैं।
Verse 96
तीक्ष्णा रौद्री भया निद्रा तन्द्रा क्षुत्क्रोधिनी त्रपा / उत्कारी मृत्युरप्येता रोद्ध्र्यस्तत्र स्थिताः कालाः
तीक्ष्णा, रौद्री, भया, निद्रा, तन्द्रा, क्षुत्, क्रोधिनी, त्रपा, उत्कारी और मृत्यु—ये भी वहाँ स्थित, रोकने वाली काल-शक्तियाँ कही गई हैं।
Verse 97
ईश्वरस्य कलाः पीताः श्वेताश्चैवारुणाः सिताः / चतस्रेव प्रोक्तास्तु शङ्करस्य कला अथ
ईश्वर की कलाएँ पीली, श्वेत, अरुण और उज्ज्वल कही गई हैं; ये चार ही शंकर की कलाएँ बताई गईं।
Verse 98
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च त्रिद्या शान्तिस्तथैव च / इन्दिरा दीपिका चैव रेचिका चैव मोचिका
निवृत्ति, प्रतिष्ठा, त्रिद्या, तथा शान्ति; और इन्दिरा, दीपिका, रेचिका तथा मोचिका—ये नाम कहे गए।
Verse 99
परा सूक्ष्मा च विन्ध्यारे तथा सूक्ष्मामृता कला / ज्ञानामृता व्याधिनी च व्यापिनी व्योमरूपिका / एतां षोडश संप्रोक्तास्तत्र क्रीडन्ति शक्तयः
परा, सूक्ष्मा, विन्ध्यारा, तथा सूक्ष्मामृता कला; ज्ञानामृता, व्याधिनी, व्यापिनी और व्योमरूपिका—ये सोलह कही गईं; उनमें शक्तियाँ क्रीड़ा करती हैं।
Verse 100
रुद्रनौकासमारूढास्ततश्चेतश्च चञ्चलाः / शक्तिरुपेण खेलन्ति तत्र विद्याः सहस्रशः
रुद्र की नौका पर आरूढ़ होकर उनका चित्त चंचल हो उठता है; वहाँ सहस्रों विद्याएँ शक्ति-रूप में क्रीड़ा करती हैं।
Verse 101
अर्घ्यसंशोधनार्थाय कल्पिताः परमेष्ठिना / तदर्घ्यममृतं पीत्वा सदा माद्यन्ति शक्तयः
अर्घ्य के शोधन हेतु परमेष्ठी ने उन्हें रचा; उस अर्घ्यरूपी अमृत को पीकर शक्तियाँ सदा आनन्द-मद में रहती हैं।
Verse 102
महापद्माटवीवासा महाचक्रस्थिता अपि / मुहुर्मुहुर्नवनवं मुहुस्चाबद्धसौरभम्
वह महापद्म-वन में निवास करती हुई, महाचक्र में स्थित होकर भी, बार-बार नूतन-नूतन सुगन्ध को निरन्तर प्रकट करती है।
Verse 103
रत्नकुम्भसहस्रैश्च सुवर्णघटकोटिभिः / आपूर्यापूर्य सततं तदर्घ्यममृतं महत्
हज़ारों रत्न-कुम्भों और करोड़ों स्वर्ण-घटों से उसे निरन्तर भर-भरकर वह महान् अमृतमय अर्घ्य अर्पित किया जाता है।
Verse 104
चिन्तामणिगृहस्थानां परिचारकशक्तयः / अणिमादिकशक्तीनामर्घ्ययन्ति मदोद्धताः
चिन्तामणि-गृह में स्थित परिचारिका-शक्तियाँ, अणिमा आदि सिद्धि-शक्तियों से युक्त होकर, मद से उद्दीप्त हो अर्घ्य अर्पित करती हैं।
Verse 105
महापद्माटवीकक्ष्यापूर्वभागेर्ऽघ्यकल्पनम् / इत्थ समीरितं पश्चात्तत्रान्यदपि कथ्यते
महापद्म-वन की परिधि के पूर्व भाग में अर्घ्य की यह व्यवस्था इस प्रकार कही गई; इसके बाद वहाँ की अन्य बात भी कही जाती है।
No royal or sage vaṃśa is cataloged in the sampled scope of Adhyāya 35. The chapter is primarily a cosmographic and initiatory-topological description (kakṣyā-bheda, halls, lakes, guardianship) within Lalitopākhyāna, serving as spatial metadata rather than dynastic enumeration.
The sample gives architectural and spatial measures rather than planetary distances: e.g., other vāpikās described as roughly a krośa in extent, and the lake-bed depth indicated as four yojanas. These numbers function as sacral scale-markers for divine space rather than empirical astronomy.
The chapter foregrounds mantra-governed access and Śakti-mediated thresholds rather than a named yantra. Lalitā’s “mahattara mantra” is portrayed as the ambient power around the amṛta-vāpikā, while Tārā’s role as toraṇeśvarī encodes the Śākta principle that higher realms are entered through authorization, mantra, and guardianship—symbolizing inner ascent (siddhi, purification, and immortality as rasāyana).