Adhyaya 32

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत / आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘ચતુર્યુગાખ્યાન’ નામે એકત્રીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—યુગોમાં જે પ્રજાઓ જન્મે છે તે મારી પાસેથી સાંભળો: આસુરી, સર્પ, ગાંધર્વ, પૈશાચી અને યક્ષ-રાક્ષસી।

Verse 2

यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् / पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः

તેઓ કયા યુગમાં ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમનું આયુષ્ય કેટલું—તે હું કહું છું. પિશાચ, અસુર, ગાંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને પન્નગ (નાગ) વગેરે।

Verse 3

परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे / षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्

કૃતયુગમાં તેઓ પરિઘ અને ઊંચાઈમાં સમાન જન્મે છે; દેવજન્મના આઠ પ્રકારોની ઊંચાઈ છિયાનું અંગુલ થાય છે।

Verse 4

स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् / एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते

પોતાના અંગુલ-પ્રમાણથી, જે પોષણથી પરિપક્વ થયું છે, તેઓ માપ નક્કી કરે છે; આ જ તેમનું સ્વાભાવિક પ્રમાણ ગણાય છે।

Verse 5

मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह / देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्

અહીં સંધ્યાંશ યુગોમાં વર્તમાન મનુષ્યોનું (પ્રમાણ) આવું છે; દેવ-અસુરનું પ્રમાણ સાત-સાત અંગુલ કરીને ઘટ્યું છે।

Verse 6

अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् / देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्

આંગળીઓનું પૂરું સો અને તેના ઉપર અઠ્ઠાવન—દેવો અને અસુરોનું ઊંચાઈનું આ પ્રમાણ કલિયુગી જનોએ સ્મર્યું છે।

Verse 7

चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः / स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्

કલિયુગના આંગળ-માપે આ ચાર અને એંસી (84) કહેવાય છે; પોતાના આંગળ-પ્રમાણથી પગથી મસ્તક સુધી ઉપર માપ થાય છે।

Verse 8

इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके / सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह

આ રીતે માનવની ઊંચાઈ અહીં યુગોના અંશ પ્રમાણે ઘટતી જાય છે—ભૂત અને ભવિષ્ય, સર્વ યુગકાળોમાં।

Verse 9

स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः / आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः

પોતાના આંગળ-પ્રમાણથી મનુષ્યને આઠ તાલ કહેવાયો છે; અને જે પગના તળિયાથી મસ્તક સુધી માપે તે નવ તાલ થાય છે।

Verse 10

संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते / गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्

જેના બાહુ સંહત થઈ ઘૂંટણ સુધી પહોંચે તે દેવો દ્વારા પણ પૂજ્ય ગણાય છે; તેમજ ગાય, ઘોડા, હાથી અને મહિષ વગેરે સ્થાવરપ્રાય જીવોમાં પણ તે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે।

Verse 11

कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे / षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै

આ કર્મમાનથી યુગે યુગે હ્રાસ અને વૃદ્ધિ જાણી શકાય છે; પશુઓનું કકુદ (કૂબડ) નિશ્ચયે છોતેર અંગુલ ઊંચું કહેવાયું છે.

Verse 12

अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः / अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना

હાથીઓની ઊંચાઈ પૂર્ણ આઠસો અંગુલ માનવામાં આવી છે; અને (બીજા માન મુજબ) અંગુલનું એક હજાર, પરંતુ ચાલીસ અંગુલ વિના.

Verse 13

पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः / मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः

વૃક્ષોની ઊંચાઈ પચાસ યવ તરીકે સ્મૃત છે; અને માનવ શરીરની રચના (સન્નિવેશ) જેવી છે, તે (આગળ) જણાવાય છે.

Verse 14

तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् / बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते

તત્ત્વદર્શનથી દેવોના તે લક્ષણો દેખાય છે; અને બુદ્ધિના અતિશયથી યુક્ત દેહને દેવોનો કાય કહેવાય છે.

Verse 15

तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते / इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः

એ જ રીતે અતિશયથી યુક્ત માનવ દેહને પણ ‘કાય’ કહેવાય છે; આ રીતે દિવ્ય-માનુષ ભાવો વર્ણવાયા છે.

Verse 16

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः / गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः

પશુઓ, પક્ષીઓ અને સર્વ સ્થાવરોમાં—ગાયો, બકરાં-ભેંસાં/ભેંઢાં, અશ્વો, હાથીઓ, પક્ષીઓ અને પર્વતો વગેરે સર્વ છે।

Verse 17

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः / देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः

અહીં યજ્ઞીય ક્રિયાઓમાં સર્વથા ઉપયોગમાં લેવાયેલા, તેઓ ફરી દેવસ્થાનોમાં એ જ રૂપે જન્મ લે છે।

Verse 18

यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः / तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः

દેવોના શુભ સ્વરૂપો જેમ તેમના આશય અને ઉપભોગ અનુસાર હોય છે, તેમ સ્થાવર-જંગમ પ્રાણીઓ પણ તેમના રૂપને અનુરૂપ પ્રમાણ (આકાર) ધરાવે છે।

Verse 19

मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे / अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च

ત્યાં મનોહર ભાવોથી તેઓ સુખી થઈ પ્રાપ્ત થયા; તેથી હવે હું શિષ્ટો, સત્પુરુષો અને સાધુઓનું વર્ણન કરું છું।

Verse 20

सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत / साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते

‘સત્’ એ બ્રહ્મનો શબ્દ છે; જેમમાં તે ‘સત્’ વસે છે, તેઓ બ્રહ્મસમાન જાતિ-સ્વભાવથી ‘સંત’ કહેવાય છે।

Verse 21

दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः

દશાત્મક વિષયો અને અષ્ટલક્ષણ કારણમાં રહેનારા, જે ન ક્રોધ કરે ન તૃષ્ણા કરે—તે જ જીતાત્મા તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 22

सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च / ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः

સામાન્ય ધર્મોમાં તથા વિશેષ ધર્મોમાં પણ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય જોડાયેલા હોવાથી તેઓ ‘દ્વિજાતિ’ કહેવાય છે.

Verse 23

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः / श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते

વર્ણાશ્રમોમાં યુક્ત રહી સ્વર્ગગતિમાં સુખથી વિહરનાર, શ્રૌત-સ્માર્ત ધર્મના જ્ઞાનથી ‘ધર્મજ્ઞ’ કહેવાય છે.

Verse 24

विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः / गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते

વિદ્યાની સાધનાથી ગુરુહિતમાં રહેનારો બ્રહ્મચારી ‘સાધુ’ છે; અને ગૃહકાર્યની સાધનાથી ગૃહસ્થ પણ ‘સાધુ’ કહેવાય છે.

Verse 25

साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः / यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्

અરણ્યમાં તપની સાધનાથી વૈખાનસ ‘સાધુ’ તરીકે સ્મૃત છે; અને યોગસાધનાથી પ્રયત્નશીલ યતિ પણ ‘સાધુ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 26

एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः / गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा

આ રીતે આશ્રમધર્મોના સાધનથી જ સાધુ ગણાય છે—ગૃહસ્થ, બ્રહ્મચારી, વાનપ્રસ્થ અને યતિ પણ.

Verse 27

अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः / अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः

ત્યારે ન દેવો, ન પિતરો, ન મુનિઓ, ન માનવો—ભિન્ન દૃષ્ટિવાળા ‘આ ધર્મ છે, આ નથી’ એમ કહીને નિર્ણય કરે છે.

Verse 28

धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ / कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्

અહીં ‘ધર્મ’ અને ‘અધર્મ’—આ બે શબ્દો ક્રિયાત્મક કહેવાયા છે; કુશળ અને અકુશળ કર્મને અહીં ધર્મ-અધર્મ માનવામાં આવે છે.

Verse 29

धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः / अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते

‘ધૃ’ ધાતુનો અર્થ ધારણ અને ધૃતિ કહેવાયો છે; અને જે ધારણ ન કરે, જે મહત્ત્વહીનતા તરફ લઈ જાય, તેને ‘અધર્મ’ કહે છે.

Verse 30

अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते / अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते

આચાર્યો ઉપદેશ આપે છે કે ધર્મ ઇષ્ટ ફળ આપનાર છે; અને અધર્મ અનિષ્ટ ફળ આપનાર—આ પણ આચાર્યો દ્વારા ઉપદિષ્ટ છે.

Verse 31

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः / सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते

જે વૃદ્ધ, અલોલુપ, આત્મસંયમી અને નિષ્કપટ હોય, તેમજ સમ્યક્ વિનિત અને ઋજુ હોય—તેમને જ લોકો આચાર્ય તરીકે સ્વીકારે છે.

Verse 32

स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि / आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते

જે પોતે આચારનું પાલન કરે છે, આચારની સ્થાપના પણ કરે છે, અને શાસ્ત્રોનું સંಗ್ರહ-અધ્યયન કરે છે—એ કારણે તે આચાર્ય કહેવાય છે.

Verse 33

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः / दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्

ધર્મજ્ઞોએ વિહિત કરેલો ધર્મ દ્વિજોને બે પ્રકારનો છે—શ્રૌત અને સ્માર્ત. શ્રૌત ધર્મનું લક્ષણ પણ દારા (પત્ની) અને અગ્નિહોત્રના સંબંધથી દ્વિવિધ કહેવાય છે.

Verse 34

स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः / पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्

સ્માર્ત ધર્મ વર્ણાશ્રમ-આચાર, યમ અને નિયમ રૂપે સ્મૃતિમાં કહ્યો છે. અને શ્રૌત ધર્મને અહીં પૂર્વજોને વેદિત કરીને સપ્તઋષિઓએ પ્રકટ કર્યો.

Verse 35

ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः / मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ

ઋક્, યજુઃ અને સામ—આ શ્રુતિ બ્રહ્મના અંગો છે. અતીત મન્વંતરના આચારોને સ્મરીને મનુએ તેનું પ્રતિપાદન કર્યું.

Verse 36

तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः / स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते

અતએવ સ્માર્ત ધર્મ વર્ણ-આશ્રમનો વિભાગ કરનાર છે; આ વિવિધ ધર્મને અહીં ‘શિષ્ટાચાર’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 37

शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते / मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः

‘શેષ’ શબ્દનો અર્થ ‘શિષ્ટ’ છે; જે અવશેષ રહે તેમને શિષ્ટ કહે છે. મન્વંતરોમાં જે ધર્માત્મા શિષ્ટો અહીં સ્થિત રહે છે।

Verse 38

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् / धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते

મનુ અને સપ્તર્ષિઓ—લોકસંતતિની પરંપરા માટે—ધર્માર્થે જે સ્થિર રહે છે, તેમને જ ખરેખર શિષ્ટ કહે છે।

Verse 39

मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः / तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे

મનુ વગેરે જે શિષ્ટો છે, જેમને મેં અગાઉ કહ્યું—તે શિષ્ટોએ આચરેલો ધર્મ યુગે યુગે યોગ્ય રીતે ચાલે છે।

Verse 40

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा / शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः

ત્રયી (વેદ), વાર્તા, દંડનીતિ, ઇજ્યા અને વર્ણ-આશ્રમ—આ બધું શિષ્ટો તથા મનુ દ્વારા વારંવાર આચરવામાં આવે છે।

Verse 41

पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः / दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया

પૂર્વજોએ અનુસરેલ હોવાથી સાત્ત્વિક શિષ્ટાચાર એવો છે—દાન, સત્ય, તપ, જ્ઞાન, વિદ્યા, ઇજ્યા (પૂજા), તીર્થગમન અને દયા।

Verse 42

अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् / शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै

આ આઠ આચરણો શિષ્ટાચારનાં લક્ષણ છે; કારણ કે શિષ્ટજન એ જ રીતે આચરે છે—મનુ અને નિશ્ચયે સપ્તઋષિઓ પણ।

Verse 43

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः / विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते

બધા મન્વંતરોમાં શિષ્ટાચાર એવો જ સ્મૃત છે. શ્રવણ (શ્રુતિ)થી જાણાય તે ‘શ્રૌત’, અને સ્મરણ (સ્મૃતિ)થી જાણાય તે ‘સ્માર્ત’ કહેવાય છે।

Verse 44

इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः / प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्

શ્રૌત ધર્મ ઇજ્યા અને વેદ-આધારિત છે; સ્માર્ત ધર્મ વર્ણાશ્રમ-આધારિત છે. હવે અહીં ધર્મનાં લક્ષણરૂપ અંગ-પ્રત્યંગો પણ હું કહું છું।

Verse 45

दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति / यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्

જે વ્યક્તિ જોયેલી વાસ્તવિક વાત પૂછવામાં આવે ત્યારે છુપાવતો નથી અને જેમ બન્યું તેમ જ કહે છે—આ જ સત્યનું લક્ષણ છે।

Verse 46

ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च / इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्

બ્રહ્મચર્ય, જપ, મૌન અને નિરાહાર—આ જ તપસ્યાનું સ્વરૂપ છે; તે સદા અતિ ઘોર અને દુષ્કર છે.

Verse 47

पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा / ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते

પશુ, દ્રવ્ય-હવિષ્ય, ઋક્-સામ-યજુઃ મંત્ર, ઋત્વિજ અને દક્ષિણા—આ બધાનો સંયોગ ‘યજ્ઞ’ કહેવાય છે.

Verse 48

आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च / प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता

જે સર્વ ભૂતોમાં આત્મવત્ ભાવ રાખી, હિત-અહિતમાં પણ સમદૃષ્ટિથી વર્તે—એ જ સંપૂર્ણ ‘દયા’ કહેવાય છે.

Verse 49

आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च / वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता

ગાળો અપાય કે માર પડ્યો હોય તોય ન ગાળો આપે, ન હિંસા કરે; વાણી-મન-કર્મથી સહે—આ તિતિક્ષાને ‘ક્ષમા’ કહેવાય છે.

Verse 50

स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे / परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते

માલિક દ્વારા રક્ષિત હોય કે ગભરાટમાં છોડી દેવાયેલું હોય—પરધન ન લેવું એ ‘અલોભ’ કહેવાય છે.

Verse 51

मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् / निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते

મૈથુનનો આચાર ન કરવો, ચિંતા ન કરવી અને વ્યર્થ બોલવું ન કરવું—ઇન્દ્રિયનિવૃત્તિ જ બ્રહ્મચર્ય છે; તે જ અખંડ તપ કહેવાય છે.

Verse 52

आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै / मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्

જે અહીં પોતાના કે પરના હિત માટે પણ ઇન્દ્રિયોને મિથ્યા કર્મોમાં પ્રવૃત્ત થવા દેતો નથી—આ જ શમનું લક્ષણ છે.

Verse 53

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते

દશાત્મક વિષયો તથા અષ્ટલક્ષણ કારણોમાં અવરોધ પડ્યો છતાં જે ક્રોધ ન કરે—તે જ જીતાત્મા માનવામાં આવે છે.

Verse 54

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् / तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्

ન્યાયથી પ્રાપ્ત થયેલું જે અતિ પ્રિય દ્રવ્ય હોય, તે તે યોગ્ય ગુણવાનને આપવું—આ જ દાનનું લક્ષણ છે.

Verse 55

दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् / तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये

દાન ત્રણ પ્રકારનું—કનિષ્ઠ, મધ્યમ અને જ્યેષ્ઠ. તેમાં જ્યેષ્ઠ દાન પરમ કલ્યાણ (નૈશ્રેયસ) આપે છે; કનિષ્ઠ દાન સ્વાર્થસિદ્ધિ માટે હોય છે.

Verse 56

कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः / श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः

સર્વ ભૂતો પ્રત્યે કરુણાથી થતો યોગ્ય સંવಿಭાગ મધ્યમ માર્ગ છે; શ્રુતિ-સ્મૃતિએ વિહિત ધર્મ વર્ણાશ્રમાત્મક છે.

Verse 57

शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः / अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्

શિષ્ટાચારને વિરુદ્ધ ન હોય અને સત્સાધુઓને માન્ય હોય એવો ધર્મ; અનિષ્ટમાં દ્વેષ ન રાખવો અને ઇષ્ટનું અભિનંદન કરવું.

Verse 58

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता / संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

પ્રીતિ, તાપ અને વિષાદથી નિવૃત્તિ એ વૈરાગ્ય; સંન્યાસ એટલે કર્મનો ન્યાસ—કૃત અને અકૃત બંને સહિત.

Verse 59

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते / व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

કુશલ અને અકુશલ—બન્નેનો પરિત્યાગ ‘ન્યાસ’ કહેવાય; જે વ્યક્ત વિશેષતાઓ દેખાય છે, તે આ અચેતન વિકારમાં જ છે.

Verse 60

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते / प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्

ચેતન અને અચેતનનો ભેદવિજ્ઞાન ‘જ્ઞાન’ કહેવાય; ધર્મના અંગ-પ્રત્યંગોનું આ જ લક્ષણ સ્મૃત છે.

Verse 61

ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः

ધર્મતત્ત્વ જાણનારા ઋષિઓએ પૂર્વે સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જે વિધિ કહી હતી, તે મન્વંતરની વિધિ હું અહીં તમને વર્ણવીશ।

Verse 62

तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि / प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते

એ જ રીતે ચાતુર્હેત્ર અને ચાતુર્વિદ્ય વિષયમાં પણ—પ્રતિ મન્વંતરમાં શ્રુતિ (વેદપરંપરા) અલગ રીતે નિર્ધારિત થાય છે।

Verse 63

ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् / आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्

ઋક્, યજુઃ અને સામ—અને પ્રત્યેક દેવતા અનુસારના પાઠ—ભૂતસંપ્લવ (પ્રલય) સુધી રહે છે; માત્ર એક ‘શતરુદ્રીય’ સિવાય।

Verse 64

विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते / द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च

હૈત્ર વિધિ અને સ્તોત્ર પણ પૂર્વવત્ ચાલે છે—દ્રવ્ય-સ્તોત્ર, ગુણ-સ્તોત્ર અને ફળ-સ્તોત્ર પણ એ જ રીતે।

Verse 65

चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् / मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये

આ ચોથું ‘આભિજનક’ સ્તોત્ર—આ ચાર પ્રકારનું છે—બધા મન્વંતરોમાં, જે જે દેવતાઓ હોય તે પ્રમાણે (પ્રવર્તે છે)।

Verse 66

प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् / एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा

તેમના માટે બ્રહ્મા ચાર પ્રકારનું સ્તોત્ર પ્રવર્તાવે છે. એ રીતે મંત્રગણોની ઉત્પત્તિ પણ ચાર પ્રકારની છે.

Verse 67

अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् / ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्

અહીં વેદોમાં અથર્વ, ઋગ્, યજુઃ અને સામ—પ્રત્યેક અલગ અલગ છે. તપમાં લીન ઋષિઓનું ઉગ્ર તપ અત્યંત દુષ્કર છે.

Verse 68

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह / असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा

અહીં પૂર્વ મન્વંતરોમાં મંત્રો પ્રાદુર્ભવ્યા. અસંતોષ, ભય, દુઃખ, સુખ અને શોક—આમાંથી તેઓ પાંચ રીતે ઉત્પન્ન થયા.

Verse 69

ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया / ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः

ઋષિઓને ‘તારક’ નામનું દર્શન યદૃચ્છાએ પ્રાપ્ત થયું. ઋષિઓનું જે ઋષિત્વ છે, તે હું અહીં લક્ષણો સાથે કહું છું.

Verse 70

अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते / अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्

અતીત અને અનાગત વિષયે ઋષિ પાંચ પ્રકારના કહેવાય છે. તેથી ત્યાં ઋષિઓના આર્ષ-સમુદ્ભવનું વર્ણન હું કરીશ.

Verse 71

गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा / अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये

જ્યારે ગુણસામ્યમાં સર્વસંપ્રલય થાય છે, ત્યારે વેદો પણ અવಿಭક્ત રહે છે—એ અવસ્થા અનિર્દેશ્ય અને તમોમય છે.

Verse 72

अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते / चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते

તે તત્ત્વ પ્રથમ બુદ્ધિ વિના જ ચેતનાર્થે પ્રવર્તે છે; પરંતુ ચેતના અને બુદ્ધિ પૂર્વક હોય ત્યારે ચેતન જ તેને પ્રવર્તિત કરે છે.

Verse 73

प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे / चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्

તે બંને જળમાં માછલી અને પાણી જેમ સાથે પ્રવર્તે છે; ચેતનાથી અધિષ્ઠિત સત્ત્વ ગુણાત્મક બની પ્રવર્તે છે.

Verse 74

कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते / विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च

કારણત્વથી તેનું કાર્ય પણ ત્યારે પ્રવર્તે છે; વિષય વિષયિત્વથી અને અર્થ અર્થત્વથી તેમ જ પ્રગટ થાય છે.

Verse 75

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः / संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः

પ્રાપ્ય કાળથી કરણાત્મક ભેદો ઉત્પન્ન થાય છે; ત્યારે મહત્ વગેરે તત્ત્વો ક્રમે ક્રમે વ્યક્ત થઈ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 76

महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च / भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्

મહત્તત્ત્વમાંથી અહંકાર ઉત્પન્ન થયો; તેમાંથી ભૂતો અને ઇન્દ્રિયો પ્રગટ થયા. અને ભૂતોમાંથી જ ભૂતભેદો પરસ્પર જન્મ્યા.

Verse 77

संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत / यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि

કાર્ય-કરણથી સિદ્ધ થયેલો તે તરત જ પ્રવર્ત્યો; જેમ સળગતા અંગારામાંથી ચિંગારીઓ એક જ ક્ષણે ઉછળે છે.

Verse 78

तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् / यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते

એ જ રીતે કારણમાંથી એક જ ક્ષણે ક્ષેત્રજ્ઞો પ્રગટ થયા; જેમ અંધકારમાં ખદ્યોત (જુગનૂ) અચાનક દેખાય છે.

Verse 79

तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् / स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत

એ જ રીતે અવ્યક્તમાંથી તે ખદ્યોતની જેમ જ્વલંત થઈ પ્રગટ થયો; અને તે મહાન, શરીરસહિત, જ્યાં આ પ્રવર્ત્યો ત્યાં જ સ્થિત રહ્યો.

Verse 80

तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः / महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते

ત્યાં જ દ્વારશાળાના મુખે તે વિભુ, વિદ્વાન સ્થિત રહ્યો. પરંતુ મહત્તત્ત્વ તમસની પાર, પોતાની વિશેષતા વડે ઓળખાય છે.

Verse 81

तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः / बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा

ત્યાં જ સ્થિત તે વિદ્વાન વિષે ‘તમસનો અંત’ એવી શ્રુતિ છે; પરિવર્તમાન બુદ્ધિ ચતુર્વિધ રૂપે પ્રાદુર્ભૂત થઈ.

Verse 82

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् / सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै

જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય અને ધર્મ—આ ચતુષ્ટય મનુષ્ય માટે સહજસિદ્ધ છે; એમ જાણવું જોઈએ.

Verse 83

स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते / अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा

તે મહાત્મા શરીરના વિવર્તથી ‘સિદ્ધિ’ કહેવાય છે; કારણ કે તે સર્વમાં અંતર્યામી રૂપે અનુશય કરે છે—તે જ ક્ષેત્રજ્ઞ પણ છે.

Verse 84

पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते / यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै

‘પુરી’માં વસે તેથી તે પુરુષ, અને ક્ષેત્રના જ્ઞાનથી તે ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે; કારણ કે તે બુદ્ધિ સાથે અંતઃશયી છે, તેથી તે બોધસ્વરૂપ છે.

Verse 85

संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् / एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः

સંપૂર્ણ સિદ્ધિ માટે તે વ્યક્ત-અવ્યક્ત અચેતનને પણ પરિગૃહીત કરે છે; આ રીતે વિસ્તરેલો ક્ષેત્રજ્ઞ ક્ષેત્રજ્ઞાનથી સંયુક્ત છે.

Verse 86

विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् / परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्

વિવૃત્તિના સમયે તે ઋષિ સ્વયં બુદ્ધિ દ્વારા અવ્યક્ત પરમ તત્ત્વને પ્રગટ કરે છે; કારણ કે તે પરમને ‘ઋષયતિ’ કરે છે, તેથી તેનું પરમર્ષિત્વ કહેવાય છે.

Verse 87

गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः / यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता

ગતિઅર્થક ‘ઋષ્’ ધાતુમાંથી આરંભે ‘નિર્વૃતિ’ નામ કહેવાયું; અને તે સ્વયં પ્રગટ થયો હોવાથી ‘ઋષિતા’ પણ સ્મૃત છે.

Verse 88

ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः / यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः

ઈશ્વરથી સ્વયં ઉદ્ભવેલા બ્રહ્માના માનસ પુત્રો; તેઓ ઉત્પન્ન થતાં જ તે મહાન પરમ તત્ત્વ સર્વત્ર વ્યાપી ગયું.

Verse 89

यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः / तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना

કારણ કે તે ધીર પુરુષો મહાનને સર્વ તરફથી ગુણો દ્વારા ‘ઋષંતિ’ (પ્રકાશિત/સ્તુતિ) કરે છે; તેથી બુદ્ધિના પરમદર્શીએ તેમને ‘મહર્ષિ’ કહ્યા છે.

Verse 90

ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै / अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः

તેઓ ઈશ્વરોના પુત્રો છે—માનસ પણ અને ઔરસ પણ; તેઓ અહંકાર અને તપને પણ ‘ઋષંતિ’ (સંયમિત/શુદ્ધ) કરે છે અને ઋષિત્વને પ્રાપ્ત છે.

Verse 91

तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् / ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः

અતએવ તે સપ્તર્ષિઓ ભૂતાદિમાં તત્ત્વદર્શનથી પ્રસિદ્ધ થયા. અને ઋષિપુત્ર કહેવાતા ઋષીકાઓ સંયોગથી ગર્ભસમ્ભવ માનવામાં આવ્યા.

Verse 92

तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः / सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः

તે મહાતેજસ્વી ઋષિઓ તન્માત્રાઓ અને સત્યનું અનુસંધાન કરે છે. તે સપ્તર્ષિઓ પરમસત્યના દર્શક છે.

Verse 93

ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः

ઋષીકાઓના પુત્રો ‘ઋષિપુત્રક’ તરીકે જાણવાં. કારણ કે તેઓ ઋત (ધર્મસત્ય) તથા તત્ત્વતઃ વિશેષતાઓનું અનુસંધાન કરે છે.

Verse 94

तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् / अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च

અતએવ તે સપ્તર્ષિઓ પણ શ્રુતિના પરમદર્શનથી (આ તત્ત્વોને) જુએ છે—અવ્યક્તાત્મા, મહાનાત્મા અને અહંકારાત્મા પણ.

Verse 95

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते / इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु

ભૂતાત્મા અને ઇન્દ્રિયાત્મા—આ તેમનું જ્ઞાન કહેવાય છે. આ રીતે આ ઋષિજાતિઓ છે; હવે તેમના પાંચ નામ સાંભળો.

Verse 96

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः / मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश

ભૃગુ, મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, મનુ, દક્ષ, વસિષ્ઠ અને પુલસ્ત્ય—આ તે દસ (મહર્ષિ) છે.

Verse 97

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः / परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः

આ બ્રહ્માના માનસમાંથી ઉદ્ભવેલા, સ્વયં ઈશ્વરસ્વરૂપ છે; પરત્વથી ઋષિ તરીકે સ્મૃત હોવાથી તેઓ ‘મહર્ષિ’ કહેવાય છે.

Verse 98

ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत / काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा

આ ઋષિઓ ઈશ્વરગણના પુત્રો છે—જાણો: કાવ્ય (શુક્ર), બૃહસ્પતિ, કશ્યપ અને વ્યવન.

Verse 99

उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा / कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः

ઉતથ્ય, વામદેવ, અપાસ્ય, ઉશિજ; કર્દમ, વિશ્રવા, શક્તિ; તેમજ વાલખિલ્ય અને અર્વત.

Verse 100

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः / ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत

આ રીતે આ ઋષિઓ કહ્યા ગયા, જેઓ તપસાથી ઋષિત્વને પામ્યા; હવે ગર્ભથી જન્મેલા ઋષિપુત્રો અને ઋષિકાઓને પણ જાણો.

Verse 101

वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च / ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः

વત્સર, નગૃહૂ, ભરદ્વાજ; તેમજ ઋષિ દીર્ઘતમ, બૃહદુક્થ અને શરદ્વત—એમ પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 102

वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः / दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा

વાજશ્રવા, શુચિ, વશ્યાશ્વ, પરાશર; તેમજ દધીચિ, શંશપ અને રાજા વૈશ્રવણ—એમ પણ ગણાય છે.

Verse 103

इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः / ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः

આ રીતે આ ઋષિકો કહેવાયા; તેઓ સત્યદર્શનરૂપ ઋષિત્વને પ્રાપ્ત થયા. તેઓ ઈશ્વરસ્વરૂપ ઋષિ અને ઋષિક તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 104

एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत / भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि

આ બધા મંત્રકર્તા છે—સંપૂર્ણ રીતે, હે શ્રોતાઓ, જાણો. ભૃગુ, કાવ્ય, પ્રચેતસ અને આત્મવાન ઋચીક પણ (તેમામાં) છે.

Verse 105

और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा / आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ

અને ઔર્વ, જમદગ્નિ, વિદ, સારસ્વત; તેમજ આર્ષ્ટિષેણ, યુધાજિ, વીતહવ્ય અને સુવર્ચસ—એમ પણ (મંત્રકર્તા) છે.

Verse 106

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ / एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः

વૈન્ય પૃથુ, દિવોદાસ, બાધ્યશ્વ, ગૃત્સ અને શૌનક—મંત્રવિદ્યામાં પ્રસિદ્ધ એવા ભૃગુવંશીય ઉન્નીસ ગણાય છે.

Verse 107

अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः / ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च

અંગિરા, વૈદ્યગ, ભરદ્વાજ, બાષ્કલિ, ઋતવાક, ગર્ગ, શિનિ અને સંકૃતિ—આ પણ પવિત્ર પરંપરામાં સ્મરણীয় છે.

Verse 108

पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च / युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्

પુરુકુત્સ, માંધાતા, અંબરીષ, યુવનાશ્વ, પૌરકુત્સ, ત્રસદ્દસ્યુ અને દસ્યુમાન—આ પણ ધર્મકીર્તિથી પ્રસિદ્ધ નામો છે.

Verse 109

आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च / वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः

આહાર્ય, અજમીઢ, તુક્ષય, કપિ, વૃષાદર્ભ, વિરূপાશ્વ, કણ્વ અને મુદ્ગલ—આ પણ પુણ્યનામોની પરંપરામાં ગણાય છે.

Verse 110

उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि / अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च

ઉતથ્ય, સનદ્વાજ, વાજશ્રવા, અયાસ્ય, ચક્રવર્તી અને વામદેવ—આ પણ પવિત્ર વંશમાં પૂજ્યરૂપે સ્મરણ થાય છે.

Verse 111

असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा / कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः

અસિજ, બૃહદુક્થ, ઋષિ દીર્ઘતમ તથા કક્ષીવાન—આ બધા મળીને ત્રેત્રીસ શ્રેષ્ઠ આંગિરસ ઋષિ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 112

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत / काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च

આ બધા મંત્રરચયિતા કાશ્યપવંશીય છે; સાંભળો—કાશ્યપ, વત્સાર, નૈધ્રુવ અને રૈભ્ય.

Verse 113

असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः / अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः

અસિત અને દેવલ—આ છ બ્રહ્મવાદી છે; તેમજ અત્રિ, અર્વસન, શ્યાવાશ્વ અને ગવિષ્ઠિર.

Verse 114

आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः / इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः

ધિમાન આવિહોત્ર ઋષિ તથા પૂર્વાતિથિ—આ રીતે આ ત્રણ મહર્ષિઓ મંત્રકાર તરીકે કહ્યા ગયા છે.

Verse 115

वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः / चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः

વસિષ્ઠ, શક્તિ અને પરાશર; ચોથો ઇન્દ્રપ્રમતિ અને પાંચમો ભરદ્વસુ છે.

Verse 116

षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा / इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः

છઠ્ઠો મૈત્રાવરુણી અને સાતમો કુંડિન છે. આ રીતે આ સાત વશિષ્ઠો બ્રહ્મવચન કહેનારા તરીકે જાણવાં.

Verse 117

विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः / तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः

વિશ્વામિત્ર ગાધેય, દેવરાત તથા ઉદ્ગલ; તેમજ વિદ્વાન મધુચ્છંદા અને અન્ય ઋષિ અઘમર્ષણ પણ છે.

Verse 118

अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ / देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः

અષ્ટક અને લોહિત; તેમજ કત અને કોલ—એ બંને; પછી દેવશ્રવા, રેણુ, પૂરણ અને ધનંજય છે.

Verse 119

त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः / अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च

આ તેર ધર્મનિષ્ઠ કુશિક-શ્રેષ્ઠો તરીકે જાણવાં; તેમજ અગસ્ત્ય, અય, દૃઢાયુ અને વિધ્મવાહ પણ છે.

Verse 120

ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः / मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः

આ ત્રણ બ્રહ્મનિષ્ઠ અને તપસ્વી, પરમ કીર્તિવાળા છે. તેમજ વૈવસ્વત મનુ, રાજા એલ અને પુરૂખા પણ (પ્રસિદ્ધ) છે.

Verse 121

क्षत्र्रियाणां चरावेतौ विज्ञेयौ मन्त्रवादिनौ / भलन्दनश्च वत्सश्च संकीलश्चैव ते त्रयः

ક્ષત્રિયોમાં આ બે ‘ચર’ (ગોત્ર-પ્રવર્તક) મંત્રવક્તા તરીકે જાણવાના. ભલન્દન, વત્સ અને સંકીલ—આ ત્રણ ગણાય છે.

Verse 122

एते मन्त्रकृतश्चैव वैश्यानां प्रवराः स्मृताः / इत्येषा नवतिः प्रोक्ता मन्त्रा यैरृषिभिः कृताः / ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत

આ જ વૈશ્યોના મંત્રકૃત અને શ્રેષ્ઠ પ્રવર તરીકે સ્મૃત છે. આ રીતે ઋષિઓએ રચેલા મંત્રોની સંખ્યા નવ્વદ કહેવાઈ છે. હે બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો અને વૈશ્યો, ઋષિપુત્રોને નામসহ જાણો.