Shloka 10
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते / गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्
Transliteration
saṃhatā jānubāhustu sa surairapi pūjyate / gavāśvahastināṃ caiva mahiṣa syāvarātmanām
Translation
જેના બાહુ સંહત થઈ ઘૂંટણ સુધી પહોંચે તે દેવો દ્વારા પણ પૂજ્ય ગણાય છે; તેમજ ગાય, ઘોડા, હાથી અને મહિષ વગેરે સ્થાવરપ્રાય જીવોમાં પણ તે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે।
Word by Word
संहताwell-knit, compact
संहता:
कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootसंहता (प्रातिपदिक; √हन्/√धा-सम्भवः, विशेषणरूप)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; विशेषणम् (नरः इत्यादि) प्रति—‘well-knit/compact’
जानु-बाहुःone whose arms reach the knees
जानु-बाहुः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootजानु (प्रातिपदिक) + बाहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; बहुव्रीहि—‘जानुपर्यन्तौ बाहू यस्य’ (one whose arms reach the knees)
तुindeed
तु:
सम्बन्धसूचक (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधानार्थक/विरोधार्थक (indeed/but)
सःhe
सः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; सर्वनाम
सुरैःby the gods
सुरैः:
कर्ता (Agent in passive/कर्तृ)
TypeNoun
Rootसुर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), बहुवचन; कर्तृकरणे (agent in passive)
अपिalso
अपि:
सम्बन्धसूचक (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक (also/even)
पूज्यतेis worshipped
पूज्यते:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootपूज् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive sense: is worshipped)
गवाम्of cows
गवाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
Formपुं/स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), बहुवचन; ‘of cows’
अश्व-हस्तिनाम्of horses and elephants
अश्व-हस्तिनाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक) + हस्तिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), बहुवचन; द्वन्द्व—‘अश्वानां च हस्तिनां च’
चand
च:
समुच्चय (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक (and)
एवindeed
एव:
सम्बन्धसूचक (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक (emphatic: indeed/only)
महिषbuffaloes (intended: of buffaloes)
महिष:
सम्बन्ध (Genitive relation; intended)
TypeNoun
Rootमहिष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रातिपदिक-रूप (undeclined stem as given); अपेक्षितम्—‘महिषाणाम्’ (षष्ठी बहुवचन) इति पाठभेद/लोपसम्भावना
स्यावर-आत्मनाम्of dwarfish/short-bodied beings
स्यावर-आत्मनाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootस्यावर (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), बहुवचन; ‘स्यावराणाम् आत्मनाम्’ = ‘of those whose nature is syāvara (dwarfish/short)’