Shloka 86
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् / परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्
Transliteration
vivṛttisamakālaṃ tu buddhyāvyaktamṛṣiḥ svayam / paraṃ hyarṣayate yasmātparamarṣitvamasya tat
Translation
વિવૃત્તિના સમયે તે ઋષિ સ્વયં બુદ્ધિ દ્વારા અવ્યક્ત પરમ તત્ત્વને પ્રગટ કરે છે; કારણ કે તે પરમને ‘ઋષયતિ’ કરે છે, તેથી તેનું પરમર્ષિત્વ કહેવાય છે.
Word by Word
विवृत्ति-समकालम्(as) contemporaneous with manifestation/expansion
विवृत्ति-समकालम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootविवृत्ति (प्रातिपदिक) + समकाल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; विशेषणरूपेण (object-complement)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विशेषार्थे
बुद्ध्याby/with intellect
बुद्ध्या:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन
अव्यक्तम्the unmanifest
अव्यक्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअव्यक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; विशेषणम्
ऋषिःthe sage
ऋषिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
स्वयम्himself
स्वयम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; आत्मनः (by oneself)
परम्the supreme (state/principle)
परम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
हिindeed/for
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (emphatic/causal particle)
अर्षयतेhe attains/strives toward (as a seer)
अर्षयते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootऋष् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी (अपादान), एकवचन; सम्बन्धे ‘because/from which’
परम-ऋषित्वम्supreme sagehood
परम-ऋषित्वम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपरम (प्रातिपदिक) + ऋषित्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/विधेय), एकवचन; भाववाचक (abstract noun)
अस्यof him
अस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन
तत्that (is)
तत्:
Pratijna/Predicate (विधेय)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (विधेय), एकवचन