Shloka 87
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः / यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता
Transliteration
gatyarthādṛṣaterdhātornāma nirvṛtirāditaḥ / yasmādeva svayaṃ bhūtastasmāccāpyṛṣitā smṛtā
Translation
ગતિઅર્થક ‘ઋષ્’ ધાતુમાંથી આરંભે ‘નિર્વૃતિ’ નામ કહેવાયું; અને તે સ્વયં પ્રગટ થયો હોવાથી ‘ઋષિતા’ પણ સ્મૃત છે.
Word by Word
गत्यर्थात्from the sense of motion/going
गत्यर्थात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootगत्यर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान), एकवचन; ‘गत्यर्थ’ = गतिः अर्थः यस्य (purpose of motion)
ऋषतेःof ‘ṛṣate’
ऋषतेः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootऋष् (धातु)
Formषष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन; धातुनिर्देशे (of the root-form ‘ṛṣate’)
धातोःof the verbal root
धातोः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootधातु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन
नामnamely/indeed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनिपात; ‘indeed/namely’ अर्थे
निर्वृतिःcessation/withdrawal (nirvṛtti)
निर्वृतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनिर्वृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/विधेय), एकवचन
आदितःfrom the beginning
आदितः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootआदि (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावार्थे प्रयोगः; ‘from the beginning’ (adverbial use of ablative)
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी (अपादान), एकवचन
एवjust/indeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-निपात (restrictive particle)
स्वयम्himself
स्वयम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; आत्मनः
भूतःhaving become
भूतः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘become/been’
तस्मात्therefore/from that
तस्मात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी (अपादान), एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात (conjunction)
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसम्भावना/समुच्चय-निपात (also/even)
ऋषिताthe state/name ‘ṛṣitā’
ऋषिता:
Pratijna/Predicate (विधेय)
TypeNoun
Rootऋषिता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (विधेय), एकवचन; भाववाचक/नामधातु-निर्मित (state of being a ṛṣi)
स्मृताis remembered/called
स्मृता:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formक्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘is remembered/called’