Anuvaka 11
અશુભ શક્તિઓને શમાવી, ધર્મસંગત ક્રમને પુનઃસ્થાપિત કરી, ઘરેલુ તથા જાહેર જીવનમાં કલ્યાણ સુનિશ્ચિત કરનાર રક્ષણ અને સમૃદ્ધિપ્રધાન મંત્રપ્રયોગો. ઉપવિષયો: દુઃસ્વપ્નજન્ય અશુભનું શમન અને સ્વપ્નકર્મોથી થયેલી અપવિત્રતા દૂર કરવી; ઇજા અને અકાળ મૃત્યુથી સ્વરક્ષણ; ધર્મયુક્ત ક્ષત્રબળ દ્વારા ન્યાયી શાસન અને સમુદાયનું ઉન્નતિ; વરુણના અધિન ધર્મસંગત દાનોથી (ગોધન, વૃદ્ધિ) સમૃદ્ધિ; દૈવ્યા વાચ્ (સત્યપ્રેરિત વાણી) અને યોગ્ય પ્રણીતિ (સદ્માર્ગદર્શન/નેતૃત્વ) સાથે સંરેખણ; પ્રાયશ્ચિત્તવિધિઓ દ્વારા દોષશાંતિ.
Suktas in Anuvaka 11
Sukta 101
આ એક-મંત્રવાળો અથર્વવેદીય ઉપચારક મંત્ર ખરાબ સ્વપ્નથી રહી ગયેલી અમંગળ છાપને નિષ્ક્રિય કરે છે—ખાસ કરીને સ્વપ્નમાં ખાવું અથવા સ્વપ્નમાં કરેલા કર્મો વાસ્તવિક જીવનમાં નુકસાન કે અશુદ્ધિ લાવશે એવી ચિંતા દૂર કરે છે. સમગ્ર સ્વપ્ન-ઘટનાને શિવ (કલ્યાણકારી શુભતાનું કાર્યકારી બળ)ના ચિહ્ન હેઠળ મૂકીને, દિવસે ન દેખાતી તે અદૃશ્ય બાબતને નિર્દોષ અને શુભફળદાયક બનાવી દે છે.
Sukta 102
આ એકમંત્ર અથર્વવેદીય મંત્ર ઇજા અને અકાળમૃત્યુ (ātmano’ hiṃsanam) સામે આત્મરક્ષણ માટેનું સંક્ષિપ્ત રક્ષાસૂત્ર છે. દ્યાવા–પૃથિવી, અંતરિક્ષ અને મૃત્યુને પણ ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર અર્પીને, પાઠ કરનાર “મુક્તિ/વિમોચન” (mekṣāmi) માગે છે; તે સીધો ઊભો, દૃઢ અને રક્ષિત હોય ત્યારે કોઈ મહાશક્તિ તેને હાનિ ન કરે એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 103
આ એકમંત્ર સૂક્ત સામાજિક કલ્યાણ અને દીર્ઘાયુષ્યને યોગ્ય રક્ષણાત્મક સત્તા પર આધારિત તરીકે રજૂ કરે છે: સામાન્ય હિત ઇચ્છનાર ક્ષત્રિય સમુદાયને હાનિકારક, દોષારોપણથી ભરેલી શત્રુતામાંથી ઉંચે ઉઠાવી શકે છે. યજ્ઞ અને પૂર્તિ (ધાર્મિક જાહેર કાર્યો/પુણ્ય-પૂર્ણતાઓ) દ્વારા દેવોમાં દીર્ઘમ્ આયુઃ (દીર્ઘ આયુષ્ય) કોણ મેળવી શકે, એવો પ્રશ્ન કરીને, રાજધર્મ, વિધિજન્ય પુણ્ય અને સામૂહિક સુખાકારીને પરસ્પર જોડે છે.
Sukta 104
આ એક-મંત્રનું પૌષ્ટિક સૂક્ત વરુણની ધર્મસંમત મંજૂરી હેઠળ પ્રાપ્ત થતી, અત્યંત ઉપજાઉ, સદા વાછરડું આપતી ચિતરેલી (છાંટાવાળી) દૂધાળ ગાય—અવિરત સમૃદ્ધિનું પ્રતીક—એવી ભેટ માગે છે. બૃહસ્પતિ (પવિત્ર વાણી અને પુરોહિત્ય-શક્તિ) સાથે મિત્રભાવપૂર્ણ સંલગ્નતા સ્વીકારીને, પાઠક પોતાની ઇચ્છા મુજબ દેહકલ્યાણ અને ગૃહકલ્યાણને ‘ક્રમમાં ગોઠવવાની’ ક્ષમતા પોતાને હોવાનું દાવો કરે છે.
Sukta 105
આ એક-મંત્રનું શાંતિ–પૌષ્ટિક સૂક્ત વ્યક્તિને માત્ર માનવીય, સ્વયં રચેલી વાણી અને યોજનાઓ (પૌરુષેય)માંથી દૈવ્યા વાચ તરફ—પવિત્ર સત્યને અનુરૂપ એવી વાણી તરફ—વાળે છે. પ્રણીતિ (યોગ્ય માર્ગદર્શન)નું આહ્વાન કરીને, વિચાર, વાણી અને કર્મમાં યોગ્ય દિશા પુનઃસ્થાપિત કરવી અને સાધકને સહાયક સંગાથ તથા હિતકારી સલાહ તરફ પાછો લાવવો એ તેનો હેતુ છે.
Sukta 106
આ એકમાત્ર ઋચાવાળું અગ્નિ-પ્રાર્થના સૂક્ત સંક્ષિપ્ત પ્રાયશ્ચિત્ત રૂપે કાર્ય કરે છે: યજ્ઞકર્મમાં કે વર્તનમાં સ્મૃતિની સૂક્ષ્મ ચૂકોથી અથવા યોગ્ય મર્યાદા વટાવવાથી—જાણતાં કે અજાણતાં—થયેલા દોષોને સ્વીકારી, તેમના પરિણામોથી ઉપાસકને અગ્નિ રક્ષે એવી પ્રાર્થના કરે છે. અગ્નિને જાતવેદસ અને પ્રાચેતસ (સર્વજ્ઞ) તરીકે આહ્વાન કરીને, પોતાને તથા પોતાના સહચરોને શુદ્ધિ, રક્ષણ અને “અમૃતત્વ” (જીવનધારાનું સાતત્ય, દીર્ઘાયુ અને મંગલમય કલ્યાણ)નું વરદાન માંગે છે.
Sukta 107
આ એકમાત્ર ઋચાનો ઉપચાર-મંત્ર સૂર્યના સાત કિરણો અને સમુદ્રજન્ય જળો/પ્રવાહોને જોખમમાંથી “સલામત રીતે પાર ઉતારનાર” રક્ષક શક્તિઓ તરીકે આહ્વાન કરે છે. તે ‘કાઢી લેવાનો’ મંત્ર પણ છે: વહેતા જળોને અંદર અટવાયેલો “શલ્ય” (કાંટો/ટુકડો)—તે વાસ્તવિક પરકિયો કણ હોય કે દુખાવો, ચેપ, પીડા જેવી વ્યાધિનું રૂપક હોય—ઢીલો પાડી બહાર ખેંચી કાઢવા વિનંતી કરવામાં આવે છે.
Sukta 108
AV 7.108 એક સંક્ષિપ્ત રક્ષોઘ્ન–અભિચારિક મંત્રસૂક્ત છે, જેમાં અગ્નિને ગૃહરક્ષક તેમજ શત્રુબળોનો વિનાશક દાહક રૂપે પ્રેરિત કરવામાં આવે છે. તે ચોરો, ગુપ્ત રીતે અંદરથી ઘાત કરનારાઓ અને બાહ્ય આક્રમણકારોને લક્ષ્ય બનાવી તેમને “પાછા” (પ્રતીચી) હાંકી કાઢે છે અને તેમની સ્થિર વસાહત તથા વંશપરંપરાનો આધાર છીનવી લે છે. સ્તોત્રની શક્તિ તત્કાળ અને સર્વકાળ કાર્યરત તરીકે દર્શાય છે: કોઈ સૂતો હોય કે જાગતો, ઊભો હોય કે ચાલતો—અગ્નિ આક્રમણને ઉલટાવી આક્રમકના દુષ્ટ સંકલ્પને જ તેના પર પાછું દહન કરાવે છે.
Sukta 109
આ સૂક્ત પાશાં પર અધિકાર ધરાવતી વ્યક્તિમૂર્ત શક્તિઓને—ખાસ કરીને ભયંકર બભ્રુ અને અનિષ્ટકારક કાલી—પ્રસન્ન કરીને, તેમની જોખમી અસરને સંયમિત કરી સમૃદ્ધિ તરફ વાળવા માટે છે. કાલીનું નામ લઈને તેને સન્માન આપી, ઘી દ્વારા વિધિપૂર્વક “શાસન” કરીને સાધક હાથની સ્થિરતા, કપટી પ્રતિસ્પર્ધીઓ પર વિજય, તેમજ ધન અને સામાજિક વ્યવસ્થા (રાષ્ટ્ર)નું રક્ષણ ઇચ્છે છે.
Sukta 110
આ સંક્ષિપ્ત યુદ્ધાત્મક સ્તુતિ અગ્નિ–ઇન્દ્રની જોડિયાં શક્તિને અપ્રતિહત વૃત્રહંતાઓ તરીકે આહ્વાન કરે છે, જેથી યજમાન–હવિષ્કર્તા માટે અવરોધો અને શત્રુબળોનો ભંગ કરી દે. તેમની આદિ બ્રહ્માંડિય વિજયકથા (પ્રકાશ જીતવો અને લોકોની સ્થાપના કરવી)ને વર્તમાન સંઘર્ષમાં તાત્કાલિક, વ્યવહારુ વિજયરૂપે પરિવર્તિત કરે છે. અંતે બૃહસ્પતિના યાજકીય નેતૃત્વ હેઠળ ઇન્દ્રને યજ્ઞમાં આમંત્રિત કરી, દૈવી સાન્નિધ્ય અને વિજયની ગતિને મજબૂત રીતે સ્થિર કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.