Anuvaka 11
अयं अनुवाकः रक्षात्मकान् पौष्टिकांश्च मन्त्रान् वर्णयति, येऽमङ्गलशक्तीन् निरस्य धर्मव्यवस्थां पुनः स्थापयन्ति, गृह्ये सार्वजनिके च जीवने कल्याणं क्षेमं च साधयन्ति। अत्र स्वप्नदोषशमनं स्वप्नकृताशौचापनोदनं च, आघातात् अकालमृत्योश्च आत्मरक्षा, धर्मेण क्षत्रस्य न्याय्यराज्यं लोकाभ्युदयश्च, वरुणस्याधीनं विधिदत्तदानैः (गोप्रदान-वृद्ध्यादिभिः) समृद्धिः, दैव्या वाचः—सत्यनियन्त्रितवाक्—अनुसन्धानं तथा सम्यक्प्रणीत्या मार्गदर्शनं, प्रायश्चित्तविधयश्च संक्षेपेण प्रतिपाद्यन्ते।
Suktas in Anuvaka 11
Sukta 101
एष एकऋचोऽथर्वणीयो मन्त्रः दुःस्वप्नस्याशुभशेषं निरस्यति—विशेषतः स्वप्ने भुक्तं कृतं वा यत् जाग्रति हानिम् अशौचं वा जनयेदिति या भीतिः, ताम् उपशमयति। स समग्रं स्वप्नवृत्तान्तं शिवचिह्ने (मङ्गलरूपे) न्यस्य, दिवा अदृष्टं तद् अहिंसकं शुभफलप्रदं च करोति।
Sukta 102
एष एकऋचः अथर्वणीयो भैषज्य-मन्त्रः स्वात्मरक्षणाय, आघातात् अकालमृत्योश्च (आत्मनोऽहिंसनम्) परित्राणाय संक्षिप्तः। द्यावापृथिव्यौ, अन्तरिक्षं, मृत्युञ्च—एतेषु विश्वाधारेषु श्रद्धया नमस्कृत्य जप्ता ‘मोक्षं’ (मेक्षामि) प्रार्थयते, तथा यत् स ऊर्ध्वः स्थिरः संरक्षितश्च तिष्ठन्, तं कश्चन महाबलः न हिंस्यात् इति याचते।
Sukta 103
अयं एकमन्त्रः सूक्तः सामाजिककल्याणं दीर्घायुषश्च सिद्धिं धर्म्यरक्षणाधिकाराधीनाम् इति निरूपयति। यः क्षत्रियः सर्वजनहितं चिन्तयन् समुदायं दोषारोपयुक्तात् अहितकरात् वैरभावात् उद्धर्तुं शक्नोति, तस्यैव रक्षणशक्तिः प्रशस्यते। कः पुनर् यज्ञेन पूर्त्या च (धर्मार्थसार्वजनिककर्मभिः पुण्यपरिपूरणैश्च) देवानां मध्ये दीर्घम् आयुः जेतुं शक्नोतीति पृच्छति—राजधर्मं, यज्ञपुण्यं, सामूहिकक्षेमं च परस्परं सम्बध्नन्।
Sukta 104
एष एकऋचः पौष्टिकः सूक्तः वरुणस्य धर्म्येण अनुमत्या दत्तां सदा-वत्सां चित्र-वर्णां दुह्यां धेनुं—नित्य-समृद्धेः प्रतीकां—प्रार्थयते। बृहस्पतिना सह सौहार्द्य-समन्वयं प्रतिज्ञाय जप्ता पवित्र-वाचः पुरोहित-तेजसश्च बलात् यथाकामं शरीर-स्वास्थ्यं गृह-कल्याणं च सम्यक् व्यवस्थापयितुं शक्नोतीति मन्यते।
Sukta 105
एष एकऋचः शान्ति-पौष्टिकः सूक्तः पौरुषेय-वाक्-कल्पित-योजनाभ्यः पुरुषं निवर्त्य दैव्यां वाचं—ऋतस्यानुगतां वाचं—प्रति प्रणेति। प्रणीतेः (सम्यक्-प्रवर्तनस्य) आह्वानेन स चिन्ता-वाक्-कर्मसु सम्यग्-दिशं पुनः स्थापयितुं, साधु-सहचर्यं हितोपदेशं च पुनरावर्तयितुं प्रयुङ्क्ते।
Sukta 106
एष एकऋचोऽग्निप्रार्थना संक्षिप्तं प्रायश्चित्तं भवति। यज्ञे वा आचारे वा स्मृतिसूक्ष्मदोषान्, प्रमाणातिक्रमं च स्वीकृत्य, तेषां परिणामेभ्यो यजमानं रक्षितुं जातवेदसं प्राचेतसं च अग्निं याचते। अग्निं सर्वज्ञं जातवेदसं प्राचेतसं च आहूय आत्मनः सहचराणां च शुद्धिं रक्षां च, तथा अमृतत्ववरं—प्राणधारणं दीर्घायुष्यम् कल्याणसमृद्धिं च—प्रार्थयते।
Sukta 107
एष एकऋचः भैषज्यापोत्प्रतिकारमन्त्रः सूर्यस्य सप्त रश्मीन् तथा समुद्रजाः आपः/स्रोतांसि रक्षकशक्तिरूपेण आह्वयति, ये आपदः पारं सुरक्षितं नयन्ति। अयं निष्कासनमन्त्रत्वेनापि वर्तते—प्रवाहिण्यः आपः ‘शल्यं’ (लघ्नं काष्ठकणादि वा) शिथिलयित्वा आकृष्य बहिः नयन्त्विति प्रार्थ्यन्ते; तच्च शल्यं यथार्थविदेशद्रव्यं वा, अथवा वेदना-पूय-रोगाद्युपद्रवस्य रूपकं भवितुमर्हति।
Sukta 108
अथर्ववेदस्य ७.१०८ सूक्तं संक्षिप्तं रक्षोघ्नाभिचारिकं मन्त्ररूपं यत् गृहपालकं शत्रुनाशकं च अग्निं प्रवर्तयति। अत्र चौरान् गूढान्तरङ्गान् बहिःशत्रूंश्च लक्ष्यीकृत्य तान् ‘प्रतीचीं’ नयति, तेषां स्थिरनिवासं कुलपरम्परां च छिनत्ति। अस्य मन्त्रस्य प्रभावः सद्यः सर्वकालिकश्च इति निरूप्यते—स्वपन् वा जाग्रन्, तिष्ठन् वा चरन्, अग्निः आक्रमणं प्रत्यावर्तयति, आक्रान्तुः संकल्पं च तमेव प्रति दहति।
Sukta 109
अयं सूक्तोऽक्षाधिपतिदेवतानां व्यक्तिशक्तीनां—विशेषतः भीमस्य बभ्रोः पापस्य च कल्याः—शमनार्थं प्रार्थयते, यथा तेषां घोरः प्रभावो निगृह्य समृद्ध्यर्थं प्रवर्त्येत। नामग्रहणेन, पूजनैः, घृतप्रयोगेण च कलिं विधाय (नियच्छन्) साधकः हस्तस्थैर्यं, कूटप्रतिद्वन्द्विभ्यो जयम्, धनस्य राष्ट्रस्य च रक्षणं कामयते।
Sukta 110
अयं संक्षिप्तो युद्धीयः सूक्तः अग्निन्द्रयोः युगल-पराक्रमम् आह्वयति—अप्रतिहतौ वृत्रहणौ—यजमानस्य कृते विघ्नान् शत्रुबलानि च मर्दयितुम्। तयोः आद्यं विश्वविजयं—ज्योतिषो जयम् लोकानां प्रतिष्ठां च—वर्तमाने संग्रामे व्यवहार्यं जयत्वं कृत्वा नयति। अन्ते बृहस्पतेः पुरोधस्त्वेन इन्द्रं यज्ञे निमन्त्रयति, देवसन्निधिं जयवेगं च दृढीकुर्वन्।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.