Ayodhya KandaPrakarana 1621 Verses

Prakarana 16

यह सोपान ‘विरह-योग’ का द्वार है: गृह-धर्म (राजधर्म/कुलधर्म) और वन-धर्म (त्याग/वैराग्य) के संधि-क्षण पर साधक का चित्त ‘आसक्ति’ से ‘समर्पण’ की सीढ़ी चढ़ता है। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल ऐतिहासिक घटना नहीं, बल्कि ‘इच्छा-त्याग’ का आध्यात्मिक अभ्यास है—जहाँ प्रिय-वियोग में भी नाम-स्मरण, धैर्य, विवेक और धर्म-स्थिति मोक्षमार्ग की सीढ़ियाँ बनते हैं।

Rasa chính của Ayodhyā Kāṇḍa là karuṇa, nhưng không phải chỉ là nỗi buồn (śoka) mà là lòng từ bi được thanh lọc bởi ánh sáng của Dharma. Trong phần này (Dohā 150, 159), trục của karuṇa xoay quanh ba trung tâm: (1) Hành xử của Rāma trong maryādā, trấn an Kevat, gửi tin nhắn cho cha, guru và cộng đồng các bà mẹ; (2) Nỗi đau tập thể của Ayodhyā, sự ra đi của Daśaratha, tiếng than khóc của các hoàng hậu, sự hỗn loạn của thành phố; (3) Nghi ngờ điềm báo nổi lên trong Bharata và những dấu hiệu không may khi ngài bước vào thành phố. Ở đây Tulsī chỉ ra "kiên nhẫn và minh辨" (dhīraja, viveka) như liều thuốc tâm linh: lời khuyên của đại thần, phép ẩn dụ con thuyền của Kauśalyā (Daśaratha như người cầm lái con thuyền Ayodhyā), và cuối cùng là âm thanh của Thánh Danh, "Rām, Rām", trở thành nấc thang dẫn đến mokṣa ngay cả trong cái chết. Như vậy Ayodhyā Kāṇḍa dạy tâm trí rằng ngay cả trong sự chia ly, bhakti dẫn đến trí tuệ vững chắc (sthita-prajñatā).

In this prakarana

People

  • RamaRāma
  • KevatKevaṭ
  • DasharathaDaśaratha
  • KausalyaKausalyā
  • SumitraSumitrā
  • Bharata
  • SitaSītā
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • Sumantra
  • VasishthaVasiṣṭha
  • KaikeyiKaikeyī
  • KakabhushundiSpeaksKākabhuśuṇḍi
  • GarudaListensGaruḍa

Verses

Chaupai 150.1-4

पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ।प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।।

करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ।रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।।

सचिव धीर धरि कह मुदु बानी।महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।।

बीर सुधीर धुरंधर देवा।साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।।

जनम मरन सब दुख भोगा।हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।।

काल करम बस हौहिं गोसाईं।बरबस राति दिवस की नाईं।।

सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं।दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।।

धीरज धरहु बिबेकु बिचारी।छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।

puni puni pū̃chata maṁtrahi rāū |priyatama suana sãdesa sunāū ||

karahi sakhā soi begi upāū |rāmu lakhanu siya nayana dekhāū ||

saciva dhīra dhari kaha mudu bānī |mahārāja tumha paṁḍita gyānī ||

bīra sudhīra dhuraṁdhara devā |sādhu samāju sadā tumha sevā ||

janama marana saba dukha bhogā |hāni lābha priya milana biyogā ||

kāla karama basa hauhiṁ gosāīṁ |barabasa rāti divasa kī nāīṁ ||

sukha haraṣahiṁ jaṛa dukha bilakhāhīṁ |dou sama dhīra dharahiṁ mana māhīṁ ||

dhīraja dharahu bibeku bicārī |chāṛia soca sakala hitakārī ||

Lặp đi lặp lại vua hỏi vị đại thần: hãy kể cho ta lời nhắn của con trai yêu dấu nhất của ta. Hỡi bạn, hãy nhanh chóng tìm cách nào để mắt ta được nhìn thấy Rama, Lakshmana và Sita. Vị đại thần nén lòng và nói lời dịu dàng: Đại vương, ngài là người học rộng và khôn ngoan. Ngài là anh hùng kiên định, người gánh vác trọng trách quốc gia, một vị vua, và luôn phụng sự hội chúng các bậc thánh thiện. Sinh và tử, mọi nỗi khổ đau, mất và được, hội ngộ với người thân yêu và ly biệt với họ, tất cả những điều ấy, thưa chúa tể, đều xảy ra dưới quyền của thời gian và định mệnh, tất yếu như đêm và ngày. Kẻ ngu muội vui mừng trong hạnh phúc và khóc lóc trong đau khổ, nhưng người kiên định xem cả hai như nhau và giữ lòng nhẫn nại trong tâm. Hãy can đảm lên và suy xét bằng trí phân biệt; hãy buông bỏ nỗi buồn, vì ngài là người làm lợi cho tất cả.

Doha 150

प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर।न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।⁠150।।

prathama bāsu tamasā bhayau dūsara surasari tīra |nhāī rahe jalapānu kari siya sameta dou bīra ||⁠150||

Chỗ nghỉ đêm đầu tiên của họ là ở Tamasa, và đêm thứ hai ở bờ sông Hằng. Tại đó hai vị anh hùng, cùng với Sita, tắm, chỉ uống nước, và nghỉ ngơi.

Chaupai 151.1-4

केवट कीन्हि बहुत सेवकाई।सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।।

होत प्रात बट छीरु मगावा।जटा मुकुट निज सीस बनावा।।

राम सखाँ तब नाव मगाई।प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।।

लखन बान धनु धरे बनाई।आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।।

बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा।बोले मधुर बचन धरि धीरा।।

तात प्रनामु तात सन कहेहु।बार बार पद पंकज गहेहू।।

करबि पायँ परि बिनय बहोरी।तात करिअ जनि चिंता मोरी।।

बन मग मंगल कुसल हमारें।कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।

kevaṭa kīnhi bahuta sevakāī |so jāmini siṁgaraura gavā̃ī ||

hota prāta baṭa chīru magāvā |jaṭā mukuṭa nija sīsa banāvā ||

rāma sakhā̃ taba nāva magāī |priyā caṛhāi caṛhe raghurāī ||

lakhana bāna dhanu dhare banāī |āpu caṛhe prabhu āyasu pāī ||

bikala biloki mohi raghubīrā |bole madhura bacana dhari dhīrā ||

tāta pranāmu tāta sana kahehu |bāra bāra pada paṁkaja gahehū ||

karabi pāyã pari binaya bahorī |tāta karia jani ciṁtā morī ||

bana maga maṁgala kusala hamāreṁ |kṛpā anugraha punya tumhāreṁ ||

Người lái đò đã phục vụ rất nhiều, và đêm đó được qua tại Singraur. Lúc bình minh, Rama sai mang sữa cây đa, và với nó Người đã kết tóc bện thành vương miện trên đầu. Bấy giờ bạn của Rama sai thuyền đến; Chúa tể Raghu đưa người yêu dấu lên thuyền rồi tự mình bước lên. Lakshmana sắp xếp tên và cung, rồi tự mình bước lên sau khi được Chúa truyền lệnh. Thấy ta đau buồn, Anh hùng Raghu giữ bình tĩnh và nói những lời ngọt ngào. "Cha, hãy chuyển lời chào của con đến cha con, và ôm lấy chân sen của ngài hết lần này đến lần khác." "Rồi phủ phục dưới chân ngài và khẩn cầu: 'Cha, đừng lo lắng cho con.'" "Nhờ ân sủng, sự ưu ái và công đức của cha, mọi sự đều tốt lành và may mắn cho chúng con trên đường vào rừng."

Chhand 151

तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं।प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।।

जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी।तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।

tumhare anugraha tāta kānana jāta saba sukhu pāihauṁ |pratipāli āyasu kusala dekhana pāya puni phiri āihauṁ ||

jananīṁ sakala paritoṣi pari pari pāyã kari binatī ghanī |tulasī karehu soi jatanu jehiṁ kusalī rahahiṁ kosala dhanī ||

Nhờ ân sủng của cha, khi con vào rừng con sẽ đạt được mọi hạnh phúc. Sau khi tuân giữ mệnh lệnh của ngài, con sẽ trở lại bình an để được thấy chân ngài. Hãy an ủi tất cả các bà mẹ, quỳ lạy đi lạy lại dưới chân họ và dâng nhiều lời khẩn cầu. Tulsidas nói: hãy gắng hết sức, để cho bậc chúa tể xứ Kosala được giữ gìn sức khỏe và bình an.

Soratha 151

गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि।करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।⁠151।।

gura sana kahaba sãdesu bāra bāra pada paduma gahi |karaba soi upadesu jehiṁ na soca mohi avadhapati ||⁠151||

Hãy mang lời nhắn của ta đến guru, ôm lấy đôi chân sen của ngài hết lần này đến lần khác. Xin ngài hãy ban lời khuyên để Chúa tể xứ Ayodhya khỏi phải đau buồn vì ta.

Chaupai 152.1-4

पुरजन परिजन सकल निहोरी।तात सुनाएहु बिनती मोरी।।

सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जातें रह नरनाहु सुखारी।।

कहब सँदेसु भरत के आएँ।नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।।

पालेहु प्रजहि करम मन बानी।सेएहु मातु सकल सम जानी।।

ओर निबाहेहु भायप भाई।करि पितु मातु सुजन सेवकाई।।

तात भाँति तेहि राखब राऊ।सोच मोर जेहिं करै न काऊ।।

लखन कहे कछु बचन कठोरा।बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।।

बार बार निज सपथ देवाई।कहबि न तात लखन लरिकाई।।

purajana parijana sakala nihorī |tāta sunāehu binatī morī ||

soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jāteṁ raha naranāhu sukhārī ||

kahaba sãdesu bharata ke āẽ |nīti na tajia rājapadu pāẽ ||

pālehu prajahi karama mana bānī |seehu mātu sakala sama jānī ||

ora nibāhehu bhāyapa bhāī |kari pitu mātu sujana sevakāī ||

tāta bhā̃ti tehi rākhaba rāū |soca mora jehiṁ karai na kāū ||

lakhana kahe kachu bacana kaṭhorā |baraji rāma puni mohi nihorā ||

bāra bāra nija sapatha devāī |kahabi na tāta lakhana larikāī ||

Hãy khẩn cầu tất cả thần dân trong thành và các thành viên trong gia đình, rồi thưa cha, hãy truyền đạt lời khẩn cầu này của con đến họ. Chỉ người ấy mới là người mong điều tốt cho con trong mọi phương diện, nhờ người ấy mà đức vua được giữ mãi niềm hạnh phúc. Khi Bharata đến, hãy truyền lời nhắn này cho người: nay đã được ngai vàng, chớ bỏ chính sách chính nghĩa. Hãy yêu thương thần dân bằng hành động, tư tưởng và lời nói, và hầu hạ tất cả các mẹ bình đẳng như nhau, coi họ như nhau. Hãy làm tròn trách nhiệm của người anh em đến tận cùng, hỡi người anh em, hầu hạ cha, các mẹ và những người tốt. Thưa cha, hãy chăm sóc đức vua sao cho ngài không bao giờ phải lo buồn vì con. Lakshmana nói vài lời gay gắt, nhưng Rama ngăn người lại rồi khẩn cầu tôi. Lần lại lần nữa người bắt tôi thề nhân danh chính người rằng, thưa cha, tôi sẽ không kể lại sự trẻ con của Lakshmana.

Doha 152

कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह।थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।⁠152।।

kahi pranāma kachu kahana liya siya bhai sithila saneha |thakita bacana locana sajala pulaka pallavita deha ||⁠152||

Sau khi dâng lời chào, Sita bắt đầu định nói thêm điều gì, nhưng nàng trở nên yếu ớt vì tình yêu. Lời nói nghẹn ngào, đôi mắt đầy nước mắt, và thân hình run rẩy và nổi gai ớn như cây đâm chồi nảy lộc mới.

Chaupai 153.1-4

तेहि अवसर रघुबर रूख पाई।केवट पारहि नाव चलाई।।

रघुकुलतिलक चले एहि भाँती।देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।।

मैं आपन किमि कहौं कलेसू।जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।।

अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ।हानि गलानि सोच बस भयऊ।।

सुत बचन सुनतहिं नरनाहू।परेउ धरनि उर दारुन दाहू।।

तलफत बिषम मोह मन मापा।माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।।

करि बिलाप सब रोवहिं रानी।महा बिपति किमि जाइ बखानी।।

सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा।धीरजहू कर धीरजु भागा।।

tehi avasara raghubara rūkha pāī |kevaṭa pārahi nāva calāī ||

raghukulatilaka cale ehi bhā̃tī |dekhaũ ṭhāṛha kulisa dhari chātī ||

maiṁ āpana kimi kahauṁ kalesū |jiata phireũ lei rāma sãdesū ||

asa kahi saciva bacana rahi gayaū |hāni galāni soca basa bhayaū ||

suta bacana sunatahiṁ naranāhū |pareu dharani ura dāruna dāhū ||

talaphata biṣama moha mana māpā |mājā manahũ mīna kahũ byāpā ||

kari bilāpa saba rovahiṁ rānī |mahā bipati kimi jāi bakhānī ||

suni bilāpa dukhahū dukhu lāgā |dhīrajahū kara dhīraju bhāgā ||

Vào lúc đó, thấy dấu hiệu ý muốn của Rama, người lái đò chèo thuyền sang bờ bên kia. Như vậy, viên ngọc của dòng họ Raghu đã ra đi, và tôi đứng nhìn, với trái tim cứng như sấm sét. Làm sao tôi có thể kể lại nỗi đau của chính mình, tôi người đã trở về còn sống, mang theo lời nhắn của Rama? Nói xong lời ấy, vị đại thần lặng thinh, bị choáng ngợp bởi đau buồn, hối hận và lo âu. Ngay khi nghe những lời của người đánh xe, đức vua ngã xuống đất, với ngọn lửa dữ dội trong lòng. Người vùng vẫy trong sự hoảng loạn tâm trí kinh hoàng, như con cá bị mắc kẹt bởi dòng lũ bùn ngạt thở. Tất cả các hoàng hậu đều khóc và than khóc; làm sao có thể miêu tả một tai họa lớn đến thế? Nghe tiếng than khóc, nỗi Buồn cũng trở nên buồn, và sự kiên nhẫn của Kiên Nhẫn cũng trốn chạy.

Doha 153

भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु।बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।⁠153।।

bhayau kolāhalu avadha ati suni nṛpa rāura soru |bipula bihaga bana pareu nisi mānahũ kulisa kaṭhoru ||⁠153||

Khi tiếng kêu than từ cung điện của nhà vua vang lên, một náo động lớn lan khắp Ayodhya. Như thể trong đêm, một sấm sét tàn nhẫn đã giáng xuống một khu rừng đầy chim.

Chaupai 154.1-4

प्रान कंठगत भयउ भुआलू।मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।।

इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी।जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।।

कौसल्याँ नृपु दीख मलाना।रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना।।

उर धरि धीर राम महतारी।बोली बचन समय अनुसारी।।

नाथ समुझि मन करिअ बिचारू।राम बियोग पयोधि अपारू।।

करनधार तुम्ह अवध जहाजू।चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।।

धीरजु धरिअ त पाइअ पारू।नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।।

जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी।रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।

prāna kaṁṭhagata bhayau bhuālū |mani bihīna janu byākula byālū ||

idrīṁ sakala bikala bhaĩ bhārī |janu sara sarasija banu binu bārī ||

kausalyā̃ nṛpu dīkha malānā |rabikula rabi ãthayau jiyã jānā ||

ura dhari dhīra rāma mahatārī |bolī bacana samaya anusārī ||

nātha samujhi mana karia bicārū |rāma biyoga payodhi apārū ||

karanadhāra tumha avadha jahājū |caṛheu sakala priya pathika samājū ||

dhīraju dharia ta pāia pārū |nāhiṁ ta būṛihi sabu parivārū ||

jauṁ jiyã dharia binaya piya morī |rāmu lakhanu siya milahiṁ bahorī ||

Hơi thở của nhà vua dâng lên cổ họng, và ngài như một con rắn đau khổ đã mất đi viên ngọc. Mọi giác quan của ngài đều suy sụp nặng nề, như một hồ sen đã cạn nước. Kausalya nhìn thấy nhà vua buồn bã và u ám, và cảm nhận trong lòng rằng Mặt Trời của dòng họ mặt trời đang lặn. Lấy can đảm trong lòng, mẹ của Rama lên tiếng với những lời phù hợp với thời khắc. Chúa tôi, xin hãy hiểu và suy ngẫm trong lòng: sự chia lìa với Rama là một đại dương vô bờ. Ngài là người cầm lái, Ayodhya là con thuyền, và toàn thể đoàn người thân yêu của ngài là những lữ khách đã lên thuyền. Nếu ngài giữ vững can đảm, ngài sẽ đạt đến bờ bên kia; nếu không, cả gia đình sẽ chìm đắm. Nếu ngài ghi lòng lời khẩn cầu này của thiếp, người yêu dấu, Rama, Lakshmana và Sita sẽ gặp lại ngài.

Doha 154

प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि।तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।⁠154।।

priyā bacana mṛdu sunata nṛpu citayau ā̃khi ughāri |talaphata mīna malīna janu sīṁcata sītala bāri ||⁠154||

Nghe lời nói dịu dàng của người yêu dấu, nhà vua mở mắt ra và ngắm nhìn; ngài giống như con cá đang thở dốc, sắc diện xanh xao, trong khi nàng đổ nước mát lên người ngài.

Chaupai 155.1-4

धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू।कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।।

कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही।कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।।

बिलपत राउ बिकल बहु भाँती।भइ जुग सरिस सिराति न राती।।

तापस अंध साप सुधि आई।कौसल्यहि सब कथा सुनाई।।

भयउ बिकल बरनत इतिहासा।राम रहित धिग जीवन आसा।।

सो तनु राखि करब मैं काहा।जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।।

हा रघुनंदन प्रान पिरीते।तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।।

हा जानकी लखन हा रघुबर।हा पितु हित चित चातक जलधर।।

dhari dhīraju uṭhī baiṭha bhuālū |kahu sumaṁtra kahã rāma kṛpālū ||

kahā̃ lakhanu kahã rāmu sanehī |kahã priya putrabadhū baidehī ||

bilapata rāu bikala bahu bhā̃tī |bhai juga sarisa sirāti na rātī ||

tāpasa aṁdha sāpa sudhi āī |kausalyahi saba kathā sunāī ||

bhayau bikala baranata itihāsā |rāma rahita dhiga jīvana āsā ||

so tanu rākhi karaba maiṁ kāhā |jeṁhi na prema panu mora nibāhā ||

hā raghunaṁdana prāna pirīte |tumha binu jiata bahuta dina bīte ||

hā jānakī lakhana hā raghubara |hā pitu hita cita cātaka jaladhara ||

Thu thập can đảm, nhà vua đứng dậy và ngồi lên, rồi nói, "Hãy nói cho ta biết, Sumantra, Rama đầy lòng từ bi đang ở đâu?" "Lakshmana đang ở đâu? Rama người ta yêu thương đang ở đâu? Nàng dâu yêu quý của ta, công chúa xứ Videha, đang ở đâu?" Nhà vua than khóc, đau đớn muôn phần, và đêm dài như một kiếp, không sao tận. Chú sa mù của đạo sĩ mù lòa hiện về trong tâm trí, và ngài kể lại toàn bộ câu chuyện cho Kausalya. Ngài vô cùng đau đớn khi kể lại lịch sử ấy: "Đáng nguyền rủa là cuộc sống này, và hy vọng được sống, khi không có Rama." "Ta giữ lại thân xác này để làm gì, khi nó không giữ trọn lời thề tình yêu của ta?" "Than ôi, Raghunandana, người yêu như sinh mệnh của ta! Đã bao ngày trôi qua khi ta sống thiếu ngài." "Than ôi, Janaki! Than ôi, Lakshmana! Than ôi, Raghubara, như đám mây mưa đối với chim chataka là trái tim đầy yêu thương của cha ngài!"]}}}}```Wait, I need to check my JSON structure. Let me fix it.```json{

Doha 155

राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम।तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।⁠155।।

rāma rāma kahi rāma kahi rāma rāma kahi rāma |tanu parihari raghubara birahã rāu gayau suradhāma ||⁠155||

Thốt lên "Rama, Rama" mãi mãi, "Rama, Rama", nhà vua, trong nỗi đau khổ vì chia lìa với Raghupati, đã từ bỏ thân xác và đi về cõi thiên đàng.

Chaupai 156.1-4

जिअन मरन फलु दसरथ पावा।अंड अनेक अमल जसु छावा।।

जिअत राम बिधु बदनु निहारा।राम बिरह करि मरनु सँवारा।।

सोक बिकल सब रोवहिं रानी।रूपु सील बलु तेजु बखानी।।

करहिं बिलाप अनेक प्रकारा।परहीं भूमितल बारहिं बारा।।

बिलपहिं बिकल दास अरु दासी।घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।।

अँथयउ आजु भानुकुल भानू।धरम अवधि गुन रूप निधानू।।

गारीं सकल कैकइहि देहीं।नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।।

एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी।आए सकल महामुनि ग्यानी।।

jiana marana phalu dasaratha pāvā |aṁḍa aneka amala jasu chāvā ||

jiata rāma bidhu badanu nihārā |rāma biraha kari maranu sãvārā ||

soka bikala saba rovahiṁ rānī |rūpu sīla balu teju bakhānī ||

karahiṁ bilāpa aneka prakārā |parahīṁ bhūmitala bārahiṁ bārā ||

bilapahiṁ bikala dāsa aru dāsī |ghara ghara rudanu karahiṁ purabāsī ||

ãthayau āju bhānukula bhānū |dharama avadhi guna rūpa nidhānū ||

gārīṁ sakala kaikaihi dehīṁ |nayana bihīna kīnha jaga jehīṁ ||

ehi bidhi bilapata raini bihānī |āe sakala mahāmuni gyānī ||

Dasaratha gặt được quả của cả lúc sống lẫn lúc chết, và danh tiếng vô vết lan khắp vô số thế giới. Sống ngài ngắm mặt Rama như mặt trăng, và chết vì ly biệt với Rama, ngài làm cho cái chết của mình trở nên vinh quang. Tất cả các hoàng hậu khóc, đau buồn mê man, và khen ngợi nhan sắc, đức hạnh, sức mạnh và uy quang của ngài. Họ than khóc theo nhiều cách, và hết lần này đến lần khác gieo mình xuống đất. Nam tỳ và nữ tỳ kêu khóc thảm thiết, và ở khắp nhà dân thành đều khóc. "Hôm nay mặt trời của dòng dõi mặt trời đã lặn, bậc trọn vẹn chính pháp, kho tàng đức hạnh và nhan sắc." Tất cả đều chửi rủa Kaikeyi, kẻ đã làm cho thế giới mù cả hai mắt. Trong khi họ than khóc như vậy, đêm đã trôi qua, và tất cả các đại tiên có trí tuệ đã đến.

Doha 156

तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास।सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।⁠156।।

taba basiṣṭha muni samaya sama kahi aneka itihāsa |soka nevāreu sabahi kara nija bigyāna prakāsa ||⁠156||

Bấy giờ đạo sĩ Vashishtha, quan sát thời điểm thích hợp, kể lại nhiều câu chuyện cổ xưa; bằng ánh sáng của trí tuệ riêng mình, ngài đã xua tan nỗi buồn của tất cả mọi người.

Chaupai 157.1-4

तेल नाँव भरि नृप तनु राखा।दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।।

धावहु बेगि भरत पहिं जाहू।नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।।

एतनेइ कहेहु भरत सन जाई।गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।।

सुनि मुनि आयसु धावन धाए।चले बेग बर बाजि लजाए।।

अनरथु अवध अरंभेउ जब तें।कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।।

देखहिं राति भयानक सपना।जागि करहिं कटु कोटि कलपना।।

बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना।सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।।

मागहिं हृदयँ महेस मनाई।कुसल मातु पितु परिजन भाई।।

tela nā̃va bhari nṛpa tanu rākhā |dūta bolāi bahuri asa bhāṣā ||

dhāvahu begi bharata pahiṁ jāhū |nṛpa sudhi katahũ kahahu jani kāhū ||

etanei kahehu bharata sana jāī |gura bolāī paṭhayau dou bhāī ||

suni muni āyasu dhāvana dhāe |cale bega bara bāji lajāe ||

anarathu avadha araṁbheu jaba teṁ |kusaguna hohiṁ bharata kahũ taba teṁ ||

dekhahiṁ rāti bhayānaka sapanā |jāgi karahiṁ kaṭu koṭi kalapanā ||

bipra jevā̃i dehiṁ dina dānā |siva abhiṣeka karahiṁ bidhi nānā ||

māgahiṁ hṛdayã mahesa manāī |kusala mātu pitu parijana bhāī ||

Sau khi đổ đầy dầu vào bình, ngài đặt thi thể của nhà vua vào đó. Rồi ngài triệu tập các sứ giả và phán với họ như sau. Hãy chạy nhanh đến Bharata. Đừng để ai ở bất cứ đâu nghe được một lời nào về tin tức của nhà vua. Hãy đến Bharata và chỉ nói thế này: 'Vị đạo sư đã triệu hai anh em và sai người đến gọi.' Nghe lệnh của vị tiên, các sứ giả lập tức chạy đi. Họ lên đường với tốc độ khiến những con ngựa hay nhất cũng phải hổ thẹn. Kể từ khi tai họa bắt đầu ở Ayodhya, những điềm xấu đã liên tục xuất hiện với Bharata. Ban đêm chàng thấy những giấc mơ kinh hoàng, và khi tỉnh dậy chàng tưởng tượng ra hàng nghìn nỗi sợ hãi cay đắng. Mỗi ngày chàng cho các tu sĩ Bà-la-môn ăn và bố thí, và thực hành lễ tắm rửa cho Shiva bằng nhiều cách. Bằng cách làm hài lòng Mahesha, chàng khẩn cầu trong lòng cho sự bình an của mẹ, cha, gia đình và anh em của mình.

Doha 157

एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ।गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।⁠157।।

ehi bidhi socata bharata mana dhāvana pahũce āi |gura anusāsana śravana suni cale ganesu manāi ||⁠157||

Trong khi Bharata đang suy nghĩ trong tâm trí như vậy, các sứ giả đã đến. Khi nghe lệnh của guru bằng chính đôi tai mình, chàng cầu nguyện Ganesha và lên đường.

Chaupai 158.1-4

चले समीर बेग हय हाँके।नाघत सरित सैल बन बाँके।।

हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई।अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।।

एक निमेष बरस सम जाई।एहि बिधि भरत नगर निअराई।।

असगुन होहिं नगर पैठारा।रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।।

खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला।सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।।

श्रीहत सर सरिता बन बागा।नगरु बिसेषि भयावनु लागा।।

खग मृग हय गय जाहिं न जोए।राम बियोग कुरोग बिगोए।।

नगर नारि नर निपट दुखारी।मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।

cale samīra bega haya hā̃ke |nāghata sarita saila bana bā̃ke ||

hṛdayã socu baṛa kachu na sohāī |asa jānahiṁ jiyã jāũ uṛāī ||

eka nimeṣa barasa sama jāī |ehi bidhi bharata nagara niarāī ||

asaguna hohiṁ nagara paiṭhārā |raṭahiṁ kubhā̃ti kukheta karārā ||

khara siāra bolahiṁ pratikūlā |suni suni hoi bharata mana sūlā ||

śrīhata sara saritā bana bāgā |nagaru biseṣi bhayāvanu lāgā ||

khaga mṛga haya gaya jāhiṁ na joe |rāma biyoga kuroga bigoe ||

nagara nāri nara nipaṭa dukhārī |manahũ sabanhi saba saṁpati hārī ||

Họ đi với tốc độ của gió, giục ngựa tiến lên, vượt qua sông, núi đá và rừng rậm hiểm trở. Nỗi lo lắng lớn đè nặng trong lòng và không có gì làm hài lòng; trong tâm trí chàng nghĩ, "Phải chi ta có thể bay đến đó." Một khoảnh khắc trôi qua như một năm. Như vậy Bharata đến gần thành phố. Điềm xấu xuất hiện khi họ bước vào thành phố: các sinh vật kêu gào dữ dội một cách kinh khủng, ở những nơi sai trái và xui xẻo. Lừa và chó rừng kêu lên với giọng điềm gở, và nghe đi nghe lại, tim Bharata bị xuyên thủng bởi nỗi đau. Các hồ, sông ngòi, rừng và vườn tược đã mất đi vẻ đẹp, và thành phố trên hết trông thật đáng sợ. Chim, nai, ngựa và voi thảm thương không thể nhìn; căn bệnh tồi tệ của sự chia lìa Rama đã hủy hoại chúng. Đàn ông và phụ nữ trong thành phố hoàn toàn đau khổ, như thể mỗi người đều đã mất hết tất cả tài sản.

Doha 158

पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं।भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।⁠158।।

purajana milihiṁ na kahahiṁ kachu gavãhiṁ johārahiṁ jāhiṁ |bharata kusala pū̃chi na sakahiṁ bhaya biṣāda mana māhiṁ ||⁠158||

Thành dân tụ họp quanh chàng nhưng không nói gì; họ chỉ chào bằng hai tay chắp lại rồi đi tiếp. Bharata, với lòng đầy sợ hãi và buồn bã, không dám hỏi thăm bình an.

Chaupai 159.1-4

हाट बाट नहिं जाइ निहारी।जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।।

आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि।हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।।

सजि आरती मुदित उठि धाई।द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।।

भरत दुखित परिवारु निहारा।मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।।

कैकेई हरषित एहि भाँति।मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।।

सुतहि ससोच देखि मनु मारें।पूँछति नैहर कुसल हमारें।।

सकल कुसल कहि भरत सुनाई।पूँछी निज कुल कुसल भलाई।।

कहु कहँ तात कहाँ सब माता।कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।

hāṭa bāṭa nahiṁ jāi nihārī |janu pura dahã disi lāgi davārī ||

āvata suta suni kaikayanaṁdini |haraṣī rabikula jalaruha caṁdini ||

saji āratī mudita uṭhi dhāī |dvārehiṁ bheṁṭi bhavana lei āī ||

bharata dukhita parivāru nihārā |mānahũ tuhina banaja banu mārā ||

kaikeī haraṣita ehi bhā̃ti |manahũ mudita dava lāi kirātī ||

sutahi sasoca dekhi manu māreṁ |pū̃chati naihara kusala hamāreṁ ||

sakala kusala kahi bharata sunāī |pū̃chī nija kula kusala bhalāī ||

kahu kahã tāta kahā̃ saba mātā |kahã siya rāma lakhana priya bhrātā ||

Các chợ và các đường phố hoang vắng đến mức không thể chịu được khi nhìn; như thể một đám cháy rừng đã bùng phát khắp mười phương của thành phố. Nghe nói con trai đang đến, Kaikeyi, con gái vua Kekaya, vui mừng như ánh trăng đối với hoa sen của dòng họ mặt trời. Bà chuẩn bị đèn arati, đứng dậy vui mừng và chạy ra; bà ôm chàng ngay tại cửa và đưa vào cung điện. Bharata thấy cả gia quyến đều đau buồn, như thể sương giá đã tàn phá một bồn hoa sen. Kaikeyi vui mừng như vậy, như một người đàn bà vùng đồi hoang dã vui sướng sau khi đốt cháy rừng. Thấy con trai lo âu và đau lòng, bà hỏi, "Mọi việc ở nhà mẹ ta có đều ổn không?" Bharata cho biết mọi việc đều ổn, rồi hỏi thăm sức khỏe và bình an của gia tộc mình. "Hãy nói cho con biết, mẹ ơi, cha con đâu rồi, và tất cả các mẹ con đâu rồi? Sita đâu rồi, và Rama và Lakshmana, những người anh em thân yêu của con đâu rồi?"

Doha 159

सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन।भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।⁠159।।

suni suta bacana sanehamaya kapaṭa nīra bhari naina |bharata śravana mana sūla sama pāpini bolī baina ||⁠159||

Nghe lời con trai đầy yêu thương, người phụ nữ tội lỗi ấy tràn ngập đôi mắt bằng những giọt nước mắt giả dối. Bà ta nói những lời xuyên thấu tai và tim Bharata như một mũi nhọn.

Frequently Asked Questions

परंपरा में अयोध्या काण्ड के इस विरह-प्रसंग का पाठ ‘धीरज-प्राप्ति’ और ‘नाम-निष्ठा’ बढ़ाने वाला माना जाता है—विशेषतः पारिवारिक शोक, वियोग, और निर्णय-काल में। दशरथ के ‘राम-नाम’ उच्चारण का स्मरण ‘अंतकाल-नाम’ की प्रेरणा देता है।

सामान्य वैष्णव-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम रटत…’ प्रकार का नाम-संपुट जोड़ा जाता है; इस खंड के लिए विशेषतः ‘राम राम’ (दोहा 155 की ध्वनि) को संपुट रूप में लेना प्रचलित है।

Ask anything about Prakarana 16 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play