Prakarana 3
यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ के द्वार पर ‘मोह-राज्य’ की परीक्षा है: जहाँ रामराज्य का उत्सव (सगुण-लीला) भीतर ही भीतर काम–क्रोध–कपट की आँधी से टकराता है। साधक के लिए यह चरण बताता है कि मुक्ति का मार्ग केवल बाह्य शुभ-घटना नहीं, बल्कि मन के ‘कोपभवन’ में उठती वासनाओं का विवेकपूर्वक निराकरण है।
Ang rasa-center ng Ayodhyā Kāṇḍa ay ang pagkakaisa ng habag at kapayapaan; gayunpaman sa bahaging ito ang binhi ng habag ay tila dinidilig ng takot at daya. Ang kalooban ni Kaikeyī, na minsang kayang damayan ang damaming pagiging ina at royal dharma, sa pamamagitan ng baluktot na pananalita ni Mantharā ay naging "Bahay ng Poot" (kopabhavan). Dito si Tulsī hindi bumubuo ng isang talingkas sa pampulitika kundi ng sikolohiya: ang panginginig ng kanang mata, masasamang panaginip, ang panginginig ng katawan, ito ay mga halimbawa ng pagbabago patungo sa adharma. Sa kabilang banda nakatayo ang panata ni Daśaratha sa katotohanan, ang kaugalian ng angkan ng Raghu: sa loob ng saguṇa-līlā ito ay hindi maiiwasan ng dharma, ang hari ay maaaring bumigongunit ang kanyang salita ay hindi. Ang estrukturang ito mismo ay nagpapalalim sa nirguṇa-saguṇa synthesis ng Manas: bagaman ang Diyos ay makapangyarihan sa lahat, sa paglalaro ng devotee-dharma at maryādā Siya ay tumatanggap ng "pagkabihag" sa Kanyang sariling kalooban. Para sa naghahanap, ang mensahe ay malinaw: ang pagpapanatili ng katotohanan at kagandahang-asal ay ang susunod na baitang ng sopāna, kahit na ang puso ay umapaw sa alon ng habag.
Verses
Chaupai 20.1-4
कैकयसुता सुनत कटु बानी।कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।।
तन पसेउ कदली जिमि काँपी।कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।।
कहि कहि कोटिक कपट कहानी।धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।।
फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली।बकिहि सराहइ मानि मराली।।
सुनु मंथरा बात फुरि तोरी।दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।।
दिन प्रति देखउँ राति कुसपने।कहउँ न तोहि मोह बस अपने।।
काह करौ सखि सूध सुभाऊ।दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।
kaikayasutā sunata kaṭu bānī |kahi na sakai kachu sahami sukhānī ||
tana paseu kadalī jimi kā̃pī |kubarīṁ dasana jībha taba cā̃pī ||
kahi kahi koṭika kapaṭa kahānī |dhīraju dharahu prabodhisi rānī ||
phirā karamu priya lāgi kucālī |bakihi sarāhai māni marālī ||
sunu maṁtharā bāta phuri torī |dahini ā̃khi nita pharakai morī ||
dina prati dekhaũ rāti kusapane |kahaũ na tohi moha basa apane ||
kāha karau sakhi sūdha subhāū |dāhina bāma na jānaũ kāū ||
Nakinig sa mga mapait na salita, si Kaikeyi, anak na babae ng hari ng Kekaya, ay hindi makapagsalita ng anuman; siya ay natakot at nalanta. Ang kanyang katawan ay pinagpawisan at nanginginig na parang puno ng saging. Ang babaeng kuba ay kumagat sa kanyang dila sa pagitan ng kanyang mga ngipin. Magsalaysay ng kuwento't kuwento, milyun-milyong mapanlinlang na salaysay, inaliw niya ang reyna, sinasabi, "Lakasan ang loob mo." Nagbaliktad ang kapalaran, at ang masamang babae ay naging minahal niya; pinuri ni Kaikeyi ang ibong tagak, na akala niya ay swan. "Pakinggan mo, Manthara, ang sinasabi mo ay totoo. Ang kanang mata ko ay palaging kumikibot. Araw-araw nakakakita ako ng masamang panaginip sa gabi, ngunit sa sarili kong kamangmangan ay hindi ko sinabi sa iyo. Ano ang magagawa ko, kaibigan? Ang aking kalikasan ay tapat at walang daya; hindi ko maiba ang kanan sa kaliwa."
Doha 20
अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह।केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।20।।
apane calata na āju lagi anabhala kāhuka kīnha |kehiṁ agha ekahi bāra mohi daiã dusaha dukhu dīnha ||20||
Sa abot ng aking kakayahan, hindi ako kailanman nakagawa ng masama sa sinuman hanggang ngayon. Anong kasalanan kaya ang minsang nagbigay sa akin ng hindi matiis na kalungkutang ito?
Chaupai 21.1-4
नैहर जनमु भरब बरु जाइ।जिअत न करबि सवति सेवकाई।।
अरि बस दैउ जिआवत जाही।मरनु नीक तेहि जीवन चाही।।
दीन बचन कह बहुबिधि रानी।सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।।
अस कस कहहु मानि मन ऊना।सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।।
जेहिं राउर अति अनभल ताका।सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।।
जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि।भूख न बासर नींद न जामिनि।।
पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची।भरत भुआल होहिं यह साँची।।
भामिनि करहु त कहौं उपाऊ।है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।
naihara janamu bharaba baru jāi |jiata na karabi savati sevakāī ||
ari basa daiu jiāvata jāhī |maranu nīka tehi jīvana cāhī ||
dīna bacana kaha bahubidhi rānī |suni kubarīṁ tiyamāyā ṭhānī ||
asa kasa kahahu māni mana ūnā |sukhu sohāgu tumha kahũ dina dūnā ||
jehiṁ rāura ati anabhala tākā |soi pāihi yahu phalu paripākā ||
jaba teṁ kumata sunā maiṁ svāmini |bhūkha na bāsara nīṁda na jāmini ||
pū̃cheu guninha rekha tinha khā̃cī |bharata bhuāla hohiṁ yaha sā̃cī ||
bhāmini karahu ta kahauṁ upāū |hai tumharīṁ sevā basa rāū ||
Mas mabuti pang pumunta ako at gastusin ang buong buhay ko sa bahay ng aking ama; habang buhay ako ay hindi kailanman maglilingkod sa asawang karibal. Sinumang pinabuhay ng kapalaran sa kapangyarihan ng kaaway, ang kamatayan ay mas mabuti sa kanya kaysa pagnanais na mabuhay. Ang reyna ay nagsalita sa maraming paraan nang may kahabag-habag na boses, at nang marinig siya ng bingkong si Manthara, isinagawa niya ang daya ng babae. Bakit ka nagsasalita nang ganyan, itinuturing itong isang mababang bagay? Ang iyong kaligayahan at kapalaran sa kasal ay magdodoble araw-araw. Sinumang nagbalak ng malaking kasamaan laban sa Inyong Kataas-taasan, siya mismo ang aanihin ang hinog na bunga nito. Mula nang marinig ko itong masamang balak, ginoo ko, wala na akong gutom sa araw at walang tulog sa gabi. Nagtanong ako sa mga pantas na nagbabasa ng tanda, at gumuhit sila ng linya at nagpahayag: si Bharata ang magiging hari; ito ay totoo. Ginoo ko, kung gagawa ka, sasabihin ko ang isang paraan; ang hari ay nasa ilalim ng kapangyarihan ng iyong paglilingkod.
Doha 21
परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि।कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।21।।
paraũ kūpa tua bacana para sakaũ pūta pati tyāgi |kahasi mora dukhu dekhi baṛa kasa na karaba hita lāgi ||21||
Sa iyong salita ay handa akong mahulog sa balon; maaari ko pang iwanan ang aking anak at asawa. Sinasabi mong nakikita mo ang aking matinding kalungkutan: bakit kaya hindi ko gagawin ang iyong pinapayo, para sa aking sariling ikabubuti?
Chaupai 22.1-4
कुबरीं करि कबुली कैकेई।कपट छुरी उर पाहन टेई।।
लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे।चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।।
सुनत बात मृदु अंत कठोरी।देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।।
कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही।स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।।
दुइ बरदान भूप सन थाती।मागहु आजु जुड़ावहु छाती।।
सुतहि राजु रामहि बनवासू।देहु लेहु सब सवति हुलासु।।
भूपति राम सपथ जब करई।तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।।
होइ अकाजु आजु निसि बीतें।बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।
kubarīṁ kari kabulī kaikeī |kapaṭa churī ura pāhana ṭeī ||
lakhai na rāni nikaṭa dukhu kaiṁse |carai harita tina balipasu jaiseṁ ||
sunata bāta mṛdu aṁta kaṭhorī |deti manahũ madhu māhura ghorī ||
kahai ceri sudhi ahai ki nāhī |svāmini kahihu kathā mohi pāhīṁ ||
dui baradāna bhūpa sana thātī |māgahu āju juṛāvahu chātī ||
sutahi rāju rāmahi banavāsū |dehu lehu saba savati hulāsu ||
bhūpati rāma sapatha jaba karaī |taba māgehu jehiṁ bacanu na ṭaraī ||
hoi akāju āju nisi bīteṁ |bacanu mora priya mānehu jī teṁ ||
Matapos mahikayat si Kaikeyi, ang kuba ay naglagay ng kutsilyo ng daya sa kanyang puso, pinatalas ito sa bato ng kanyang katigasan. Hindi nakita ng reyna kung gaano kalapit ang kanyang pighati, tulad ng hayop na ihinahandog na nanginginain ng luntiang damo. Ang kanyang mga salita ay malambing pakinggan ngunit malupit sa wakas, na parang nagbibigay ng pulot na hinaluan ng nakamamatay na lason. Sinabi ng alipin: "Naalala ba ninyo o hindi, ginang? Inyong ipinagsabi sa akin ang isang kuwento. Ang dalawang gantimpala ay nakatago sa hari. Hingin ninyo ngayon, at palamigin ninyo ang inyong nag-aalab na puso. Hingin ninyo ang kaharian para sa inyong anak at pagkatapon sa gubat para kay Rama, at kunin ninyo ang buong galak ng pagwagi sa inyong mga karibal. Kapag sumumpa na ang hari sa pangalan ni Rama, saka ninyo hingin, upang ang kanyang salita ay hindi na matanggihan. Kung lilipas ang gabi ngayon, masisira ang usaping ito. Tanggapin ninyo ang aking salita kasing mahal ng inyong sariling buhay."
Doha 22
बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु।काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।22।।
baṛa kughātu kari pātakini kahesi kopagṛhã jāhu |kāju sãvārehu sajaga sabu sahasā jani patiāhu ||22||
Pagkatapos magbalak ng pakana na malaki at malupit, sinabi ng makasalawang babae, "Pumunta ka sa silid ng galit. Tapusin mo ang gawain nang buong pag-iingat, at huwag magtiwala sa hari nang biglaan."
Chaupai 23.1-4
कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी।बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।।
तोहि सम हित न मोर संसारा।बहे जात कइ भइसि अधारा।।
जौं बिधि पुरब मनोरथु काली।करौं तोहि चख पूतरि आली।।
बहुबिधि चेरिहि आदरु देई।कोपभवन गवनि कैकेई।।
बिपति बीजु बरषा रितु चेरी।भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।।
पाइ कपट जलु अंकुर जामा।बर दोउ दल दुख फल परिनामा।।
कोप समाजु साजि सबु सोई।राजु करत निज कुमति बिगोई।।
राउर नगर कोलाहलु होई।यह कुचालि कछु जान न कोई।।
kubarihi rāni prānapriya jānī |bāra bāra baṛi buddhi bakhānī ||
tohi sama hita na mora saṁsārā |bahe jāta kai bhaisi adhārā ||
jauṁ bidhi puraba manorathu kālī |karauṁ tohi cakha pūtari ālī ||
bahubidhi cerihi ādaru deī |kopabhavana gavani kaikeī ||
bipati bīju baraṣā ritu cerī |bhuĩ bhai kumati kaikeī kerī ||
pāi kapaṭa jalu aṁkura jāmā |bara dou dala dukha phala parināmā ||
kopa samāju sāji sabu soī |rāju karata nija kumati bigoī ||
rāura nagara kolāhalu hoī |yaha kucāli kachu jāna na koī ||
Itinuring ng reyna si Kubari na kasingmahal ng kanyang buhay, at paulit-ulit pinuri ang kanyang dakilang katalinuhan. "Walang tagapag-alaga sa sanlibutang katulad mo. Nang ako'y dalhin ng agos, ikaw ang naging aking suporta." "Kung ang Kapalaran tutuparin ang aking pagnanasa bukas, kaibigan, gagawin kitang anak ng aking mata." Sa pagbibigay ng karangalan sa kanyang alipin sa maraming paraan, pumunta si Kaikeyi sa silid ng galit. Ang kapighati ay binhi, ang alipin ay panahon ng ulan, at ang masamang isip ni Kaikeyi ay naging lupa. Sa pagtanggap ng tubig ng dayaan, sumibol ang usbong; ang dalawang kaloob ay dalawang dahon, at ang kalungkutan ang bunga sa kalaunan. Inihanda niya ang lahat ng kagamitan ng galit, at habang tinatamasa ang kanyang pagkahari, sinira ito ng kanyang sariling masamang payo. Sa palasyo at sa lungsod may malaking ingay ng kagalakan, at walang sinumang nakakaalam ng anuman tungkol sa masamang balak na ito.
Doha 23
प्रमुदित पुर नर नारि सब सजहिं सुमंगलचार।एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।23।।
pramudita pura nara nāri saba sajahiṁ sumaṁgalacāra |eka prabisahiṁ eka nirgamahiṁ bhīra bhūpa darabāra ||23||
Ang mga lalaki at babae ng lungsod ay napuno ng kagalakan; lahat ay naghanda ng mga mapalad na ritwal. Ang ilan ay pumasok, ang ilan ay lumabas; mayroong malaking karamihan sa hukuman ng hari.
Chaupai 24.1-4
बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं।मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।।
प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी।पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।।
फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई।करत परसपर राम बड़ाई।।
को रघुबीर सरिस संसारा।सीलु सनेह निबाहनिहारा।।
जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं।तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।।
सेवक हम स्वामी सियनाहू।होउ नात यह ओर निबाहू।।
अस अभिलाषु नगर सब काहू।कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।।
को न कुसंगति पाइ नसाई।रहइ न नीच मतें चतुराई।।
bāla sakhā suna hiyã haraṣāhīṁ |mili dasa pā̃ca rāma pahiṁ jāhīṁ ||
prabhu ādarahiṁ premu pahicānī |pū̃chahiṁ kusala khema mṛdu bānī ||
phirahiṁ bhavana priya āyasu pāī |karata parasapara rāma baṛāī ||
ko raghubīra sarisa saṁsārā |sīlu saneha nibāhanihārā ||
jeṁhi jeṁhi joni karama basa bhramahīṁ |tahã tahã īsu deu yaha hamahīṁ ||
sevaka hama svāmī siyanāhū |hou nāta yaha ora nibāhū ||
asa abhilāṣu nagara saba kāhū |kaikayasutā hdayã ati dāhū ||
ko na kusaṁgati pāi nasāī |rahai na nīca mateṁ caturāī ||
Nang marinig ng mga kaibigang kabataan ang balita, nagtuwa sila sa kanilang mga puso, at nagkapisan sa pangkat na sampu o lima, at pumunta kay Rama. Ang Panginoon, na nakikilala ang kanilang pag-ibig, tinanggap sila nang may paggalang, at nagtanong sa kanilang kapakanan nang may malambot na pananalita. Matanggap ang utos ng kanilang minamahal na Panginoon, ay bumalik sila sa kanilang mga tahanan, habang nagpapuri kay Rama sa isa't isa. "Sino sa sanlibutan ang katulad ng bayani ng angkan ni Raghu, na nagtataguyod ng kahinahunan at pag-ibig? Sa anumang kapanganakan kami ay lumilibot, sa kapangyarihan ng aming mga gawa, sa bawat isa ay sanay pagkalooban ng Panginoon sa amin ito: na kami ay mga alipin, at ang Panginoon ni Sita ay aming panginoon. Sanay manatili ang ugnayang ito hanggang sa huli." Ganyan ang pagnanais ng lahat sa lungsod; ngunit sa puso ni Kaikeyi, anak na babae ng hari ng Kekaya, may matinding pag-aalab. Sino ang hindi napapahamak sa pakikisalamuha sa masamang kawan? Hindi mananatili ang katalasan kapag sumusunod sa payo ng mga hamak.
Doha 24
साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ।गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।24।।
sā̃sa samaya sānaṁda nṛpu gayau kaikeī gehã |gavanu niṭhuratā nikaṭa kiya janu dhari deha sanehã ||24||
Sa takdang-sandali ng gabi, puspos ng galak, pumunta ang hari sa palasyo ni Kaikeyi; parang ang Pag-ibig mismo, na kumuha ng anyong katawan, ang pumunta upang dalawin ang Kalupitan.
Chaupai 25.1-4
कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ।भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।।
सुरपति बसइ बाहँबल जाके।नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।।
सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई।देखहु काम प्रताप बड़ाई।।
सूल कुलिस असि अँगवनिहारे।ते रतिनाथ सुमन सर मारे।।
सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ।देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।।
भूमि सयन पटु मोट पुराना।दिए डारि तन भूषण नाना।।
कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी।अन अहिवातु सूच जनु भाबी।।
जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी।प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।
kopabhavana suni sakuceu rāu |bhaya basa agahuṛa parai na pāū ||
surapati basai bāhãbala jāke |narapati sakala rahahiṁ rukha tākeṁ ||
so suni tiya risa gayau sukhāī |dekhahu kāma pratāpa baṛāī ||
sūla kulisa asi ãgavanihāre |te ratinātha sumana sara māre ||
sabhaya naresu priyā pahiṁ gayaū |dekhi dasā dukhu dāruna bhayaū ||
bhūmi sayana paṭu moṭa purānā |die ḍāri tana bhūṣaṇa nānā ||
kumatihi kasi kubeṣatā phābī |ana ahivātu sūca janu bhābī ||
jāi nikaṭa nṛpu kaha mṛdu bānī |prānapriyā kehi hetu risānī ||
Naurong ang hari nang marinig ang tungkol sa silid ng galit, at sa takot niya hindi makahakbang ang kanyang mga paa. Siya na sa kanyang malakas na bisig nananahan ang Panginoon ng mga diyos, at na ang pabor niya ay pinag-iingatan ng lahat ng hari sa mundo, siya man ay natakot at natuyo nang marinig ang galit ng isang babae. Tingnan ninyo kung gaano kalaki ang kapangyarihan at kaluwalhatian ni Kama. Yaong mga nagsuot ng tridente, kidlat at espada sa kanilang katawan ay ibinagsak ng mga palasong bulaklak ng Panginoon ni Rati. Pumunta ang hari na may takot sa kanyang minamahal, at nakita ang kalagayan nito, napuno siya ng matinding kalungkutan. Nakahiga siya sa lupa na may suot na magaspas at lumang damit, at itinapon niya ang maraming alahas mula sa kanyang katawan. Ang kahimbing-mong damit ay bagay na bagay sa babaing may masamang pag-iisip, na parang naghuhula ng kanyang pagiging balo sa darating. Lumapit ang hari at nagsalita ng mahinahong tinig, "Minamahal na kasinghalaga ng buhay ko, bakit ka nagagalit?"
Chhand 25
केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई।मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।।
दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई।तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।
kehi hetu rāni risāni parasata pāni patihi nevāraī |mānahũ saroṣa bhuaṁga bhāmini biṣama bhā̃ti nihāraī ||
dou bāsanā rasanā dasana bara marama ṭhāharu dekhaī |tulasī nṛpati bhavatabyatā basa kāma kautuka lekhaī ||
"Anong dahilan, oh reyna, ikaw ay nagagalit?" tanong niya, at hinawakan siya ng kanyang kamay; ngunit itinulak niya ang kanyang asawa. Tinitingnan niya ito nang kakila-kilabot, na parang ahas na babae na puno ng galit. Ang kanyang dalawang pagnanasa ay parang dalawang dila sa kanyang bibig, at ang dalawang biyaya ay parang mga ngiping pangsulong na magaganda, at siya ay naghahanap ng mahalagang bahagi na tatamaan. Sinasabi ni Tulsidas na ang hari, sa kapangyarihan ng kapalaran, itinuring ang lahat bilang isang laro ng mga magkasintahan.
Soratha 25
बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि।कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।25।।
bāra bāra kaha rāu sumukhi sulocini pikabacani |kārana mohi sunāu gajagāmini nija kopa kara ||25||
Muling muli ang hari ay nagsabi: O may magandang mukha, O may magagandang mata na may tinig na parang ibong koel, O babaeng may lakad na parang elepante, ipaalam mo sa akin ang dahilan ng iyong galit.
Chaupai 26.1-4
अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा।केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।।
कहु केहि रंकहि करौ नरेसू।कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।।
सकउँ तोर अरि अमरउ मारी।काह कीट बपुरे नर नारी।।
जानसि मोर सुभाउ बरोरू।मनु तव आनन चंद चकोरू।।
प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें।परिजन प्रजा सकल बस तोरें।।
जौं कछु कहौ कपटु करि तोही।भामिनि राम सपथ सत मोही।।
बिहसि मागु मनभावति बाता।भूषन सजहि मनोहर गाता।।
घरी कुघरी समुझि जियँ देखू।बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।
anahita tora priyā keĩ kīnhā |kehi dui sira kehi jamu caha līnhā ||
kahu kehi raṁkahi karau naresū |kahu kehi nṛpahi nikāsauṁ desū ||
sakaũ tora ari amarau mārī |kāha kīṭa bapure nara nārī ||
jānasi mora subhāu barorū |manu tava ānana caṁda cakorū ||
priyā prāna suta sarabasu moreṁ |parijana prajā sakala basa toreṁ ||
jauṁ kachu kahau kapaṭu kari tohī |bhāmini rāma sapatha sata mohī ||
bihasi māgu manabhāvati bātā |bhūṣana sajahi manohara gātā ||
gharī kugharī samujhi jiyã dekhū |begi priyā pariharahi kubeṣū ||
Sinta, sino ang nagbigay sa iyo ng pinsala? Sino ang may dalawang ulo, at sino ang nais kunin ni Yama? Sabihin mo, aling pulubi ang gagawin kong hari? Sabihin mo, aling hari ang palalayasin ko sa kanyang lupain? Kayang patayin ko kahit ang kaaway mong imortal; ano pa ang mga lalaki at babae na hamak na parang kulisap. Alam mo ang aking kalikasan, o magandang isa: ang isip ko ay ibong cakora, at ang iyong mukha ay buwan. Sinta, aking buhay, aking anak, aking lahat, ang aking pamilya at aking mga nasasakupan, lahat ay nasa iyong kapangyarihan. Kung may sabihin akong anuman sa iyo nang may daya, o babae, nagsumpa ako nang sandaan sa pangalan ni Rama. Ngumiti ka, at humingi ng anumang nais ng iyong puso, at alahas-alahasan mo ang iyong marilag na katawan. Isipin mo sa iyong puso kung anong masamang oras ito, at agad, sinta, alisin mo ang hindi angkop na kasuutang ito.
Doha 26
यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद।भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।26।।
yaha suni mana guni sapatha baṛi bihasi uṭhī matimaṁda |bhūṣana sajati biloki mṛgu manahũ kirātini phaṁda ||26||
Madinig ito, at matimbang sa kanyang isipan ang bigat ng panata, si Kaikeyi na manghang-isip ay tumayo na may ngiti. Nagayos siya ng kanyang mga alahas, parang isang babaeng mangangaso na nakakita ng usa at nagtatakda ng patibong.
Chaupai 27.1-4
पुनि कह राउ सुहृद जियँ जानी।प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।।
भामिनि भयउ तोर मनभावा।घर घर नगर अनंद बधावा।।
रामहि देउँ कालि जुबराजू।सजहि सुलोचनि मंगल साजू।।
दलकि उठेउ सुनि हृदउ कठोरू।जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।।
ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई।चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।।
लखहिं न भूप कपट चतुराई।कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।।
जद्यपि नीति निपुन नरनाहू।नारिचरित जलनिधि अवगाहू।।
कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी।बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।
puni kaha rāu suhṛda jiyã jānī |prema pulaki mṛdu maṁjula bānī ||
bhāmini bhayau tora manabhāvā |ghara ghara nagara anaṁda badhāvā ||
rāmahi deũ kāli jubarājū |sajahi sulocani maṁgala sājū ||
dalaki uṭheu suni hṛdau kaṭhorū |janu chui gayau pāka baratorū ||
aisiu pīra bihasi tehi goī |cora nāri jimi pragaṭi na roī ||
lakhahiṁ na bhūpa kapaṭa caturāī |koṭi kuṭila mani gurū paṛhāī ||
jadyapi nīti nipuna naranāhū |nāricarita jalanidhi avagāhū ||
kapaṭa sanehu baṛhāi bahorī |bolī bihasi nayana muhu morī ||
Pagkatapos, ang hari, na itinuturing siyang isang tapat na kaibigan sa kanyang puso, ay muling nagsalita nang may mahinahon at kaaya-ayang tinig, na nanginginig dahil sa pag-ibig. "Ginang, ang nasiyahan sa iyong puso ay nangyari na: sa bawat bahay sa lungsod ay may kagalakan at pagbati." "Bukas ay ibinibigay ko kay Rama ang ranggo ng tagapagmana. Ikaw na magagandang mata, ihanda mo ang mga paghahandang mapalad." Nang marinig ito, ang kanyang matigas na puso ay tumalon at sumabog, na parang hinawakan ang isang hinog na pigsa. Sa gayong sakit ay ngumiti siya roon, tulad ng asawa ng magnanakaw na hindi maglakas-loob na umiyak nang hayagan. Hindi napansin ng hari ang katusohan ng kanyang daya, sapagkat itinuro sa kanya ng isang guro na parang hiyas sa sampung milyong tusong tao. Bagama't mahusay ang hari sa sining ng pamamahala, ang ugali ng babae ay isang karagatan na napakalalim upang masalat. Pagkatapos, na pinatindi ang kanyang pakunwaring pagmamahal, ay nagsalita siya nang may ngiti, na itinatabi ang kanyang mga mata at mukha.
Doha 27
मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु।देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।27।।
māgu māgu pai kahahu piya kabahũ na dehu na lehu |dena kahehu baradāna dui teu pāvata saṁdehu ||27||
"Hiling, hiling," ang patuloy mong sinasabi, mahal ko, ngunit hindi ka kailanman nagbibigay at hindi rin ako kailanman tumatanggap. Nangako kang bibigyan mo ako ng dalawang kaloob, ngunit kahit nga iyon ay pinagdududahan kong makukuha.
Chaupai 28.1-4
जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई।तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।।
थाति राखि न मागिहु काऊ।बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।।
झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू।दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।।
रघुकुल रीति सदा चलि आई।प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।।
नहिं असत्य सम पातक पुंजा।गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।।
सत्यमूल सब सुकृत सुहाए।बेद पुरान बिदित मनु गाए।।
तेहि पर राम सपथ करि आई।सुकृत सनेह अवधि रघुराई।।
बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली।कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।
jāneũ maramu rāu hãsi kahaī |tumhahi kohāba parama priya ahaī ||
thāti rākhi na māgihu kāū |bisari gayau mohi bhora subhāū ||
jhūṭhehũ hamahi doṣu jani dehū |dui kai cāri māgi maku lehū ||
raghukula rīti sadā cali āī |prāna jāhũ baru bacanu na jāī ||
nahiṁ asatya sama pātaka puṁjā |giri sama hohiṁ ki koṭika guṁjā ||
satyamūla saba sukṛta suhāe |beda purāna bidita manu gāe ||
tehi para rāma sapatha kari āī |sukṛta saneha avadhi raghurāī ||
bāta dṛṛhāi kumati hãsi bolī |kumata kubihaga kulaha janu kholī ||
Ngingiti ang hari at magsabi, "Nauunawaan ko na ang lihim mo: ikaw ay labis na mahilig magalit. Itinago mo ang kaloob bilang tiwala at hindi kailanman hiningi, at sa aking simpleng kalikasan na madaling makalimot, ito'y nakalimutan ko na. Huwag mo akong sisisihin nang hindi totoo; kung ibig mo, humingi ka ng apat sa halip na dalawa. Ang kaugalian ng angkan ni Raghu ay palaging ganito mula nang una: pumunta man ang buhay, huwag magpapalpak ang salita. Walang tambak ng kasalanan na katulad ng kasinungalingan; makakatulad ba ng isang bundok ang milyun-milyong buto ng gunja? Ang katotohanan ay ugat ng lahat ng magandang gawain ng kabutihan, na kilala mula sa Veda at Purana, at inawit ni Manu. Bukod dito, ako ay sumumpa sa pangalan ni Rama, Panginoon ng mga Raghu, na siyang sukdol ng kabutihan at pagmamahal. Matapos patatagin siya sa kanyang salita, ngumiti at nagsalita ang babaeng may masamang isip, na parang ang masamang ibon ay naalis na ang takip sa ulo nito.
Doha 28
भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु।भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।28।।
bhūpa manoratha subhaga banu sukha subihaṁga samāju |bhillani jimi chāṛana cahati bacanu bhayaṁkaru bāju ||28||
Ang mga pagnanasa ng hari ay parang magandang gubat, at ang kawan ng masasayang ibon roon ay ang kaniyang mga kaligayahan. Tulad ng isang babaeng Bhil, si Kaikeyi ay handa nang palayain ang nakakatakot na lawin ng kaniyang mga salita laban sa kanila.
Chaupai 29.1-5
सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का।देहु एक बर भरतहि टीका।।
मागउँ दूसर बर कर जोरी।पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।।
तापस बेष बिसेषि उदासी।चौदह बरिस रामु बनबासी।।
सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू।ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।।
गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा।जनु सचान बन झपटेउ लावा।।
बिबरन भयउ निपट नरपालू।दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।।
माथे हाथ मूदि दोउ लोचन।तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।।
मोर मनोरथु सुरतरु फूला।फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।।
अवध उजारि कीन्हि कैकेईं।दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।
sunahu prānapriya bhāvata jī kā |dehu eka bara bharatahi ṭīkā ||
māgaũ dūsara bara kara jorī |puravahu nātha manoratha morī ||
tāpasa beṣa biseṣi udāsī |caudaha barisa rāmu banabāsī ||
suni mṛdu bacana bhūpa hiyã sokū |sasi kara chuata bikala jimi kokū ||
gayau sahami nahiṁ kachu kahi āvā |janu sacāna bana jhapaṭeu lāvā ||
bibarana bhayau nipaṭa narapālū |dāmini haneu manahũ taru tālū ||
māthe hātha mūdi dou locana |tanu dhari socu lāga janu socana ||
mora manorathu surataru phūlā |pharata karini jimi hateu samūlā ||
avadha ujāri kīnhi kaikeīṁ |dīnhasi acala bipati kai neīṁ ||
Pakinggan mo, minamahal kong kasinghalaga ng buhay, ang nakalulugod sa aking puso: ibigay mo sa akin ang isang kahilingan, ang pagluklok ni Bharata. Nakatiklop ang kamay ako humihiling ng pangalawang kahilingan: tuparin mo ang aking pagnanasa, aking panginoon. Hayaang manirahan si Rama sa gubat sa loob ng labing-apat na taon, sa kasuutan ng isang tapat, na mamuhay bilang isang taong walang malasakit sa mundo. Nakarinig ng kanyang malambot na salita, ang puso ng hari ay sinapit ng kalungkutan, tulad ng ibong chakwa na naliligalig kapag tinatamaan ng sinag ng buwan. Siya'y umurong sa takot at hindi makapagsalita ng anuman, tulad ng ibong pugo sa gubat kapag inagaw ng lawin. Ang hari ay lubhang namutla, parang kidlat na pumukaw sa punong palma. Inilagay niya ang kamay sa noo at isinara ang dalawang mata, parang ang Lungkot mismo ay nagkatawan at nagsimulang magdalamhati. Ang aking pagnanasa ay parang punongkahilingan na namumulaklak; nang malapit nang mamunga, isang babaeng elepante ang bumunot nito pati ugat. Si Kaikeyi ay nagwasak sa Ayodhya, at naglatag ng matibay na pundasyon ng kapahamakan.
Doha 29
कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास।जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।29।।
kavaneṁ avasara kā bhayau gayaũ nāri bisvāsa |joga siddhi phala samaya jimi jatihi abidyā nāsa ||29||
Anong oras, at ano ang nangyari! Ako ay napahamak dahil sa pagtiwala sa isang babae, tulad ng isang asetiko na sinisira ng kamangmangan sa mismong panahon kapag bunga ng kanyang pag-abot sa yoga ay malapit na mamunga.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘कुसंग-त्याग’ और ‘सत्यव्रत-स्थिरता’ का बोध कराता है; इसका पाठ मन के कोप/कपट को पहचानने की विवेक-शक्ति देता है और ‘वचन-पालन’ के संस्कार को दृढ़ करता है—जिससे गृहस्थ-धर्म और भक्ति दोनों में स्थैर्य आता है।
सामान्य राम-नाम-सम्पुट परंपरा: प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व या पश्चात ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप। (विशेष स्थानीय परंपराएँ भिन्न हो सकती हैं।)
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
