Prakarana 16

Verse 318 (दोहा/सोरठा)

तहँ करि भोग बिसाल तात गउँ कछु काल पुनि। होइहहु अवध भुआल तब मैं होब तुम्हार सुत।।151।।

tahā̃ kari bhoga bisāla tāta gaũ kachu kāla puni | hoihahu avadha bhuāla taba maĩ hoba tumhāra suta ||151||

ณ ที่นั้น หลังจากได้รับความสุขอันล้นพ้นสักครู่ บิดาผู้เป็นที่รัก ข้าพระองค์จักกลับมาอีก เมื่อท่านได้เป็นกษัตริย์แห่งอโยธยา ข้าพระองค์จักเกิดเป็นบุตรของท่าน

Verse 319 (चौपाई)

इच्छामय नरबेष सँवारें। होइहउँ प्रगट निकेत तुम्हारे।। अंसन्ह सहित देह धरि ताता। करिहउँ चरित भगत सुखदाता।। जे सुनि सादर नर बड़भागी। भव तरिहहिं ममता मद त्यागी।। आदिसक्ति जेहिं जग उपजाया। सोउ अवतरिहि मोरि यह माया।। पुरउब मैं अभिलाष तुम्हारा। सत्य सत्य पन सत्य हमारा।। पुनि पुनि अस कहि कृपानिधाना। अंतरधान भए भगवाना।। दंपति उर धरि भगत कृपाला। तेहिं आश्रम निवसे कछु काला।। समय पाइ तनु तजि अनयासा। जाइ कीन्ह अमरावति बासा।।

icchāmaya narabeṣa saṁvāreṁ | hoihaũ pragaṭa niketa tumhāre || aṁsanha sahita deha dhari tātā | karihaũ carita bhagata sukhadātā || je suni sādara nara baṛabhāgī | bhava tarihahiṁ mamatā mada tyāgī || ādisakti jehiṁ jaga upajāyā | sou avatarihi mori yaha māyā || purauba maiṁ abhilāṣa tumhārā | satya satya pana satya hamārā || puni puni asa kahi kṛpānidhānā | antaradhāna bhae bhagavānā || daṁpati ura dhari bhagata kṛpālā | tehiṁ āśrama nivase kachu kālā || samaya pāi tanu taji anayāsā | jāi kīnha amarāvati bāsā ||

ด้วยพระประสงค์ของพระองค์เอง จักทรงสวมร่างมนุษย์อันงดงาม และจักปรากฏ ณ นิเวศน์ของท่าน ทรงรับเอาร่างกายพร้อมด้วยอังสาศักดิ์ จักทรงกระทำกิจอันประทานความสุขแก่ภักติชน ผู้ใดได้ยินแล้วด้วยความเคารพ ผู้นั้นจักข้ามพ้นวัฏสงสาร ละทิ้งความยึดมั่นถือมั่นและความหยิ่งยโส พลังดั้งเดิมผู้ซึ่งบันดาลโลกให้เกิดขึ้น นางจักอวตารลงมาด้วย นี่คือมายาของเรา เราจักสำเร็จความปรารถนาของท่าน จริงแท้ คำสัตย์ของเราเป็นจริง ตรัสเช่นนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า คลังแห่งความกรุณา องค์ภควานทรงอันตรธานไป ทั้งสองพระชายาภักติชนผู้ทรงพระกรุณาไว้ในพระหฤทัย ได้พำนักอยู่ ณ อาศรมนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อถึงเวลาอันสมควร ทรงละร่างโดยสะดวกและเสด็จไปประทับ ณ อมราวตี

Verse 320 (दोहा/सोरठा)

यह इतिहास पुनीत अति उमहि कही बृषकेतु। भरद्वाज सुनु अपर पुनि राम जनम कर हेतु।।152।।

yaha itihāsa punīta ati umahi kahī bṛṣaketu | bharadvāja sunu apara puni rāma janama kara hetu ||152||

เรื่องราวอันศักดิ์สิทธิ์ยิ่งนี้ ฤๅษีฤทธิเกศได้เล่าให้พระนางอุมาทรงฟัง บัดนี้ ภารทวาชเอ๋ย จงฟังต่อไปอีก เราจักเล่าเหตุและประสงค์แห่งการอวตารของพระราม

Verse 321 (चौपाई)

सुनु मुनि कथा पुनीत पुरानी। जो गिरिजा प्रति संभु बखानी।। बिस्व बिदित एक कैकय देसू। सत्यकेतु तहँ बसइ नरेसू।। धरम धुरंधर नीति निधाना। तेज प्रताप सील बलवाना।। तेहि कें भए जुगल सुत बीरा। सब गुन धाम महा रनधीरा।। राज धनी जो जेठ सुत आही। नाम प्रतापभानु अस ताही।। अपर सुतहि अरिमर्दन नामा। भुजबल अतुल अचल संग्रामा।। भाइहि भाइहि परम समीती। सकल दोष छल बरजित प्रीती।। जेठे सुतहि राज नृप दीन्हा। हरि हित आपु गवन बन कीन्हा।।

sunu muni kathā punīta purānī | jo girijā prati saṃbhu bakhānī || bisva bidita eka kaikaya desū | satyaketū tahã basai naresū || dharama dhuraṃdhara nīti nidhānā | teja pratāpa sīla balavānā || tehi kẽ bhae jugala suta bīrā | saba guna dhāma mahā ranadhīrā || rāja dhanī jo jeṭha suta āhī | nāma pratāpabhānu asa tāhī || apara sutahi arimardana nāmā | bhujabala atula acala saṃgrāmā || bhāihi bhāihi parama samītī | sakala doṣa chala barajita prītī || jeṭhe sutahi rāja nṛpa dīnhā | hari hita āpu gavana bana kīnhā ||

จงฟังมุนีเอ๋ย เรื่องราวบริสุทธิ์โบราณ ซึ่งพระศมภูได้ทรงเล่าแก่พระนางคิริชา มีแคว้นหนึ่งเลื่องลือไปทั่วโลก คือแคว้นเกกัย ณ ที่นั้น กษัตริย์สัตยเกตุปกครองอยู่ ทรงเป็นผู้ทรงธรรม คลังแห่งนีติ ทรงพลังและศักดิ์ศรี มีความสุภาพและกำลังยิ่งใหญ่ ทรงมีโอรสสองพระองค์เป็นวีรบุรุษ เป็นที่ประดิษฐานแห่งคุณธรรมทั้งปวง มีความหนักแน่นในสงคราม โอรสองค์โตผู้สมควรจะรับภาระราชสมบัติ ทรงพระนามว่าปรตาปภานุ โอรสองค์รองทรงพระนามว่าอริมรทน พระพลานุภาพไร้ผู้เปรียบ มั่นคงในสงคราม ระหว่างสองพี่น้องมีความสามัคคีอันสมบูรณ์ เป็นความรักที่ปราศจากความบกพร่องและการหลอกลวง กษัตริย์ได้มอบราชสมบัติแก่โอรสองค์โต ส่วนองค์รองเพื่อเห็นแก่พระหริ ได้เสด็จเข้าป่าด้วยพระองค์เอง

Verse 322 (दोहा/सोरठा)

जब प्रतापरबि भयउ नृप फिरी दोहाई देस। प्रजा पाल अति बेदबिधि कतहुँ नहीं अघ लेस।।153।।

jaba pratāpa-rabi bhayu nṛpa phirī dohāī desa | prajā pāla ati beda-bidhi katahū̃ nahī̃ agha lesa ||153||

เมื่อพระบารมีดั่งดวงอาทิตย์ของกษัตริย์ได้ตั้งมั่นแล้ว ประกาศก้องกังวานไปทั่วแคว้นอีกครั้ง ทรงปกป้องพสกนิกรตามบทบัญญัติพระเวท ไม่มีร่องรอยแห่งบาปใดๆ เลย

Verse 323 (चौपाई)

नृप हितकारक सचिव सयाना। नाम धरमरुचि सुक्र समाना।। सचिव सयान बंधु बलबीरा। आपु प्रतापपुंज रनधीरा।। सेन संग चतुरंग अपारा। अमित सुभट सब समर जुझारा।। सेन बिलोकि राउ हरषाना। अरु बाजे गहगहे निसाना।। बिजय हेतु कटकई बनाई। सुदिन साधि नृप चलेउ बजाई।। जँह तहँ परीं अनेक लराईं। जीते सकल भूप बरिआई।। सप्त दीप भुजबल बस कीन्हे। लै लै दंड छाड़ि नृप दीन्हें।। सकल अवनि मंडल तेहि काला। एक प्रतापभानु महिपाला।।

nṛpa hitakāraka saciva sayānā | nāma dharmaruci śukra samānā || saciva sayāna bandhu balabīrā | āpu pratāpapuñja raṇadhīrā || sena saṅga caturaṅga apārā | amita subhaṭa saba samara jujhārā || sena biloki rāu haraṣānā | aru bāje gahagahe nisānā || bijaya hetu kaṭakaī banāī | sudina sādhi nṛpa caleu bajāī || jaṁha taṁha parīṁ aneka larāīṁ | jīte sakala bhūpa bariāī || sapta dīpa bhujabala basa kīnhe | lai lai daṇḍa chāḍi nṛpa dīnhe || sakala avani maṇḍala tehi kālā | eka pratāpabhānu mahipālā ||

กษัตริย์มีราชมนตรีผู้รอบคอบ เป็นผู้เกื้อกูลแก่ราชสมบัติ ทรงพระนามว่าธรรมรุจิ เสมอดั่งฤๅษีศุกรในนีติ ราชมนตรีผู้รอบคอบ เป็นวีรบุรุษผู้ทรงพลัง กษัตริย์เองทรงเป็นคลังแห่งบารมี มั่นคงในสงคราม มีกองทัพสี่เหล่าอันไพศาล มีบรรดานักรบนับไม่ถ้วน ล้วนชำนาญสงคราม เมื่อทอดพระเนตรเห็นกองทัพ กษัตริย์ทรงปีติยินดี กลองและแตรทัพดังกึกก้อง เพื่อชัยชนะได้จัดกระบวนทัพ เลือกวันมงคลแล้ว กษัตริย์เสด็จออกศึกพร้อมด้วยเสียงทัพ ณ ที่ต่างๆ ได้ทรงรบหลายครั้ง ทรงพิชิตกษัตริย์ทั้งปวงด้วยความเหนือกว่า ด้วยพระพลานุภาพทรงทำให้ทวีปทั้งเจ็ดอยู่ในอำนาจ ทรงรับบรรณาการและทรงละโทษทัณฑ์แล้วปล่อยกษัตริย์เหล่านั้นไป ในกาลครั้งนั้น ทั่วทั้งจักรวาลโลก มีกษัตริย์เพียงพระองค์เดียว คือปรตาปภานุ ดวงอาทิตย์แห่งความองอาจ

Verse 324 (दोहा/सोरठा)

स्वबस बिस्व करि बाहुबल निज पुर कीन्ह प्रबेसु। अरथ धरम कामादि सुख सेवइ समयँ नरेसु।।154।।

svabasu bisva kari bāhubala nija pura kīnha prabesu | aratha dharama kāmādi sukha sevai samayaṁ naresu ||154||

ด้วยพระพลานุภาพทรงทำให้โลกทั้งปวงอยู่ในอำนาจ แล้วเสด็จเข้าสู่นครหลวงของพระองค์ ในเวลาอันสมควร ทรงบำเพ็ญอรรถะและธรรมะ และทรงอิ่มเอมในกามะและความสุขอันสมควรแก่กษัตริย์

Verse 325 (चौपाई)

भूप प्रतापभानु बल पाई। कामधेनु भै भूमि सुहाई।। सब दुख बरजित प्रजा सुखारी। धरमसील सुंदर नर नारी।। सचिव धरमरुचि हरि पद प्रीती। नृप हित हेतु सिखव नित नीती।। गुर सुर संत पितर महिदेवा। करइ सदा नृप सब कै सेवा।। भूप धरम जे बेद बखाने। सकल करइ सादर सुख माने।। दिन प्रति देह बिबिध बिधि दाना। सुनहु सास्त्र बर बेद पुराना।। नाना बापीं कूप तड़ागा। सुमन बाटिका सुंदर बागा।। बिप्रभवन सुरभवन सुहाए। सब तीरथन्ह बिचित्र बनाए।।

bhūpa pratāpa-bhānu bala pāī. kāma-dhenu bhai bhūmi suhāī.. saba dukha barajita prajā sukhārī. dharama-sīla sundara nara nārī.. saciva dharama-ruci hari-pada prītī. nṛpa-hita hetu sikhava nita nītī.. guru sura santa pitara mahi-devā. karai sadā nṛpa saba kai sevā.. bhūpa dharama je beda bakhāne. sakala karai sādara sukha māne.. dina prati deha bibidha bidhi dānā. sunahu sāstra bara beda purānā.. nānā bāpīṁ kūpa taṛāgā. sumana bāṭikā sundara bāgā.. bipra-bhavana sura-bhavana suhāe. saba tīrathanha bicitra banāe..

กษัตริย์ปรตาปภานุทรงได้รับพลังอำนาจ ทรงทำให้แผ่นดินงดงาม ดั่งโคนันทประทานความปรารถนา ปวงชนเป็นสุข ปราศจากทุกข์ทั้งปวง บุรุษและสตรีล้วนงดงาม ยึดมั่นในธรรมะ ราชมนตรีธรรมรุจิทรงความรักต่อบาทพระบารมีของพระหริ เพื่อประโยชน์แก่ราชสมบัติ ทรงสั่งสอนนีติทุกวัน ครูบาอาจารย์ เทพเจ้า นักบุญ บรรพชน และพราหมณ์ผู้เป็นเทพบนโลก กษัตริย์ทรงรับใช้และทรงเคารพบูชาสม่ำเสมอ ธรรมะของกษัตริย์ซึ่งพระเวททรงบัญญัติไว้ ทรงปฏิบัติทั้งสิ้นด้วยความเคารพ และทรงพอพระทัยในสิ่งนั้น วันแล้ววันเล่า ทรงบริจาคทานในรูปแบบต่างๆ ตามที่คัมภีร์อันประเสริฐ คือพระเวทและปุราณะ ได้บัญญัติไว้ ทรงสร้างบ่อน้ำ บ่อขุด และสระน้ำหลายแห่ง ทรงปลูกสวนดอกไม้และสวนรื่นรมย์อันสวยงาม ทรงสร้างวิหารสำหรับพราหมณ์และเทวาลัยอันงดงาม และทรงสถาปนาสถานที่จาริกแสวงบุญอันน่าอัศจรรย์ไปทั่วทุกแห่ง

Verse 326 (दोहा/सोरठा)

जँह लगि कहे पुरान श्रुति एक एक सब जाग। बार सहस्त्र सहस्त्र नृप किए सहित अनुराग।।155।।

jaṁh lagi kahe purāna śruti eka-eka saba jāga | bāra sahastra sahastra nṛpa kiē sahita anurāga ||155||

ดังที่ปุราณะและศรุติได้เล่าไว้ อันที่จริงทุกเรื่องราวที่เป็นที่รู้จักในโลก ครั้งแล้วครั้งเล่า ด้วยจำนวนนับพันๆ พันๆ กษัตริย์ได้ทรงขึ้นครองราชย์ และนั่นก็ด้วยความศรัทธาอันลึกซึ้งต่อความชอบธรรมและองค์พระผู้เป็นเจ้า

Verse 327 (चौपाई)

हृदयँ न कछु फल अनुसंधाना। भूप बिबेकी परम सुजाना।। करइ जे धरम करम मन बानी। बासुदेव अर्पित नृप ग्यानी।। चढ़ि बर बाजि बार एक राजा। मृगया कर सब साजि समाजा।। बिंध्याचल गभीर बन गयऊ। मृग पुनीत बहु मारत भयऊ।। फिरत बिपिन नृप दीख बराहू। जनु बन दुरेउ ससिहि ग्रसि राहू।। बड़ बिधु नहि समात मुख माहीं। मनहुँ क्रोधबस उगिलत नाहीं।। कोल कराल दसन छबि गाई। तनु बिसाल पीवर अधिकाई।। घुरुघुरात हय आरौ पाएँ। चकित बिलोकत कान उठाएँ।।

hṛdayaṁ na kachu phala anusandhānā. bhūpa bibekī parama sujānā.. karai je dharama karama mana bānī. bāsudeva arpita nṛpa gyānī.. caṛhi bara bāji bāra eka rājā. mṛgayā kara saba sāji samājā.. biṁdhyācala gabhīra bana gayū. mṛga punīta bahu mārat bhayū.. phirata bipina nṛpa dīkha barāhū. janu bana dureu sasi-hi grasi rāhū.. baṛa bidhu nahi samāta mukha māhīṁ. manahuṁ krodha-basa ugilata nāhīṁ.. kola karāla dasana chabi gāī. tanu bisāla pīvara adhikāī.. ghuru-ghurāta haya ārau pāeṁ. cakita bilokata kāna uṭhāeṁ..

ในพระหฤทัยของพระองค์ มิได้ทรงแสวงหาผลประโยชน์ส่วนพระองค์ กษัตริย์พระองค์นี้ทรงเป็นผู้มีปัญญาและทรงปรีชาสามารถอย่างยิ่ง กิจการอันชอบธรรมใดๆ ที่พระองค์ทรงปฏิบัติ ด้วยพระทัยและวาจา กษัตริย์ผู้ทรงปัญญานี้ได้ทรงถวายแด่พระวาสุเทพ เสด็จขึ้นครองพระอาชายน์อันสูงส่งครั้งหนึ่ง กษัตริย์เสด็จออกล่าสัตว์ พร้อมด้วยเครื่องมือและบริวารทั้งปวง เสด็จเข้าสู่ป่าลึกแห่งเขาวินธยะ และที่นั่นได้ทรงล่ากวางไว้หลายตัว เสด็จท่องป่า กษัตริย์ได้ทอดพระเนตรหมูป่า ดั่งราหูในป่ากำลังกลืนจันทร์ ดวงจันทร์นั้นใหญ่โตเหลือเกินจนมิอาจบรรจุอยู่ในปากของมันได้ ราวกับว่า ถูกครอบงำด้วยความโกรธ จะไม่หยุดกลืนกิน งาของมันน่าเกรงขาม รูปร่างใหญ่โตและอ้วนท้วน มันส่งเสียงคำราม ม้าก็กระทืบเท้า จ้องมองด้วยความประหลาดใจ และตั้งหูขึ้น

Verse 328 (दोहा/सोरठा)

नील महीधर सिखर सम देखि बिसाल बराहु। चपरि चलेउ हय सुटुकि नृप हाँकि न होइ निबाहु।।156।।

nīla mahīdhara śikhara sama dekhi bisāla barāhu | capari caleu haya suṭuki nṛpa hā̃ki na hoi nibāhu ||156||

เมื่อทอดพระเนตรหมูป่ายักษ์นั้น ซึ่งมีสีดำ ดั่งยอดเขาแห่งภูเขาอันยิ่งใหญ่ กษัตริย์ก็เสด็จออกเดินทางในทันที ทรงบังคับพระอาชายน์ให้วิ่งเร็วจนไม่อาจยับยั้งได้

Verse 329 (चौपाई)

आवत देखि अधिक रव बाजी। चलेउ बराह मरुत गति भाजी।। तुरत कीन्ह नृप सर संधाना। महि मिलि गयउ बिलोकत बाना।। तकि तकि तीर महीस चलावा। करि छल सुअर सरीर बचावा।। प्रगटत दुरत जाइ मृग भागा। रिस बस भूप चलेउ संग लागा।। गयउ दूरि घन गहन बराहू। जहँ नाहिन गज बाजि निबाहू।। अति अकेल बन बिपुल कलेसू। तदपि न मृग मग तजइ नरेसू।। कोल बिलोकि भूप बड़ धीरा। भागि पैठ गिरिगुहाँ गभीरा।। अगम देखि नृप अति पछिताई। फिरेउ महाबन परेउ भुलाई।।

āvata dekhi adhika rava bājī. caleu barāha maruta gati bhājī.. turata kīnha nṛpa sara saṁdhānā. mahi mili gayau bilokata bānā.. taki-taki tīra mahīsa calāvā. kari chala suara sarīra bacāvā.. pragaṭata durata jāi mṛga bhāgā. risa basa bhūpa caleu saṅga lāgā.. gayau dūri ghana gahana barāhū. jahã nāhina gaja bāji nibāhū.. ati akela bana bipula kalesū. tadapi na mṛga maga tajai naresū.. kola biloki bhūpa baṛa dhīrā. bhāgi paiṭha giriguhā̃ gabhīrā.. agama dekhi nṛpa ati pachitāī. phireu mahābana pareu bhulāī..

เมื่อเห็นนายพรานขี่ม้าเข้ามาใกล้พร้อมเสียงอึกทึก หมูป่าก็หนีไปด้วยความเร็วดั่งลม ในทันทีกษัตริย์ทรงนั่งธนูและเล็ง แต่ขณะทอดพระเนตร ลูกศรก็ปักลงสู่พื้นดิน ทรงยิงซ้ำแล้วซ้ำเล่าสู่สัตว์อันยิ่งใหญ่ แต่ด้วยการหลบหลีกอย่างชาญฉลาด หมูป่ารอดพ้นจากร่างกายของมัน แล้วแสดงตัวเพียงชั่วครู่ เหยื่อก็พุ่งหนีไป กษัตริย์ผู้ถูกครอบงำด้วยความโกรธได้ไล่ตามมันอย่างใกล้ชิด มันหนีไปไกลเข้าสู่ป่าทึบและมืดมน ที่ซึ่งช้างและม้าไม่อาจติดตามได้ อยู่ในป่าเพียงลำพังและในความยากลำบากอย่างยิ่ง แม้กระนั้นเจ้านายแห่งมนุษย์ก็มิได้ทรงละทิ้งรอยติดตามของสัตว์นั้น เมื่อทอดพระเนตรหมูป่า กษัตริย์ผู้มีพระทัยเด็ดเดี่ยวได้ทรงติดตามต่อไป แต่มันหนีเข้าไปในถ้ำลึกในภูเขา เมื่อทรงพบว่าเข้าถึงไม่ได้ กษัตริย์ก็ทรงเสียพระทัยเป็นอย่างยิ่ง ทรงหันกลับ และในป่าใหญ่นั้นได้ทรงหลงทาง

Verse 330 (दोहा/सोरठा)

खेद खिन्न छुद्धित तृषित राजा बाजि समेत। खोजत ब्याकुल सरित सर जल बिनु भयउ अचेत।।157।।

kheda khinna chuddhita tṛṣita rājā bāji sameta | khojata byākula sarita sara jala binu bhayu aceta ||157||

ทรงอ่อนพระกายจากความทุกข์ทรมาน ทรงสลดพระทัย และทรงทรมานจากความหิวและความกระหาย กษัตริย์ ทั้งพระองค์และพระอาชายน์ ได้เสด็จท่องไปด้วยความกระวนกระวายพระทัย แต่เมื่อมิได้ทรงพบแม่น้ำ ไม่พบทะเลสาบ ไม่มีน้ำ ในที่สุดก็ทรงสลบไป

Verse 331 (चौपाई)

फिरत बिपिन आश्रम एक देखा। तहँ बस नृपति कपट मुनिबेषा।। जासु देस नृप लीन्ह छड़ाई। समर सेन तजि गयउ पराई।। समय प्रतापभानु कर जानी। आपन अति असमय अनुमानी।। गयउ न गृह मन बहुत गलानी। मिला न राजहि नृप अभिमानी।। रिस उर मारि रंक जिमि राजा। बिपिन बसइ तापस कें साजा।। तासु समीप गवन नृप कीन्हा। यह प्रतापरबि तेहि तब चीन्हा।। राउ तृषित नहि सो पहिचाना। देखि सुबेष महामुनि जाना।। उतरि तुरग तें कीन्ह प्रनामा। परम चतुर न कहेउ निज नामा।।

phirata bipina āśrama eka dekhā | tahã̐ basa nṛpati kapaṭa munibeṣā || jāsu desa nṛpa līnha chaṛāī | samara sena taji gayau parāī || samaya pratāpabhānu kara jānī | āpana ati asamaya anumānī || gayau na gṛha mana bahuta galānī | milā na rājahi nṛpa abhimānī || risa ura māri raṅka jimi rājā | bipina basai tāpasa keṃ sājā || tāsu samīpa gavana nṛpa kīnhā | yaha pratāparabi tehi taba cīnhā || rāu tṛṣita nahi so pahicānā | dekhi subeṣa mahāmuni jānā || utari turaga teṃ kīnha pranāmā | parama catura na kaheu nija nāmā ||

เสด็จท่องไปในป่า ได้ทอดพระเนตรอาศรมแห่งหนึ่ง ที่นั่นประทับอยู่กษัตริย์ผู้หลอกลวง สวมเครื่องทรงของนักบวช อาณาจักรของพระองค์ถูกยึดโดยเจ้าชายอีกพระองค์หนึ่ง ทรงละทิ้งกองทัพในสงครามและหนีไปยังแผ่นดินต่างๆ ทรงรู้ว่าเวลาของปรตาปภานุได้มาถึง พระองค์ทรงเห็นว่าโอกาสของพระองค์เหมาะสมที่สุด มิได้เสด็จกลับพระราชวัง พระทัยของพระองค์เต็มไปด้วยความเสียใจ กษัตริย์ผู้ทรงเย่อหยิ่งมิได้ทรงได้คืนอาณาจักรของพระองค์ และด้วยความโกรธแช่อยู่ในพระหฤทัย ดั่งคนจนที่จะเล่นบทกษัตริย์ พระองค์ประทับอยู่ในป่าในรูปลักษณ์ของนักบวช เจ้าชายเสด็จเข้าใกล้พระองค์ แล้วปรตาปรวีได้ทรงจำพระองค์ได้ กษัตริย์ผู้ทรงกระหายและไม่ทรงรอบคอบ มิได้ทรงรู้จักพระองค์ เมื่อทอดพระเนตรเครื่องทรงอันสวยงาม ก็ทรงเข้าใจว่าเป็นนักบวชผู้ยิ่งใหญ่ เสด็จลงจากพระอาชายน์และทรงถวายบังคม ด้วยความเฉลียวฉลาดอย่างยิ่ง พระองค์มิได้ทรงเปิดเผยพระนามของพระองค์

Verse 332 (दोहा/सोरठा)

भूपति तृषित बिलोकि तेहिं सरबरु दीन्ह देखाइ। मज्जन पान समेत हय कीन्ह नृपति हरषाइ।।158।।

bhūpati tṛṣita biloki tehiṁ sarabaru dīnha dekhāi | majjana pāna sameta haya kīnha nṛpati haraṣāi ||158||

เมื่อทอดพระเนตรกษัตริย์ผู้ทรงกระหาย พระองค์ได้ทรงชี้ทะเลสาบแห่งหนึ่ง กษัตริย์ผู้ทรงชื่นพระทัยภายใน ได้ทรงสรงสนานและดื่มน้ำจนพระทัยพอใจ

Verse 333 (चौपाई)

गै श्रम सकल सुखी नृप भयऊ। निज आश्रम तापस लै गयऊ।। आसन दीन्ह अस्त रबि जानी। पुनि तापस बोलेउ मृदु बानी।। को तुम्ह कस बन फिरहु अकेलें। सुंदर जुबा जीव परहेलें।। चक्रबर्ति के लच्छन तोरें। देखत दया लागि अति मोरें।। नाम प्रतापभानु अवनीसा। तासु सचिव मैं सुनहु मुनीसा।। फिरत अहेरें परेउँ भुलाई। बडे भाग देखउँ पद आई।। हम कहँ दुर्लभ दरस तुम्हारा। जानत हौं कछु भल होनिहारा।। कह मुनि तात भयउ अँधियारा। जोजन सत्तरि नगरु तुम्हारा।।

gai śrama sakala sukhī nṛpa bhayū. nija āśrama tāpasa lai gayū.. āsana dīnha asta rabi jānī. puni tāpasa boleu mṛdu bānī.. ko tumha kasa bana phirahu akelẽ. sundara jubā jīva parahẽlẽ.. cakrabarti ke lacchana torẽ. dekhata dayā lāgi ati morẽ.. nāma pratāpabhānu avanīsā. tāsu saciva maiṁ sunahu munīsā.. phirata ahērẽ pareuṁ bhulāī. baṛe bhāga dekhuṁ pada āī.. hama kahaँ durlabha darasa tumhārā. jānata hauṁ kachu bhala honihārā.. kaha muni tāta bhayau aँdhiyārā. jojana sattari nagaru tumhārā..

เมื่อเสด็จไปได้ระยะหนึ่ง ความเหนื่อยล้าของกษัตริย์ได้หายไปทั้งหมด และพระองค์ทรงรู้สึกสบายพระทัย นักบวชจึงนำพระองค์ไปยังอาศรมของตน ทรงเห็นว่าดวงอาทิตย์กำลังตก จึงทรงถวายอาสน์ แล้วนักบวชได้ตรัสด้วยพระดำรัสอันอ่อนโยน ท่านเป็นใคร และเพราะเหตุใดจึงเสด็จท่องไปในป่าเพียงลำพัง เป็นเยาวชนผู้งาม น่าอัศจรรย์ที่ได้เห็น ร่องรอยของจักรพรรดิสากลจักรวาฬปรากฏอยู่บนพระวรกายของท่าน เมื่อได้เห็นท่าน ความเมตตาอันยิ่งใหญ่ได้เกิดขึ้นในใจของข้าพเจ้า พระนามของท่าน ข้าพเจ้าได้ยินมาว่าคือปรตาปภานุ เจ้าแห่งแผ่นดิน และข้าพเจ้าเป็นรัฐมนตรีของพระองค์ โปรดฟังข้าแต่นักบวชผู้ทรงคุณ ขณะล่าสัตว์ข้าพเจ้าได้หลงทาง ด้วงบุญอันยิ่งใหญ่ได้มาถึงพระบาทของท่าน การได้เห็นท่านเป็นสิ่งที่หาได้ยากสำหรับข้าพเจ้า ข้าพเจ้ารู้ว่ามีสิ่งดีๆ จะเกิดขึ้น นักบวชได้กล่าวว่า บุตรที่รัก ความมืดได้ปกคลุมแล้ว เมืองของท่านอยู่ห่างออกไปเจ็ดสิบโยชน์

Verse 334 (दोहा/सोरठा)

निसा घोर गम्भीर बन पंथ न सुनहु सुजान। बसहु आजु अस जानि तुम्ह जाएहु होत बिहान।।159(क)।। तुलसी जसि भवतब्यता तैसी मिलइ सहाइ। आपुनु आवइ ताहि पहिं ताहि तहाँ लै जाइ।।159(ख)।।

nisā ghora gambhīra bana pantha na sunahu sujāna | basahu āju asa jāni tumha jāehu hota bihāna ||159(ka)|| tulasī jasi bhavatabyatā taisī milai sahāi | āpunu āvai tāhi paiṁ tāhi tahāṁ lai jāi ||159(kha)||

ราตรีนี้น่าเกรงขาม และทางในป้าลึกและอันตราย อย่าทรงละทิ้งคำแนะนำที่ดีข้าแต่ผู้ทรงปัญญา จงประทับอยู่ที่นี่วันนี้ จงทรงทราบไว้ว่า เมื่อรุ่งอรุณท่านอาจเสด็จไปได้ ตุลสีทาสกล่าวว่า ดังที่พรหมลิขิตและคุณความดีภายในของคนเป็นอย่างไร ความช่วยเหลือที่เขาพบก็เป็นเช่นนั้น สำหรับผู้สมควร ความช่วยเหลือจะมาถึงเอง มันจะไปถึงเขาแล้วนำเขาไปสู่ที่ที่เหมาะสมของเขา

Verse 335 (चौपाई)

भलेहिं नाथ आयसु धरि सीसा। बाँधि तुरग तरु बैठ महीसा।। नृप बहु भाँती प्रसंसेउ ताही। चरन बंदी निज भाग्य सराही।। पुनि बोले मृदु गिरा सुहाई। जानि पिता प्रभु करउँ ढिठाई।। मोहि मुनीस सुत सेवक जानी। नाथ नाम निज कहहु बखानी।। तेहि न जान नृप नृपहि सो जाना। भूप सुह्रद सो कपट सयाना।। बैरी पुनि छत्री पुनि राजा। छल बल कीन्ह चहइ निज काजा।। समुझि राजसुख दुखित अराती। अवाँ अनल इव सुलगइ छाती।। सरल बचन नृप के सुनि काना। बयर सँभारि हृदयँ हरषाना।।

bhalehi nātha āyasu dhari sīsā | bā̃dhi turaga taru baiṭha mahīsā || nṛpa bahu bhā̃tī prasaṁseu tāhī | carana baṁdī nija bhāgya sarāhī || puni bole mṛdu girā suhāī | jāni pitā prabhu karaũ ḍhiṭhāī || mohi munīsa suta sevaka jānī | nātha nāma nija kahahu bakhānī || tehi na jāna nṛpa nṛpahi so jānā | bhūpa suhṛda so kapaṭa sayānā || bairī puni chatrī puni rājā | chala bala kīnha cahai nija kājā || samujhi rāja-sukha dukhita arātī | avā̃ anala iva sulagai chātī || sarala bacana nṛpa ke suni kānā | bayara sãbhāri hṛdayã haraṣānā ||

เป็นการดีมากข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้าจะนำคำสั่งของพระองค์ไว้บนศีรษะของข้าพเจ้า ผูกม้าไว้กับต้นไม้ กษัตริย์ผู้ทรงขี่ควายได้ประทับนั่งลง กษัตริย์ได้ทรงสรรเสริญพระองค์ในหลายประการ ทรงถวายบังคมที่พระบาท และทรงนับถือโชคชะตาของพระองค์เองว่าเป็นสิ่งที่ได้รับพร แล้วด้วยพระดำรัสอันอ่อนโยนและไพเราะ พระองค์ได้ตรัสว่า ทรงเห็นว่าท่านเป็นดั่งบิดาข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้ากล้าที่จะเป็นผู้กล้า ทรงเห็นข้าพเจ้าเป็นบุตรของนักบวชและเป็นผู้รับใช้ของท่านข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า โปรดตรัสและเปิดเผยพระนามของพระองค์ กษัตริย์มิได้ทรงรู้จักพระองค์ แต่พระองค์ในความเป็นจริงทรงรู้จักกษัตริย์ เป็นเพื่อนที่ปรากฏ แต่เป็นผู้หลอกลวงอย่างชาญฉลาด เป็นศัตรู และเป็นกษัตริย์วงศ์กษัตริยะ และเป็นกษัตริย์อีกด้วย ด้วยเล่ห์เหลี่ยมและกำลังพระองค์ทรงแสวงหาจะบรรลุจุดประสงค์ของพระองค์เอง เมื่อทรงคิดถึงความสุขของกษัตริย์ ศัตรูได้ทรงกลายเป็นผู้ทุกข์ทรมาน ราวกับถูกไฟเผา พระอุระของพระองค์เริ่มลุกไหม้ เมื่อทรงได้ยินพระดำรัสอันบริสุทธิ์ของกษัตริย์ด้วยพระกรรณ พระองค์ได้ทรงสะสมความเกลียดชัง และภายในพระหฤทัยได้ทรงชื่นชมยินดี

Verse 336 (दोहा/सोरठा)

कपट बोरि बानी मृदुल बोलेउ जुगुति समेत। नाम हमार भिखारि अब निर्धन रहित निकेति।।160।।

kapaṭ bori bānī mṛdula boleu juguti sameta | nāma hamāra bhikhāri aba nirdhana rahita niketi ||160||

ละทิ้งการหลอกลวงทั้งปวง ท่านตรัสด้วยถ้อยคำอ่อนโยนและด้วยปัญญาอันสมควรว่า นามของข้าพเจ้าคือผู้ขอทาน ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าไร้ทรัพย์สมบัติและไม่มีที่พักอาศัย

Verse 337 (चौपाई)

कह नृप जे बिग्यान निधाना। तुम्ह सारिखे गलित अभिमाना।। सदा रहहि अपनपौ दुराएँ। सब बिधि कुसल कुबेष बनाएँ।। तेहि तें कहहि संत श्रुति टेरें। परम अकिंचन प्रिय हरि केरें।। तुम्ह सम अधन भिखारि अगेहा। होत बिरंचि सिवहि संदेहा।। जोसि सोसि तव चरन नमामी। मो पर कृपा करिअ अब स्वामी।। सहज प्रीति भूपति कै देखी। आपु बिषय बिस्वास बिसेषी।। सब प्रकार राजहि अपनाई। बोलेउ अधिक सनेह जनाई।। सुनु सतिभाउ कहउँ महिपाला। इहाँ बसत बीते बहु काला।।

kaha nṛpa je bigyāna nidhānā | tumha sārikhē galita abhimānā || sadā rahahi apanapau durāēṁ | saba bidhi kusala ku-bēṣa banāēṁ || tēhi tēṁ kahahi santa śruti ṭērēṁ | parama akiñcana priya hari केरēṁ || tumha sama adhana bhikhāri agēhā | hōta birañci sivahi sandēhā || jōsi-sōsi tava carana namāmī | mō para kṛpā kari-a aba svāmī || sahaja prīti bhūpati kai dēkhī | āpu biṣaya bisvāsa bisēṣī || saba prakāra rājahi apanāī | bōlēu adhika sanēha janāī || sunu satibhāu kahuṁ mahipālā | ihāṁ basata bītē bahu kālā ||

ดูก่อนมหาราช ท่านเป็นภัณฑารักษ์แห่งปัญญาญาณ ในบรรดาบุคคลเช่นท่าน ความทะนงตนได้ละลายสูญไปแล้ว ท่านรักษาการแสดงตนให้ปกปิดอยู่เสมอ และด้วยวิถีทุกประการท่านรักษากิริยาภายนอกอันรอบคอบ ดังนั้นบรรดานักบุญและพระเวทจึงประกาศว่า ผู้ที่ว่างเปล่าจากตัวตนอย่างยิ่งยวดนั้นเป็นที่รักยิ่งของพระหริ ผู้ขอทานผู้ไร้ทรัพย์และไร้ที่อยู่เช่นท่านนั้น จะยังให้พระพรหมและพระศิวะต้องสงสัยด้วยซ้ำ หลังจากชั่งสว่างแล้ว ข้าพเจ้ากราบนมัสการแด่บาททั้งสองของท่าน บัดนี้ข้าแผ่นดินจงทรงพระกรุณาต่อข้าพเจ้า กษัตริย์ทอดพระเนตรเห็นความรักธรรมชาติของท่านและความมั่นใจอันเป็นเอกลักษณ์ในจุดประสงค์ ทรงยอมรับท่านในทุกประการว่าเป็นของพระองค์เอง และตรัสด้วยถ้อยคำที่แสดงความรักยิ่งกว่าเดิมว่า จงฟังดูก่อน ผู้พิทักษ์แผ่นดิน ข้าจะบอกความตั้งใจอันแท้จริงของข้า ข้าพักอาศัยอยู่ ณ ที่นี้มาช้านานแล้ว