Prakarana 16

Verse 318 (दोहा/सोरठा)

तहँ करि भोग बिसाल तात गउँ कछु काल पुनि। होइहहु अवध भुआल तब मैं होब तुम्हार सुत।।151।।

tahā̃ kari bhoga bisāla tāta gaũ kachu kāla puni | hoihahu avadha bhuāla taba maĩ hoba tumhāra suta ||151||

“అక్కడ కొంతకాలము అపార సుఖములను అనుభవించి, ప్రియ తండ్రీ, నేను మరల వెళ్లెదను. నీవు అయోధ్యకు రాజవైనప్పుడు, అప్పుడు నేను నీ కుమారునిగా అవతరించెదను.”

Verse 319 (चौपाई)

इच्छामय नरबेष सँवारें। होइहउँ प्रगट निकेत तुम्हारे।। अंसन्ह सहित देह धरि ताता। करिहउँ चरित भगत सुखदाता।। जे सुनि सादर नर बड़भागी। भव तरिहहिं ममता मद त्यागी।। आदिसक्ति जेहिं जग उपजाया। सोउ अवतरिहि मोरि यह माया।। पुरउब मैं अभिलाष तुम्हारा। सत्य सत्य पन सत्य हमारा।। पुनि पुनि अस कहि कृपानिधाना। अंतरधान भए भगवाना।। दंपति उर धरि भगत कृपाला। तेहिं आश्रम निवसे कछु काला।। समय पाइ तनु तजि अनयासा। जाइ कीन्ह अमरावति बासा।।

icchāmaya narabeṣa saṁvāreṁ | hoihaũ pragaṭa niketa tumhāre || aṁsanha sahita deha dhari tātā | karihaũ carita bhagata sukhadātā || je suni sādara nara baṛabhāgī | bhava tarihahiṁ mamatā mada tyāgī || ādisakti jehiṁ jaga upajāyā | sou avatarihi mori yaha māyā || purauba maiṁ abhilāṣa tumhārā | satya satya pana satya hamārā || puni puni asa kahi kṛpānidhānā | antaradhāna bhae bhagavānā || daṁpati ura dhari bhagata kṛpālā | tehiṁ āśrama nivase kachu kālā || samaya pāi tanu taji anayāsā | jāi kīnha amarāvati bāsā ||

"నా స్వేచ్ఛతో మానవ రూపమును ధరించి, నీ ఇంట ప్రత్యక్షమగుదును. నా దివ్యాంశములతో కూడిన శరీరమును ధరించి, భక్తులకు సుఖమునిచ్చు చరిత్రములను ఆచరించెదను. ఈ చరిత్రములను గౌరవముతో విను మహాభాగ్యవంతులు, అహంకారమును, మమతామదమును వదిలి, సంసార సాగరమును దాటుదురు. ఈ జగత్తును ఉద్భవింపజేసిన ఆదిశక్తి కూడా అవతరించును; ఇది నా మాయే. నీ కోరికను సఫలము చేయుదును. సత్యము, సత్యము; నా ప్రతిజ్ఞ సత్యము." ఇట్లు మరల మరల చెప్పి, కరుణానిధి అయిన భగవంతుడు అంతర్ధానమయ్యెను. ఆ భక్తిపరాయణులైన దంపతులు, కరుణామయుని హృదయములో నిలుపుకొని, కొంతకాలము ఆ ఆశ్రమములో నివసించిరి. సమయము వచ్చినప్పుడు, బాధ లేకుండా శరీరమును వదిలి, అమరావతిలో నివసించుటకు వెళ్ళిరి.

Verse 320 (दोहा/सोरठा)

यह इतिहास पुनीत अति उमहि कही बृषकेतु। भरद्वाज सुनु अपर पुनि राम जनम कर हेतु।।152।।

yaha itihāsa punīta ati umahi kahī bṛṣaketu | bharadvāja sunu apara puni rāma janama kara hetu ||152||

ఈ అత్యంత పవిత్రమైన ఇతిహాసమును వృషకేతువు (శివుడు) ఉమాదేవికి వినిపించెను. ఇప్పుడు, ఓ భరద్వాజా, మరల ముందుకు వినుము: రామావతారమునకు కారణమును, ప్రయోజనమును నేను చెప్పెదను.

Verse 321 (चौपाई)

सुनु मुनि कथा पुनीत पुरानी। जो गिरिजा प्रति संभु बखानी।। बिस्व बिदित एक कैकय देसू। सत्यकेतु तहँ बसइ नरेसू।। धरम धुरंधर नीति निधाना। तेज प्रताप सील बलवाना।। तेहि कें भए जुगल सुत बीरा। सब गुन धाम महा रनधीरा।। राज धनी जो जेठ सुत आही। नाम प्रतापभानु अस ताही।। अपर सुतहि अरिमर्दन नामा। भुजबल अतुल अचल संग्रामा।। भाइहि भाइहि परम समीती। सकल दोष छल बरजित प्रीती।। जेठे सुतहि राज नृप दीन्हा। हरि हित आपु गवन बन कीन्हा।।

sunu muni kathā punīta purānī | jo girijā prati saṃbhu bakhānī || bisva bidita eka kaikaya desū | satyaketū tahã basai naresū || dharama dhuraṃdhara nīti nidhānā | teja pratāpa sīla balavānā || tehi kẽ bhae jugala suta bīrā | saba guna dhāma mahā ranadhīrā || rāja dhanī jo jeṭha suta āhī | nāma pratāpabhānu asa tāhī || apara sutahi arimardana nāmā | bhujabala atula acala saṃgrāmā || bhāihi bhāihi parama samītī | sakala doṣa chala barajita prītī || jeṭhe sutahi rāja nṛpa dīnhā | hari hita āpu gavana bana kīnhā ||

మునీంద్రా, శంభుడు గిరిజకు చెప్పిన ఈ పుణ్యకరమైన పురాతన కథను వినుము. సమస్త ప్రపంచములో ప్రసిద్ధి చెందిన కైకేయ దేశము ఒకటి ఉండెను; అచట సత్యకేతుడను రాజు పాలించుచుండెను. ధర్మమును కాపాడువాడు, నీతి నిధివంతుడు, తేజస్సు, ప్రతాపము, శీలము, బలములలో గొప్పవాడు. అతనికి ఇద్దరు వీర పుత్రులు జన్మించిరి; వారు సకల గుణముల నిలయములు, యుద్ధరంగములో మహా ధీరులు. పెద్ద కుమారుడు రాజ్యభారము వహించుటకు యోగ్యుడు; అతని పేరు ప్రతాపభానుడు. రెండవ కుమారుని పేరు అరిమర్దనుడు; అతని భుజబలము అతులనీయము, యుద్ధములో అచలుడు. ఆ ఇద్దరు సోదరుల మధ్య పరిపూర్ణ సౌహార్ద్రత ఉండెను; వారి ప్రేమలో దోషము, మోసము లేవు. రాజు రాజ్యమును పెద్ద కుమారునికి అప్పగించెను; చిన్న కుమారుడు హరిహితము కొరకు స్వయముగా వనమునకు వెళ్ళెను.

Verse 322 (दोहा/सोरठा)

जब प्रतापरबि भयउ नृप फिरी दोहाई देस। प्रजा पाल अति बेदबिधि कतहुँ नहीं अघ लेस।।153।।

jaba pratāpa-rabi bhayu nṛpa phirī dohāī desa | prajā pāla ati beda-bidhi katahū̃ nahī̃ agha lesa ||153||

రాజుని సూర్యసమమైన ప్రతాపం స్థిరపడగానే, దేశమంతటా మళ్లీ రాజాజ్ఞా ప్రకటనలు మ్రోగాయి. వేదవిధి ప్రకారం కఠినంగా ప్రజలను పరిరక్షించాడు; ఎక్కడా పాపపు లేశమాత్రమూ కనిపించలేదు.

Verse 323 (चौपाई)

नृप हितकारक सचिव सयाना। नाम धरमरुचि सुक्र समाना।। सचिव सयान बंधु बलबीरा। आपु प्रतापपुंज रनधीरा।। सेन संग चतुरंग अपारा। अमित सुभट सब समर जुझारा।। सेन बिलोकि राउ हरषाना। अरु बाजे गहगहे निसाना।। बिजय हेतु कटकई बनाई। सुदिन साधि नृप चलेउ बजाई।। जँह तहँ परीं अनेक लराईं। जीते सकल भूप बरिआई।। सप्त दीप भुजबल बस कीन्हे। लै लै दंड छाड़ि नृप दीन्हें।। सकल अवनि मंडल तेहि काला। एक प्रतापभानु महिपाला।।

nṛpa hitakāraka saciva sayānā | nāma dharmaruci śukra samānā || saciva sayāna bandhu balabīrā | āpu pratāpapuñja raṇadhīrā || sena saṅga caturaṅga apārā | amita subhaṭa saba samara jujhārā || sena biloki rāu haraṣānā | aru bāje gahagahe nisānā || bijaya hetu kaṭakaī banāī | sudina sādhi nṛpa caleu bajāī || jaṁha taṁha parīṁ aneka larāīṁ | jīte sakala bhūpa bariāī || sapta dīpa bhujabala basa kīnhe | lai lai daṇḍa chāḍi nṛpa dīnhe || sakala avani maṇḍala tehi kālā | eka pratāpabhānu mahipālā ||

రాజుకు ఒక వివేకవంతమైన మంత్రి ఉండెను, రాజ్యమునకు హితకారుడు; అతని పేరు ధర్మరుచి; నీతిలో శుక్రునికి సమానుడు. ఆ మంత్రి జ్ఞాని; అతని బంధువు మహావీరుడు; రాజు ప్రతాపపుంజుడు, యుద్ధములో స్థిరుడు. వారితో అపారమైన చతురంగబలము ఉండెను; అనంతమైన వీరులు, యుద్ధములో నిపుణులు. సైన్యమును చూచి రాజు ఆనందించెను; యుద్ధవాద్యములు మ్రోగుచుండెను. విజయము కొరకు సైన్యమును సిద్ధము చేసెను; శుభదినమున రాజు యుద్ధవాద్యములతో బయలుదేరెను. అనేక చోట్ల యుద్ధములు జరిగినవి; తన శ్రేష్ఠత వలన అన్ని రాజ్యములను జయించెను. తన భుజబలముతో సప్తద్వీపములను తన వశము చేసుకొనెను; కప్పము తీసుకొని, తరువాత దండనీతిని వదిలి, రాజులను విడిచిపెట్టెను. ఆ కాలములో సమస్త భూమండలములో ఒకే ఒక చక్రవర్తి ఉండెను; ప్రతాపభానుడు అనే మహారాజు.

Verse 324 (दोहा/सोरठा)

स्वबस बिस्व करि बाहुबल निज पुर कीन्ह प्रबेसु। अरथ धरम कामादि सुख सेवइ समयँ नरेसु।।154।।

svabasu bisva kari bāhubala nija pura kīnha prabesu | aratha dharama kāmādi sukha sevai samayaṁ naresu ||154||

భుజబలంతో సమస్త లోకాన్ని తన వశం చేసుకొని, రాజు తన రాజధానిలో ప్రవేశించాడు. ఆపై కాలానుగుణంగా, మర్యాదతో అర్థమును ధర్మమును ఆచరించి, కామముతో మొదలయ్యే ధర్మసమ్మత భోగాలను అనుభవించాడు—రాజుకు తగినట్లుగా సుఖరసాన్ని ఆస్వాదించాడు.

Verse 325 (चौपाई)

भूप प्रतापभानु बल पाई। कामधेनु भै भूमि सुहाई।। सब दुख बरजित प्रजा सुखारी। धरमसील सुंदर नर नारी।। सचिव धरमरुचि हरि पद प्रीती। नृप हित हेतु सिखव नित नीती।। गुर सुर संत पितर महिदेवा। करइ सदा नृप सब कै सेवा।। भूप धरम जे बेद बखाने। सकल करइ सादर सुख माने।। दिन प्रति देह बिबिध बिधि दाना। सुनहु सास्त्र बर बेद पुराना।। नाना बापीं कूप तड़ागा। सुमन बाटिका सुंदर बागा।। बिप्रभवन सुरभवन सुहाए। सब तीरथन्ह बिचित्र बनाए।।

bhūpa pratāpa-bhānu bala pāī. kāma-dhenu bhai bhūmi suhāī.. saba dukha barajita prajā sukhārī. dharama-sīla sundara nara nārī.. saciva dharama-ruci hari-pada prītī. nṛpa-hita hetu sikhava nita nītī.. guru sura santa pitara mahi-devā. karai sadā nṛpa saba kai sevā.. bhūpa dharama je beda bakhāne. sakala karai sādara sukha māne.. dina prati deha bibidha bidhi dānā. sunahu sāstra bara beda purānā.. nānā bāpīṁ kūpa taṛāgā. sumana bāṭikā sundara bāgā.. bipra-bhavana sura-bhavana suhāe. saba tīrathanha bicitra banāe..

ప్రతాపభానుడు అనే రాజు బలమును పొంది, భూమిని సుందరముగా మార్చెను; అది కామధేనువు వలె ఉండెను. సమస్త దుఃఖములు లేవు; ప్రజలు సుఖముగా ఉండిరి. పురుషులు, స్త్రీలు సుందరులు, ధర్మశీలులు. మంత్రులు ధర్మపరాయణులు, హరిపాదములయందు ప్రేమగలవారు; రాజ్యము మేలు కొరకు నిత్యము నీతిని బోధించుచుండిరి. గురువులు, దేవతలు, సాధువులు, పితరులు, భూదేవతలైన బ్రాహ్మణులను రాజు ఎల్లప్పుడూ సేవించుచుండెను. వేదములు ప్రకటించిన రాజధర్మములన్నింటినీ గౌరవముతో ఆచరించెను, సుఖముగా స్వీకరించెను. ప్రతిదినము వివిధ విధములుగా దానములు చేయుచుండెను; ఉత్తమ శాస్త్రములైన వేదములు, పురాణములు చెప్పినట్లుగా. అనేక చెరువులు, బావులు, కొలనులు త్రవ్వించెను; పుష్పోద్యానములు, సుందరమైన తోటలు పెంచించెను. బ్రాహ్మణులకు, దేవాలయములకు అందమైన భవనములు నిర్మించెను; విచిత్రమైన తీర్థయాత్రా స్థలములను ప్రతిచోటా ఏర్పాటు చేసెను.

Verse 326 (दोहा/सोरठा)

जँह लगि कहे पुरान श्रुति एक एक सब जाग। बार सहस्त्र सहस्त्र नृप किए सहित अनुराग।।155।।

jaṁh lagi kahe purāna śruti eka-eka saba jāga | bāra sahastra sahastra nṛpa kiē sahita anurāga ||155||

పురాణాలు, శ్రుతులు చెప్పినంతవరకు—లోకంలో ప్రసిద్ధమైన ప్రతి కథనములోనూ—మళ్లీ మళ్లీ, వేల వేలమంది రాజులు ఉద్భవించారు; అది కూడా ధర్మానురాగంతో, భగవదనురక్తితోనే.

Verse 327 (चौपाई)

हृदयँ न कछु फल अनुसंधाना। भूप बिबेकी परम सुजाना।। करइ जे धरम करम मन बानी। बासुदेव अर्पित नृप ग्यानी।। चढ़ि बर बाजि बार एक राजा। मृगया कर सब साजि समाजा।। बिंध्याचल गभीर बन गयऊ। मृग पुनीत बहु मारत भयऊ।। फिरत बिपिन नृप दीख बराहू। जनु बन दुरेउ ससिहि ग्रसि राहू।। बड़ बिधु नहि समात मुख माहीं। मनहुँ क्रोधबस उगिलत नाहीं।। कोल कराल दसन छबि गाई। तनु बिसाल पीवर अधिकाई।। घुरुघुरात हय आरौ पाएँ। चकित बिलोकत कान उठाएँ।।

hṛdayaṁ na kachu phala anusandhānā. bhūpa bibekī parama sujānā.. karai je dharama karama mana bānī. bāsudeva arpita nṛpa gyānī.. caṛhi bara bāji bāra eka rājā. mṛgayā kara saba sāji samājā.. biṁdhyācala gabhīra bana gayū. mṛga punīta bahu mārat bhayū.. phirata bipina nṛpa dīkha barāhū. janu bana dureu sasi-hi grasi rāhū.. baṛa bidhu nahi samāta mukha māhīṁ. manahuṁ krodha-basa ugilata nāhīṁ.. kola karāla dasana chabi gāī. tanu bisāla pīvara adhikāī.. ghuru-ghurāta haya ārau pāeṁ. cakita bilokata kāna uṭhāeṁ..

తన హృదయములో ఏ ఫలమును కోరలేదు; రాజు వివేకి, పరమ సుజ్ఞాని. మనస్సు, వాక్కు, కర్మలతో చేయు ధర్మకార్యములన్నింటినీ ఈ జ్ఞాని అయిన రాజు వాసుదేవునకు అర్పించెను. ఉత్తమమైన గుర్రముపై ఎక్కి, రాజు ఒకసారి వేటకు బయలుదేరెను; సమస్త సామానులతో, పరివారముతో సిద్ధమయ్యెను. వింధ్యాచల గాఢవనములలోనికి వెళ్ళెను; అచట అనేక పవిత్ర జింకలను వేటాడెను. అడవిలో తిరుగుచుండగా, రాజు ఒక పందిని చూచెను; అది అడవిలో చంద్రుని మింగుచున్న రాహువు వలె ఉండెను. అది చాలా పెద్దది; దాని నోట ఇమడదు, అది కోపముతో మింగుతూనే ఉన్నట్లుగా ఉండెను. దాని కోరలు భయంకరములు, శరీరము విశాలము, దట్టముగా ఉండెను. అది గురకలు పెట్టుచుండెను; గుర్రము కూడా కాళ్ళు కొట్టుచు, ఆశ్చర్యముతో చూచుచు, చెవులు నిటారుగా నిలిపింది.

Verse 328 (दोहा/सोरठा)

नील महीधर सिखर सम देखि बिसाल बराहु। चपरि चलेउ हय सुटुकि नृप हाँकि न होइ निबाहु।।156।।

nīla mahīdhara śikhara sama dekhi bisāla barāhu | capari caleu haya suṭuki nṛpa hā̃ki na hoi nibāhu ||156||

మహా పర్వత శిఖరంలా నల్లని వర్ణంతో ఉన్న ఆ విస్తారమైన వరాహాన్ని చూచి, రాజు వెంటనే బయలుదేరాడు; గుర్రాన్ని ఉత్సాహంగా తొక్కి, అదుపు నిలవనంత వేగంగా దూసుకెళ్లాడు.

Verse 329 (चौपाई)

आवत देखि अधिक रव बाजी। चलेउ बराह मरुत गति भाजी।। तुरत कीन्ह नृप सर संधाना। महि मिलि गयउ बिलोकत बाना।। तकि तकि तीर महीस चलावा। करि छल सुअर सरीर बचावा।। प्रगटत दुरत जाइ मृग भागा। रिस बस भूप चलेउ संग लागा।। गयउ दूरि घन गहन बराहू। जहँ नाहिन गज बाजि निबाहू।। अति अकेल बन बिपुल कलेसू। तदपि न मृग मग तजइ नरेसू।। कोल बिलोकि भूप बड़ धीरा। भागि पैठ गिरिगुहाँ गभीरा।। अगम देखि नृप अति पछिताई। फिरेउ महाबन परेउ भुलाई।।

āvata dekhi adhika rava bājī. caleu barāha maruta gati bhājī.. turata kīnha nṛpa sara saṁdhānā. mahi mili gayau bilokata bānā.. taki-taki tīra mahīsa calāvā. kari chala suara sarīra bacāvā.. pragaṭata durata jāi mṛga bhāgā. risa basa bhūpa caleu saṅga lāgā.. gayau dūri ghana gahana barāhū. jahã nāhina gaja bāji nibāhū.. ati akela bana bipula kalesū. tadapi na mṛga maga tajai naresū.. kola biloki bhūpa baṛa dhīrā. bhāgi paiṭha giriguhā̃ gabhīrā.. agama dekhi nṛpa ati pachitāī. phireu mahābana pareu bhulāī..

గుర్రముపై వచ్చుచున్న వేటగాళ్ళను పెద్ద శబ్దముతో రావడము చూచి, ఆ పంది గాలివేగముతో పారిపోయెను. వెంటనే రాజు బాణమును సిద్ధము చేసి ప్రయోగించెను; కాని అతడు చూస్తూండగానే ఆ బాణము భూమిని తాకింది. మరల మరల ఆ మహామృగముపై బాణములు ప్రయోగించెను; మాయలతో ఆ పంది తన శరీరమును కాపాడుకొనెను. కొద్దిసేపు కనిపించి, ఆ జింక పారిపోయెను; కోపముతో రాజు దాని వెంబడి వెళ్ళెను. అది దూరముగా ఉన్న సాంద్రమైన, చీకటి అడవిలోనికి వెళ్ళెను; అచట ఏనుగులు, గుర్రములు కూడా వెళ్ళలేవు. అడవిలో ఒంటరిగా, పెద్ద కష్టముతో ఉన్ననూ, ఆ నరేంద్రుడు జింక జాడను వదలలేదు. ఆ పందిని చూచి, ఆ ధైర్యవంతుడైన రాజు ముందుకు సాగెను; కాని అది పారిపోయి, కొండలోని లోతైన గుహలోనికి ప్రవేశించెను. అది అందుకోలేనిదని తెలుసుకొని, రాజు చాలా బాధపడెను; తిరిగి వచ్చెను, ఆ మహావనములో మార్గము తప్పిపోయెను.

Verse 330 (दोहा/सोरठा)

खेद खिन्न छुद्धित तृषित राजा बाजि समेत। खोजत ब्याकुल सरित सर जल बिनु भयउ अचेत।।157।।

kheda khinna chuddhita tṛṣita rājā bāji sameta | khojata byākula sarita sara jala binu bhayu aceta ||157||

వేదనతో క్షీణించి, నిరుత్సాహపడీ, ఆకలి దాహాలతో తపించి, రాజు గుర్రంతో సహా ఆందోళనగా వెతుకుతూ తిరిగాడు. కానీ నది గానీ, చెరువు గానీ, నీరు గానీ ఎక్కడా దొరకక, చివరికి మూర్ఛపోయి కూలిపోయాడు.

Verse 331 (चौपाई)

फिरत बिपिन आश्रम एक देखा। तहँ बस नृपति कपट मुनिबेषा।। जासु देस नृप लीन्ह छड़ाई। समर सेन तजि गयउ पराई।। समय प्रतापभानु कर जानी। आपन अति असमय अनुमानी।। गयउ न गृह मन बहुत गलानी। मिला न राजहि नृप अभिमानी।। रिस उर मारि रंक जिमि राजा। बिपिन बसइ तापस कें साजा।। तासु समीप गवन नृप कीन्हा। यह प्रतापरबि तेहि तब चीन्हा।। राउ तृषित नहि सो पहिचाना। देखि सुबेष महामुनि जाना।। उतरि तुरग तें कीन्ह प्रनामा। परम चतुर न कहेउ निज नामा।।

phirata bipina āśrama eka dekhā | tahã̐ basa nṛpati kapaṭa munibeṣā || jāsu desa nṛpa līnha chaṛāī | samara sena taji gayau parāī || samaya pratāpabhānu kara jānī | āpana ati asamaya anumānī || gayau na gṛha mana bahuta galānī | milā na rājahi nṛpa abhimānī || risa ura māri raṅka jimi rājā | bipina basai tāpasa keṃ sājā || tāsu samīpa gavana nṛpa kīnhā | yaha pratāparabi tehi taba cīnhā || rāu tṛṣita nahi so pahicānā | dekhi subeṣa mahāmuni jānā || utari turaga teṃ kīnha pranāmā | parama catura na kaheu nija nāmā ||

అడవిలో తిరుగుతూ ఒక ఆశ్రమం చూచెను; అచట ఒక రాజు నివసించెను, మోసగాడై, మునివేషం ధరించి. అతని రాజ్యం మరొక రాజు చేత లాక్కొనబడెను; యుద్ధంలో తన సైన్యం వదిలి, పరదేశానికి పారిపోయెను. ప్రతాపభానువు సమయం వచ్చిందని తెలిసి, తనకు అది మిక్కిలి అనుకూల సమయమని భావించెను. అతడు ఇంటికి తిరిగి రాలేదు; అతని మనసు ఎంతో వేదనతో నిండెను. గర్విష్ఠి అయిన రాజు తన రాజ్యం తిరిగి పొందలేదు, అసూయతో హృదయం మండుతూ, పేదవాడై రాజును అనుకరించేవాడిలా, తపస్సువాని వేషంలో అడవిలో నివసించెను. రాకుమారుడు అతని సమీపానికి వెళ్ళెను; అప్పుడు ప్రతాపరవి అతనిని గుర్తించెను. రాజు, ఆత్రుతతో నిండి, అతనిని గుర్తించలేదు; సుందరమైన వేషం చూచి, అతనిని గొప్ప మునిగా భావించెను. గుఱ్ఱం నుండి దిగి, నమస్కరించెను; మిక్కిలి చతురుడై, తన పేరు చెప్పలేదు.

Verse 332 (दोहा/सोरठा)

भूपति तृषित बिलोकि तेहिं सरबरु दीन्ह देखाइ। मज्जन पान समेत हय कीन्ह नृपति हरषाइ।।158।।

bhūpati tṛṣita biloki tehiṁ sarabaru dīnha dekhāi | majjana pāna sameta haya kīnha nṛpati haraṣāi ||158||

రాజు దాహంతో తపించుచున్నాడని చూచి, అతనికి ఒక సరస్సును చూపెను. హృదయమున ఆనందించిన ఆ నరపతి అక్కడ స్నానముచేసి, తృప్తిగా నీరు త్రాగెను.

Verse 333 (चौपाई)

गै श्रम सकल सुखी नृप भयऊ। निज आश्रम तापस लै गयऊ।। आसन दीन्ह अस्त रबि जानी। पुनि तापस बोलेउ मृदु बानी।। को तुम्ह कस बन फिरहु अकेलें। सुंदर जुबा जीव परहेलें।। चक्रबर्ति के लच्छन तोरें। देखत दया लागि अति मोरें।। नाम प्रतापभानु अवनीसा। तासु सचिव मैं सुनहु मुनीसा।। फिरत अहेरें परेउँ भुलाई। बडे भाग देखउँ पद आई।। हम कहँ दुर्लभ दरस तुम्हारा। जानत हौं कछु भल होनिहारा।। कह मुनि तात भयउ अँधियारा। जोजन सत्तरि नगरु तुम्हारा।।

gai śrama sakala sukhī nṛpa bhayū. nija āśrama tāpasa lai gayū.. āsana dīnha asta rabi jānī. puni tāpasa boleu mṛdu bānī.. ko tumha kasa bana phirahu akelẽ. sundara jubā jīva parahẽlẽ.. cakrabarti ke lacchana torẽ. dekhata dayā lāgi ati morẽ.. nāma pratāpabhānu avanīsā. tāsu saciva maiṁ sunahu munīsā.. phirata ahērẽ pareuṁ bhulāī. baṛe bhāga dekhuṁ pada āī.. hama kahaँ durlabha darasa tumhārā. jānata hauṁ kachu bhala honihārā.. kaha muni tāta bhayau aँdhiyārā. jojana sattari nagaru tumhārā..

కొంచెం దూరం వెళ్ళిన తరువాత, రాజు అలసట పూర్తిగా పోయింది, సుఖంగా భావించెను. తపస్వి అతనిని తన ఆశ్రమానికి తీసుకెళ్ళెను. సూర్యుడు అస్తమిస్తున్నాడని గ్రహించి, అతనికి ఆసనం ఇచ్చెను; తరువాత తపస్వి మృదువుగా పలికెను: "నీవు ఎవరు, ఎందుకు అడవిలో ఒంటరిగా తిరుగుచున్నావు - ఇంత సుందరమైన యువకుడివి, చూడటానికి ఒక జీవంత పర్వమువలె ఉన్నావు? నీలో చక్రవర్తి లక్షణాలు కనిపిస్తున్నాయి; నిన్ను చూచి, నా హృదయంలో గొప్ప కరుణ పుడుతోంది. నీ పేరు ప్రతాపభానువు అని విన్నాను, భూమికి ప్రభువు; నేను అతని మంత్రిని - విను, ఓ మునీంద్రా. వేటలో తిరుగుతూ దారి తప్పాను; గొప్ప అదృష్టంతో నీ పాదాలకు వచ్చాను. నాకు నీ దర్శనం దుర్లభం; ఏదో మంచి జరగబోతోందని తెలుస్తోంది." ముని పలికెను, "కుమారా, చీకటి పడింది; నీ నగరం డెబ్బై యోజనాల దూరంలో ఉంది."

Verse 334 (दोहा/सोरठा)

निसा घोर गम्भीर बन पंथ न सुनहु सुजान। बसहु आजु अस जानि तुम्ह जाएहु होत बिहान।।159(क)।। तुलसी जसि भवतब्यता तैसी मिलइ सहाइ। आपुनु आवइ ताहि पहिं ताहि तहाँ लै जाइ।।159(ख)।।

nisā ghora gambhīra bana pantha na sunahu sujāna | basahu āju asa jāni tumha jāehu hota bihāna ||159(ka)|| tulasī jasi bhavatabyatā taisī milai sahāi | āpunu āvai tāhi paiṁ tāhi tahāṁ lai jāi ||159(kha)||

“రాత్రి భయంకరము, అరణ్యమార్గము ఘనమై ప్రమాదకరము—హే వివేకవంతుడా, ఉపదేశమును తృణీకరింపకుము. ఈ దినము ఇక్కడనే నిలిచియుండుము; ఇది నిశ్చయమని తెలిసికొనుము: ఉదయమైతే వెళ్లవచ్చును. తులసీదాసు చెప్పుచున్నాడు: ఎవరి భాగ్యమూ, ధర్మయోగ్యతయూ ఏలాగునో, అటువంటి సహాయమే వారికి ఎదురగును. యోగ్యునికి సహాయం తానే వచ్చి చేరును; చేరిన తరువాత అతనిని తగిన స్థానమునకు ముందుకు నడిపించును.”

Verse 335 (चौपाई)

भलेहिं नाथ आयसु धरि सीसा। बाँधि तुरग तरु बैठ महीसा।। नृप बहु भाँती प्रसंसेउ ताही। चरन बंदी निज भाग्य सराही।। पुनि बोले मृदु गिरा सुहाई। जानि पिता प्रभु करउँ ढिठाई।। मोहि मुनीस सुत सेवक जानी। नाथ नाम निज कहहु बखानी।। तेहि न जान नृप नृपहि सो जाना। भूप सुह्रद सो कपट सयाना।। बैरी पुनि छत्री पुनि राजा। छल बल कीन्ह चहइ निज काजा।। समुझि राजसुख दुखित अराती। अवाँ अनल इव सुलगइ छाती।। सरल बचन नृप के सुनि काना। बयर सँभारि हृदयँ हरषाना।।

bhalehi nātha āyasu dhari sīsā | bā̃dhi turaga taru baiṭha mahīsā || nṛpa bahu bhā̃tī prasaṁseu tāhī | carana baṁdī nija bhāgya sarāhī || puni bole mṛdu girā suhāī | jāni pitā prabhu karaũ ḍhiṭhāī || mohi munīsa suta sevaka jānī | nātha nāma nija kahahu bakhānī || tehi na jāna nṛpa nṛpahi so jānā | bhūpa suhṛda so kapaṭa sayānā || bairī puni chatrī puni rājā | chala bala kīnha cahai nija kājā || samujhi rāja-sukha dukhita arātī | avā̃ anala iva sulagai chātī || sarala bacana nṛpa ke suni kānā | bayara sãbhāri hṛdayã haraṣānā ||

"సరే, ప్రభూ - నీ ఆజ్ఞ నా శిరస్సుపై." గుఱ్ఱాన్ని చెట్టుకు కట్టి, మహీశుడు కూర్చున్నాడు. రాజు అతనిని అనేక విధాలుగా పొగిడెను, అతని పాదాలకు నమస్కరించెను, తన అదృష్టాన్ని ధన్యతగా భావించెను. తరువాత, మృదువైన మధురమైన మాటలతో పలికెను, "నిన్ను తండ్రివలె భావించి, ఓ ప్రభూ, నేను ధైర్యంగా మాట్లాడతాను. నన్ను ముని కుమారుడిగా, నీ సేవకుడిగా భావించి, ఓ ప్రభూ, దయచేసి నీ పేరు చెప్పు." రాజు అతనిని గుర్తించలేదు; అయినా అతడు రాజును గుర్తించెను - బాహ్యంగా మిత్రుడు, కానీ మోసగాడు. శత్రువు, క్షత్రియుడు, రాజు కూడా: మోసం మరియు బలంతో తన పని సాధించాలని కోరెను. రాజ సౌఖ్యాన్ని ఆలోచించి, శత్రువు బాధపడెను; అగ్నితో అతని హృదయం మండసాగెను. రాజు నిష్కపట మాటలు విని, తన ద్వేషాన్ని సంభరించి, హృదయంలో సంతోషించెను.

Verse 336 (दोहा/सोरठा)

कपट बोरि बानी मृदुल बोलेउ जुगुति समेत। नाम हमार भिखारि अब निर्धन रहित निकेति।।160।।

kapaṭ bori bānī mṛdula boleu juguti sameta | nāma hamāra bhikhāri aba nirdhana rahita niketi ||160||

కపటమంతయు ముంచివేసి, తగిన చాతుర్యముతో మృదువచనములలో పలికెను: “నా పేరు ‘భిక్షుకుడు’; ఈ క్షణమునుండి నేను దరిద్రుడను, గృహములేని వాడను.”

Verse 337 (चौपाई)

कह नृप जे बिग्यान निधाना। तुम्ह सारिखे गलित अभिमाना।। सदा रहहि अपनपौ दुराएँ। सब बिधि कुसल कुबेष बनाएँ।। तेहि तें कहहि संत श्रुति टेरें। परम अकिंचन प्रिय हरि केरें।। तुम्ह सम अधन भिखारि अगेहा। होत बिरंचि सिवहि संदेहा।। जोसि सोसि तव चरन नमामी। मो पर कृपा करिअ अब स्वामी।। सहज प्रीति भूपति कै देखी। आपु बिषय बिस्वास बिसेषी।। सब प्रकार राजहि अपनाई। बोलेउ अधिक सनेह जनाई।। सुनु सतिभाउ कहउँ महिपाला। इहाँ बसत बीते बहु काला।।

kaha nṛpa je bigyāna nidhānā | tumha sārikhē galita abhimānā || sadā rahahi apanapau durāēṁ | saba bidhi kusala ku-bēṣa banāēṁ || tēhi tēṁ kahahi santa śruti ṭērēṁ | parama akiñcana priya hari केरēṁ || tumha sama adhana bhikhāri agēhā | hōta birañci sivahi sandēhā || jōsi-sōsi tava carana namāmī | mō para kṛpā kari-a aba svāmī || sahaja prīti bhūpati kai dēkhī | āpu biṣaya bisvāsa bisēṣī || saba prakāra rājahi apanāī | bōlēu adhika sanēha janāī || sunu satibhāu kahuṁ mahipālā | ihāṁ basata bītē bahu kālā ||

"ఓ రాజా, నీవు వివేక నిధివి; నీలాంటి వారిలో గర్వం ఇప్పటికే కరిగిపోయింది. నీవు ఎల్లప్పుడూ ఆత్మప్రదర్శనను దాచిపెడతావు, ప్రతి విధంగా జాగ్రత్తగా బాహ్య వేషం ధరిస్తావు. అందుకే సాధువులు మరియు వేదాలు ప్రకటిస్తాయి: మిక్కిలి 'నిరహంకారులు' హరికి అత్యంత ప్రియములు. నీలా దరిద్రుడు, ఇల్లు లేని భిక్షకుడు - అలాంటివాడు బ్రహ్మ మరియు శివులను కూడా సందేహంలో పడేస్తాడు! బాగా ఆలోచించిన తరువాత, నేను నీ పాదాలకు నమస్కరిస్తాను; ఇప్పుడు, ఓ ప్రభూ, నాపై దయ చూపు. రాజు అతని సహజ ప్రేమను మరియు అతని ప్రత్యేక విశ్వాసాన్ని చూచెను. ప్రతి విధంగా అతనిని తనవాడిగా అంగీకరించెను, మరింత ప్రేమను చూపించే మాటలు పలికెను: 'విను, ఓ భూపాలా: నేను నా నిజ ఉద్దేశ్యాన్ని చెప్తాను. నేను ఇక్కడ చాలాకాలంగా నివసిస్తున్నాను...'"