Prakarana 16

Verse 318 (दोहा/सोरठा)

तहँ करि भोग बिसाल तात गउँ कछु काल पुनि। होइहहु अवध भुआल तब मैं होब तुम्हार सुत।।151।।

tahā̃ kari bhoga bisāla tāta gaũ kachu kāla puni | hoihahu avadha bhuāla taba maĩ hoba tumhāra suta ||151||

Wahan jaake thoda time tak maza karo, phir main wapas aa jaunga. Jab tum Avadh ke raja banoge, tab main tumhara beta banke aaunga.

Verse 319 (चौपाई)

इच्छामय नरबेष सँवारें। होइहउँ प्रगट निकेत तुम्हारे।। अंसन्ह सहित देह धरि ताता। करिहउँ चरित भगत सुखदाता।। जे सुनि सादर नर बड़भागी। भव तरिहहिं ममता मद त्यागी।। आदिसक्ति जेहिं जग उपजाया। सोउ अवतरिहि मोरि यह माया।। पुरउब मैं अभिलाष तुम्हारा। सत्य सत्य पन सत्य हमारा।। पुनि पुनि अस कहि कृपानिधाना। अंतरधान भए भगवाना।। दंपति उर धरि भगत कृपाला। तेहिं आश्रम निवसे कछु काला।। समय पाइ तनु तजि अनयासा। जाइ कीन्ह अमरावति बासा।।

icchāmaya narabeṣa saṁvāreṁ | hoihaũ pragaṭa niketa tumhāre || aṁsanha sahita deha dhari tātā | karihaũ carita bhagata sukhadātā || je suni sādara nara baṛabhāgī | bhava tarihahiṁ mamatā mada tyāgī || ādisakti jehiṁ jaga upajāyā | sou avatarihi mori yaha māyā || purauba maiṁ abhilāṣa tumhārā | satya satya pana satya hamārā || puni puni asa kahi kṛpānidhānā | antaradhāna bhae bhagavānā || daṁpati ura dhari bhagata kṛpālā | tehiṁ āśrama nivase kachu kālā || samaya pāi tanu taji anayāsā | jāi kīnha amarāvati bāsā ||

Main insaan ki shakal mein tumhare ghar aaunga, apni marzi se. Apne saare shaktiyon ke saath shareer lekar, main bhakton ko khush karne wale kaam karunga. Jo log yeh sab sunenge, woh is duniya se paar ho jayenge, apna ahankaar chhodke. Woh pehli shakti jisne duniya banayi, woh bhi mere saath aayegi. Main tumhari har ichcha poori karunga, yeh mera saccha vaada hai. Yeh kehke Bhagwan gayab ho gaye. Dono ne dil mein Bhagwan ko rakha aur ashram mein thoda time bitaya. Jab time aaya, woh aaram se shareer chhodke Indra ki nagri chale gaye.

Verse 320 (दोहा/सोरठा)

यह इतिहास पुनीत अति उमहि कही बृषकेतु। भरद्वाज सुनु अपर पुनि राम जनम कर हेतु।।152।।

yaha itihāsa punīta ati umahi kahī bṛṣaketu | bharadvāja sunu apara puni rāma janama kara hetu ||152||

Yeh poora kissa Shiv ji ne Parvati ko bataya. Ab Bharadwaj, tum ek baar aur suno, main batata hoon Ram ji kyon duniya mein aaye.

Verse 321 (चौपाई)

सुनु मुनि कथा पुनीत पुरानी। जो गिरिजा प्रति संभु बखानी।। बिस्व बिदित एक कैकय देसू। सत्यकेतु तहँ बसइ नरेसू।। धरम धुरंधर नीति निधाना। तेज प्रताप सील बलवाना।। तेहि कें भए जुगल सुत बीरा। सब गुन धाम महा रनधीरा।। राज धनी जो जेठ सुत आही। नाम प्रतापभानु अस ताही।। अपर सुतहि अरिमर्दन नामा। भुजबल अतुल अचल संग्रामा।। भाइहि भाइहि परम समीती। सकल दोष छल बरजित प्रीती।। जेठे सुतहि राज नृप दीन्हा। हरि हित आपु गवन बन कीन्हा।।

sunu muni kathā punīta purānī | jo girijā prati saṃbhu bakhānī || bisva bidita eka kaikaya desū | satyaketū tahã basai naresū || dharama dhuraṃdhara nīti nidhānā | teja pratāpa sīla balavānā || tehi kẽ bhae jugala suta bīrā | saba guna dhāma mahā ranadhīrā || rāja dhanī jo jeṭha suta āhī | nāma pratāpabhānu asa tāhī || apara sutahi arimardana nāmā | bhujabala atula acala saṃgrāmā || bhāihi bhāihi parama samītī | sakala doṣa chala barajita prītī || jeṭhe sutahi rāja nṛpa dīnhā | hari hita āpu gavana bana kīnhā ||

Muni, suno yeh purani katha jo Shiv ne Parvati ko sunayi thi. Puri duniya mein ek raajya mashhoor tha, Kaikay desh. Wahan Satyaketu naam ka raja rehta tha. Woh raja dharam ke pakka tha, neeti ka khazana tha. Tez tha, shaan tha, bade tevar ka tha. Uske do bete hue, dono bahadur. Dono mein sab gun the, ran mein bade sthir the. Bada beta raj ka haqdaar tha, uska naam Pratapbhanu tha. Dusre ka naam Arimardan tha. Uski bahon mein bada bal tha, ladai mein hilta nahi tha. Dono bhaiyon mein bada pyar tha. Koi dosh nahi, koi chhal nahi, saaf pyar tha. Raja ne bade bete ko raj de diya. Chhota beta Hari ke liye ban chala gaya.

Verse 322 (दोहा/सोरठा)

जब प्रतापरबि भयउ नृप फिरी दोहाई देस। प्रजा पाल अति बेदबिधि कतहुँ नहीं अघ लेस।।153।।

jaba pratāpa-rabi bhayu nṛpa phirī dohāī desa | prajā pāla ati beda-bidhi katahū̃ nahī̃ agha lesa ||153||

Jab raja ki shaan pakki ho gayi, toh pure desh mein ghoshna ho gayi. Usne praja ko Ved ke hisaab se rakha. Kahin bhi koi paap ka nishan nahi tha.

Verse 323 (चौपाई)

नृप हितकारक सचिव सयाना। नाम धरमरुचि सुक्र समाना।। सचिव सयान बंधु बलबीरा। आपु प्रतापपुंज रनधीरा।। सेन संग चतुरंग अपारा। अमित सुभट सब समर जुझारा।। सेन बिलोकि राउ हरषाना। अरु बाजे गहगहे निसाना।। बिजय हेतु कटकई बनाई। सुदिन साधि नृप चलेउ बजाई।। जँह तहँ परीं अनेक लराईं। जीते सकल भूप बरिआई।। सप्त दीप भुजबल बस कीन्हे। लै लै दंड छाड़ि नृप दीन्हें।। सकल अवनि मंडल तेहि काला। एक प्रतापभानु महिपाला।।

nṛpa hitakāraka saciva sayānā | nāma dharmaruci śukra samānā || saciva sayāna bandhu balabīrā | āpu pratāpapuñja raṇadhīrā || sena saṅga caturaṅga apārā | amita subhaṭa saba samara jujhārā || sena biloki rāu haraṣānā | aru bāje gahagahe nisānā || bijaya hetu kaṭakaī banāī | sudina sādhi nṛpa caleu bajāī || jaṁha taṁha parīṁ aneka larāīṁ | jīte sakala bhūpa bariāī || sapta dīpa bhujabala basa kīnhe | lai lai daṇḍa chāḍi nṛpa dīnhe || sakala avani maṇḍala tehi kālā | eka pratāpabhānu mahipālā ||

Raja ka ek samajhdar mantri tha, Dharamruchi naam ka. Woh rajya ke hit ka kaam karta tha, neeti mein Shukra jaisa tha. Mantri bada samajhdar tha, uska bhai bhi bahadur tha. Raja khud bada tez tha, ladai mein sthir tha. Unke paas badi sena thi, charon taraf fauj thi. Bahut saare bahadur sipahi the, sab ran ke puje hue the. Sena dekh ke raja khush ho gaya. Dhol aur shehnai bajne lagi. Jeet ke liye usne sena ki line banayi. Achha din dekh ke raja sena lekar nikla. Kahin bhi ladai hui, usne sab rajaon ko hara diya. Apni bahon ke bal se saat dweep jeet liye. Usne rajaon ko maaf kar diya, unka raj wapas kar diya. Us waqt poori duniya mein ek hi raja tha, Pratapbhanu.

Verse 324 (दोहा/सोरठा)

स्वबस बिस्व करि बाहुबल निज पुर कीन्ह प्रबेसु। अरथ धरम कामादि सुख सेवइ समयँ नरेसु।।154।।

svabasu bisva kari bāhubala nija pura kīnha prabesu | aratha dharama kāmādi sukha sevai samayaṁ naresu ||154||

Apni bahon ke bal se poori duniya jeet ke raja apne shehar mein wapas aaya. Phir usne sahi time pe dharam aur arth ka kaam kiya, aur sukh bhi liya.

Verse 325 (चौपाई)

भूप प्रतापभानु बल पाई। कामधेनु भै भूमि सुहाई।। सब दुख बरजित प्रजा सुखारी। धरमसील सुंदर नर नारी।। सचिव धरमरुचि हरि पद प्रीती। नृप हित हेतु सिखव नित नीती।। गुर सुर संत पितर महिदेवा। करइ सदा नृप सब कै सेवा।। भूप धरम जे बेद बखाने। सकल करइ सादर सुख माने।। दिन प्रति देह बिबिध बिधि दाना। सुनहु सास्त्र बर बेद पुराना।। नाना बापीं कूप तड़ागा। सुमन बाटिका सुंदर बागा।। बिप्रभवन सुरभवन सुहाए। सब तीरथन्ह बिचित्र बनाए।।

bhūpa pratāpa-bhānu bala pāī. kāma-dhenu bhai bhūmi suhāī.. saba dukha barajita prajā sukhārī. dharama-sīla sundara nara nārī.. saciva dharama-ruci hari-pada prītī. nṛpa-hita hetu sikhava nita nītī.. guru sura santa pitara mahi-devā. karai sadā nṛpa saba kai sevā.. bhūpa dharama je beda bakhāne. sakala karai sādara sukha māne.. dina prati deha bibidha bidhi dānā. sunahu sāstra bara beda purānā.. nānā bāpīṁ kūpa taṛāgā. sumana bāṭikā sundara bāgā.. bipra-bhavana sura-bhavana suhāe. saba tīrathanha bicitra banāe..

Raja Pratapbhanu ke bal se dharti khush ho gayi, jaise koi Kamdhenu mil gayi ho. Sab se dukh door ho gaya, praja khush thi. Aur aurte sab dharam mein pakke the, sundar the. Mantri Dharamruchi Hari ke charno mein lag gaya. Woh raja ke hit ke liye roz niti sikhata tha. Raja guru, devta, sant, purvaj aur pandit logon ki hamesha seva karta tha. Jo dharam Ved mein likha hai, woh sab bade pyaar se karta tha. Roz roz tarah tarah ka daan deta tha, jaise shastra mein likha hai. Bahut saare kuan, baoli aur talab banwaye. Phoolon ke bagiche aur sundar garden banwaye. Pandit logon ke liye ghar banwaye, mandir banwaye. Har taraf teerath sthal banwaye.

Verse 326 (दोहा/सोरठा)

जँह लगि कहे पुरान श्रुति एक एक सब जाग। बार सहस्त्र सहस्त्र नृप किए सहित अनुराग।।155।।

jaṁh lagi kahe purāna śruti eka-eka saba jāga | bāra sahastra sahastra nṛpa kiē sahita anurāga ||155||

Puran aur Shrutiyon mein likha hai, duniya ka har ek hissa. Hazaaron baar hazaaron raja aaye, aur sab dharam aur bhagwan se pyaar rakhte the.

Verse 327 (चौपाई)

हृदयँ न कछु फल अनुसंधाना। भूप बिबेकी परम सुजाना।। करइ जे धरम करम मन बानी। बासुदेव अर्पित नृप ग्यानी।। चढ़ि बर बाजि बार एक राजा। मृगया कर सब साजि समाजा।। बिंध्याचल गभीर बन गयऊ। मृग पुनीत बहु मारत भयऊ।। फिरत बिपिन नृप दीख बराहू। जनु बन दुरेउ ससिहि ग्रसि राहू।। बड़ बिधु नहि समात मुख माहीं। मनहुँ क्रोधबस उगिलत नाहीं।। कोल कराल दसन छबि गाई। तनु बिसाल पीवर अधिकाई।। घुरुघुरात हय आरौ पाएँ। चकित बिलोकत कान उठाएँ।।

hṛdayaṁ na kachu phala anusandhānā. bhūpa bibekī parama sujānā.. karai je dharama karama mana bānī. bāsudeva arpita nṛpa gyānī.. caṛhi bara bāji bāra eka rājā. mṛgayā kara saba sāji samājā.. biṁdhyācala gabhīra bana gayū. mṛga punīta bahu mārat bhayū.. phirata bipina nṛpa dīkha barāhū. janu bana dureu sasi-hi grasi rāhū.. baṛa bidhu nahi samāta mukha māhīṁ. manahuṁ krodha-basa ugilata nāhīṁ.. kola karāla dasana chabi gāī. tanu bisāla pīvara adhikāī.. ghuru-ghurāta haya ārau pāeṁ. cakita bilokata kāna uṭhāeṁ..

Raja ke dil mein koi bada irada nahi tha, woh bahut samajhdar aur gyani the. Jo bhi dharam ka kaam karte, mann se, baat se, sab Bhagwan ko samarpit kar dete the. Ek baar raja ne achhi ghodi pe sawar hoke shikaar ke liye nikalna. Saara saman aur log saath liye. Vindhya ke ghane jungle mein gaye, wahan bahut se hiran maare. Jungle mein ghoomte waqt raja ne ek suar dekha. Aisa lag raha tha jaise Rahu chaand ko nigal raha ho. Suar itna bada tha ki muh mein nahi aa raha tha, jaise gusse mein kuch bhi nigalna nahi chah raha ho. Uske daant bahut bhayanak the, badan bada aur mota tha. Woh awaaz kar raha tha, ghodi bhi dar ke paon peetne lagi, kaan khade karke dekhne lagi.

Verse 328 (दोहा/सोरठा)

नील महीधर सिखर सम देखि बिसाल बराहु। चपरि चलेउ हय सुटुकि नृप हाँकि न होइ निबाहु।।156।।

nīla mahīdhara śikhara sama dekhi bisāla barāhu | capari caleu haya suṭuki nṛpa hā̃ki na hoi nibāhu ||156||

Raja ne us bade suar ko dekha, jo kisi bade pahad ki tarah kaala tha. Turant ghodi bhagayi, itni tez ki rok hi nahi pa raha tha.

Verse 329 (चौपाई)

आवत देखि अधिक रव बाजी। चलेउ बराह मरुत गति भाजी।। तुरत कीन्ह नृप सर संधाना। महि मिलि गयउ बिलोकत बाना।। तकि तकि तीर महीस चलावा। करि छल सुअर सरीर बचावा।। प्रगटत दुरत जाइ मृग भागा। रिस बस भूप चलेउ संग लागा।। गयउ दूरि घन गहन बराहू। जहँ नाहिन गज बाजि निबाहू।। अति अकेल बन बिपुल कलेसू। तदपि न मृग मग तजइ नरेसू।। कोल बिलोकि भूप बड़ धीरा। भागि पैठ गिरिगुहाँ गभीरा।। अगम देखि नृप अति पछिताई। फिरेउ महाबन परेउ भुलाई।।

āvata dekhi adhika rava bājī. caleu barāha maruta gati bhājī.. turata kīnha nṛpa sara saṁdhānā. mahi mili gayau bilokata bānā.. taki-taki tīra mahīsa calāvā. kari chala suara sarīra bacāvā.. pragaṭata durata jāi mṛga bhāgā. risa basa bhūpa caleu saṅga lāgā.. gayau dūri ghana gahana barāhū. jahã nāhina gaja bāji nibāhū.. ati akela bana bipula kalesū. tadapi na mṛga maga tajai naresū.. kola biloki bhūpa baṛa dhīrā. bhāgi paiṭha giriguhā̃ gabhīrā.. agama dekhi nṛpa ati pachitāī. phireu mahābana pareu bhulāī..

Jab suar ne dekha ki log zor se aa rahe hain, toh hawa ki tarah bhaag gaya. Raja ne turant teer chalaya, lekin woh zameen pe lag gaya. Baar baar raja ne teer chalaye, par suar bach gaya. Phir ek pal ke liye dikha aur bhaag gaya. Raja gusse mein uske peeche pad gaya. Suar bahut door chale gaya, itne ghane jungle mein jahan na ghoda ja sakta hai na haathi. Raja akela jungle mein bahut pareshan hua, par phir bhi suar ka peecha nahi choda. Suar ko dekh ke raja aage badha, par woh pahad ki gufa mein chala gaya. Raja ne dekha ki wahan ja nahi sakte, bahut pachhtaaya. Wapas aaya, aur bade jungle mein rasta bhool gaya.

Verse 330 (दोहा/सोरठा)

खेद खिन्न छुद्धित तृषित राजा बाजि समेत। खोजत ब्याकुल सरित सर जल बिनु भयउ अचेत।।157।।

kheda khinna chuddhita tṛṣita rājā bāji sameta | khojata byākula sarita sara jala binu bhayu aceta ||157||

Raja bahut thak gaya, dukhi bhi tha, bhookha bhi, pyaasa bhi. Ghodi ke saath paani dhoondhta raha, bahut pareshan tha. Lekin na koi nadi mili, na koi talab, na paani. Aakhir behosh ho gaya.

Verse 331 (चौपाई)

फिरत बिपिन आश्रम एक देखा। तहँ बस नृपति कपट मुनिबेषा।। जासु देस नृप लीन्ह छड़ाई। समर सेन तजि गयउ पराई।। समय प्रतापभानु कर जानी। आपन अति असमय अनुमानी।। गयउ न गृह मन बहुत गलानी। मिला न राजहि नृप अभिमानी।। रिस उर मारि रंक जिमि राजा। बिपिन बसइ तापस कें साजा।। तासु समीप गवन नृप कीन्हा। यह प्रतापरबि तेहि तब चीन्हा।। राउ तृषित नहि सो पहिचाना। देखि सुबेष महामुनि जाना।। उतरि तुरग तें कीन्ह प्रनामा। परम चतुर न कहेउ निज नामा।।

phirata bipina āśrama eka dekhā | tahã̐ basa nṛpati kapaṭa munibeṣā || jāsu desa nṛpa līnha chaṛāī | samara sena taji gayau parāī || samaya pratāpabhānu kara jānī | āpana ati asamaya anumānī || gayau na gṛha mana bahuta galānī | milā na rājahi nṛpa abhimānī || risa ura māri raṅka jimi rājā | bipina basai tāpasa keṃ sājā || tāsu samīpa gavana nṛpa kīnhā | yaha pratāparabi tehi taba cīnhā || rāu tṛṣita nahi so pahicānā | dekhi subeṣa mahāmuni jānā || utari turaga teṃ kīnha pranāmā | parama catura na kaheu nija nāmā ||

Woh jungle mein ghoom raha tha, tab ek ashram dekha. Wahan ek raja rehta tha jo dhoka de kar sadhu bana hua tha. Uska rajya kisi aur raja ne chhin liya tha. Woh ladai mein apni sena chhod ke dusri jagah bhaag gaya tha. Usko pata tha ki Pratapbhanu ka time aa gaya hai. Usne socha ki ab sahi mauka hai. Woh ghar nahi gaya, uska mann bahut dukhi tha. Us raja ko apna rajya wapas nahi mila. Woh gusse mein jale, jaise koi gareeb raja banna chahta ho. Woh jungle mein sadhu ban kar rehne laga. Woh raja uske paas gaya. Tab Pratapbhanu ne use pehchana. Raja bahut pyaasa tha, usne use pehchana nahi. Usne sadhu ke kapde dekh kar socha ki yeh koi bada rishi hai. Ghode se uttar kar usne pranam kiya. Woh bahut chatur tha, usne apna naam nahi bataya.

Verse 332 (दोहा/सोरठा)

भूपति तृषित बिलोकि तेहिं सरबरु दीन्ह देखाइ। मज्जन पान समेत हय कीन्ह नृपति हरषाइ।।158।।

bhūpati tṛṣita biloki tehiṁ sarabaru dīnha dekhāi | majjana pāna sameta haya kīnha nṛpati haraṣāi ||158||

Usne dekha ki raja bahut pyaasa hai, to usne ek taalab dikhaya. Raja khushi khushi wahan nahaya aur paani piya.

Verse 333 (चौपाई)

गै श्रम सकल सुखी नृप भयऊ। निज आश्रम तापस लै गयऊ।। आसन दीन्ह अस्त रबि जानी। पुनि तापस बोलेउ मृदु बानी।। को तुम्ह कस बन फिरहु अकेलें। सुंदर जुबा जीव परहेलें।। चक्रबर्ति के लच्छन तोरें। देखत दया लागि अति मोरें।। नाम प्रतापभानु अवनीसा। तासु सचिव मैं सुनहु मुनीसा।। फिरत अहेरें परेउँ भुलाई। बडे भाग देखउँ पद आई।। हम कहँ दुर्लभ दरस तुम्हारा। जानत हौं कछु भल होनिहारा।। कह मुनि तात भयउ अँधियारा। जोजन सत्तरि नगरु तुम्हारा।।

gai śrama sakala sukhī nṛpa bhayū. nija āśrama tāpasa lai gayū.. āsana dīnha asta rabi jānī. puni tāpasa boleu mṛdu bānī.. ko tumha kasa bana phirahu akelẽ. sundara jubā jīva parahẽlẽ.. cakrabarti ke lacchana torẽ. dekhata dayā lāgi ati morẽ.. nāma pratāpabhānu avanīsā. tāsu saciva maiṁ sunahu munīsā.. phirata ahērẽ pareuṁ bhulāī. baṛe bhāga dekhuṁ pada āī.. hama kahaँ durlabha darasa tumhārā. jānata hauṁ kachu bhala honihārā.. kaha muni tāta bhayau aँdhiyārā. jojana sattari nagaru tumhārā..

Thoda aage jaake raja ki thakan chali gayi aur woh khush ho gaya. Sadhu ne use apne ashram le gaya. Suraj doob raha tha, isliye usne baithne ko kaha. Phir sadhu ne dhire se kaha, tum kaun ho aur akele jungle mein kyun ghoom rahe ho? Tum itne sundar ho, dekhne mein alag hi lag rahe ho. Tum mein raja jaisi baatein hain, tumhe dekh kar mujhe bahut daya aa rahi hai. Mene suna hai tumhara naam Pratapbhanu hai, tum dharti ke raja ho. Main tumhara mantri hoon, rishi suno. Shikar khelte khelte main rasta bhool gaya tha. Achha hua ki main tumhare paas aa gaya. Tumhe dekhna bahut mushkil hai, main samajhta hoon kuch achha hone wala hai. Rishi ne kaha, beta andhera ho gaya hai, tumhara shehar bahut door hai.

Verse 334 (दोहा/सोरठा)

निसा घोर गम्भीर बन पंथ न सुनहु सुजान। बसहु आजु अस जानि तुम्ह जाएहु होत बिहान।।159(क)।। तुलसी जसि भवतब्यता तैसी मिलइ सहाइ। आपुनु आवइ ताहि पहिं ताहि तहाँ लै जाइ।।159(ख)।।

nisā ghora gambhīra bana pantha na sunahu sujāna | basahu āju asa jāni tumha jāehu hota bihāna ||159(ka)|| tulasī jasi bhavatabyatā taisī milai sahāi | āpunu āvai tāhi paiṁ tāhi tahāṁ lai jāi ||159(kha)||

Raat bahut darawani hai aur jungle ka rasta khatarnaak hai, accha samjho. Aaj yahin raho, subah jana. Tulsidas kehte hain, jaise kismat hoti hai waise hi saath milta hai. Jo deserve karta hai usko help khud aa jati hai aur use sahi jagah le jati hai.

Verse 335 (चौपाई)

भलेहिं नाथ आयसु धरि सीसा। बाँधि तुरग तरु बैठ महीसा।। नृप बहु भाँती प्रसंसेउ ताही। चरन बंदी निज भाग्य सराही।। पुनि बोले मृदु गिरा सुहाई। जानि पिता प्रभु करउँ ढिठाई।। मोहि मुनीस सुत सेवक जानी। नाथ नाम निज कहहु बखानी।। तेहि न जान नृप नृपहि सो जाना। भूप सुह्रद सो कपट सयाना।। बैरी पुनि छत्री पुनि राजा। छल बल कीन्ह चहइ निज काजा।। समुझि राजसुख दुखित अराती। अवाँ अनल इव सुलगइ छाती।। सरल बचन नृप के सुनि काना। बयर सँभारि हृदयँ हरषाना।।

bhalehi nātha āyasu dhari sīsā | bā̃dhi turaga taru baiṭha mahīsā || nṛpa bahu bhā̃tī prasaṁseu tāhī | carana baṁdī nija bhāgya sarāhī || puni bole mṛdu girā suhāī | jāni pitā prabhu karaũ ḍhiṭhāī || mohi munīsa suta sevaka jānī | nātha nāma nija kahahu bakhānī || tehi na jāna nṛpa nṛpahi so jānā | bhūpa suhṛda so kapaṭa sayānā || bairī puni chatrī puni rājā | chala bala kīnha cahai nija kājā || samujhi rāja-sukha dukhita arātī | avā̃ anala iva sulagai chātī || sarala bacana nṛpa ke suni kānā | bayara sãbhāri hṛdayã haraṣānā ||

Raja ne kaha, thik hai nath, aapka hukum sar par. Usne ghode ko ped se bandha aur baith gaya. Raja ne uski bahut tareef ki, uske paon chhue aur apni kismat ko accha bola. Phir usne dhire se kaha, mujhe tumhare upar baap jaisa bharosa hai, isliye puch raha hoon. Mujhe tum sadhu ka beta aur apna naukar samjho, nath apna naam batao. Raja use nahi pehchanta tha, lekin woh raja ko pehchanta tha. Woh dost jaisa dikhta tha par dhokebaaz tha. Woh dushman tha, kshatriya tha aur raja bhi tha. Dhoka aur taakat se apna kaam nikalna chahta tha. Raja ki khushi dekh kar woh dukhi ho raha tha, jaise aag se uska seena jal raha ho. Raja ki simple baat sun kar usne apna dushmani yaad ki aur mann mein khush hua.

Verse 336 (दोहा/सोरठा)

कपट बोरि बानी मृदुल बोलेउ जुगुति समेत। नाम हमार भिखारि अब निर्धन रहित निकेति।।160।।

kapaṭ bori bānī mṛdula boleu juguti sameta | nāma hamāra bhikhāri aba nirdhana rahita niketi ||160||

Usne saari nakli hata di aur aaram se bola. Usne kaha, mera naam Bhikhaari hai. Ab main kangaal ho gaya aur mera koi ghar nahi.

Verse 337 (चौपाई)

कह नृप जे बिग्यान निधाना। तुम्ह सारिखे गलित अभिमाना।। सदा रहहि अपनपौ दुराएँ। सब बिधि कुसल कुबेष बनाएँ।। तेहि तें कहहि संत श्रुति टेरें। परम अकिंचन प्रिय हरि केरें।। तुम्ह सम अधन भिखारि अगेहा। होत बिरंचि सिवहि संदेहा।। जोसि सोसि तव चरन नमामी। मो पर कृपा करिअ अब स्वामी।। सहज प्रीति भूपति कै देखी। आपु बिषय बिस्वास बिसेषी।। सब प्रकार राजहि अपनाई। बोलेउ अधिक सनेह जनाई।। सुनु सतिभाउ कहउँ महिपाला। इहाँ बसत बीते बहु काला।।

kaha nṛpa je bigyāna nidhānā | tumha sārikhē galita abhimānā || sadā rahahi apanapau durāēṁ | saba bidhi kusala ku-bēṣa banāēṁ || tēhi tēṁ kahahi santa śruti ṭērēṁ | parama akiñcana priya hari केरēṁ || tumha sama adhana bhikhāri agēhā | hōta birañci sivahi sandēhā || jōsi-sōsi tava carana namāmī | mō para kṛpā kari-a aba svāmī || sahaja prīti bhūpati kai dēkhī | āpu biṣaya bisvāsa bisēṣī || saba prakāra rājahi apanāī | bōlēu adhika sanēha janāī || sunu satibhāu kahuṁ mahipālā | ihāṁ basata bītē bahu kālā ||

Raja, tum bahut samajhdar ho. Tum jaise logon ka ahankaar pighal chuka hai. Tum apni tareef kabhi nahi dikhaate. Har tarah se tum apna kaam karne ka soch rakhte ho. Isliye sant aur Ved bolte hain ki jo khud ko kuch nahi maante woh Bhagwan ko sabse pyaare hain. Tum jaisa kangaal aur ghar-baar chhoda bhikhaari, Brahma aur Shiv bhi usko dekh ke soch mein pad jaayein. Main soch-ke tumhare paon jhukta hoon. Ab mujh pe daya karo, Swami. Raja ne uska pyaar dekha aur uski baat pe bharosa kiya. Usne use apna maan liya aur pyaar se bola. Suno, main sach bataunga. Main yahan bahut time se reh raha hoon.