Prakarana 16

Verse 318 (दोहा/सोरठा)

तहँ करि भोग बिसाल तात गउँ कछु काल पुनि। होइहहु अवध भुआल तब मैं होब तुम्हार सुत।।151।।

tahā̃ kari bhoga bisāla tāta gaũ kachu kāla puni | hoihahu avadha bhuāla taba maĩ hoba tumhāra suta ||151||

“അവിടെ കുറേക്കാലം സമൃദ്ധമായ സുഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ച ശേഷം, പ്രിയ പിതാവേ, ഞാൻ വീണ്ടും പോകും. നീ അവധിന്റെ രാജാവാകുമ്പോൾ, അപ്പോൾ ഞാൻ നിന്റെ പുത്രനായി ജനിക്കും.”

Verse 319 (चौपाई)

इच्छामय नरबेष सँवारें। होइहउँ प्रगट निकेत तुम्हारे।। अंसन्ह सहित देह धरि ताता। करिहउँ चरित भगत सुखदाता।। जे सुनि सादर नर बड़भागी। भव तरिहहिं ममता मद त्यागी।। आदिसक्ति जेहिं जग उपजाया। सोउ अवतरिहि मोरि यह माया।। पुरउब मैं अभिलाष तुम्हारा। सत्य सत्य पन सत्य हमारा।। पुनि पुनि अस कहि कृपानिधाना। अंतरधान भए भगवाना।। दंपति उर धरि भगत कृपाला। तेहिं आश्रम निवसे कछु काला।। समय पाइ तनु तजि अनयासा। जाइ कीन्ह अमरावति बासा।।

icchāmaya narabeṣa saṁvāreṁ | hoihaũ pragaṭa niketa tumhāre || aṁsanha sahita deha dhari tātā | karihaũ carita bhagata sukhadātā || je suni sādara nara baṛabhāgī | bhava tarihahiṁ mamatā mada tyāgī || ādisakti jehiṁ jaga upajāyā | sou avatarihi mori yaha māyā || purauba maiṁ abhilāṣa tumhārā | satya satya pana satya hamārā || puni puni asa kahi kṛpānidhānā | antaradhāna bhae bhagavānā || daṁpati ura dhari bhagata kṛpālā | tehiṁ āśrama nivase kachu kālā || samaya pāi tanu taji anayāsā | jāi kīnha amarāvati bāsā ||

"എന്റെ സ്വന്തം ഇച്ഛ കൊണ്ട് മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച്, ഞാൻ നിന്റെ വാസസ്ഥലത്ത് പ്രത്യക്ഷനാകും. എന്റെ ദിവ്യാംശങ്ങൾക്കൊപ്പം ഒരു ശരീരം സ്വീകരിച്ച്, ഞാൻ എന്റെ ഭക്തർക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്ന കൃത്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കും. ഈ കൃത്യങ്ങൾ ഭക്തിപൂർവ്വം കേൾക്കുന്ന ആ ഭാഗ്യവാന്മാർ, സ്വാർത്ഥമമതയും അഹങ്കാരവും ഉപേക്ഷിച്ച് ഭവസാഗരം കടക്കും. ലോകത്തെ സൃഷ്ടിച്ച ആ ആദിശക്തിയും അവതരിക്കും; ഇതാണ് എന്റെ മായ. ഞാൻ നിന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റും. സത്യം, സത്യം, എന്റെ പ്രതിജ്ഞ സത്യമാണ്; എന്റെ വാക്ക് സത്യമാണ്." ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, കരുണയുടെ നിധിയായ ഭഗവാൻ അദൃശ്യനായി. ആ ഭക്തദമ്പതികൾ, കൃപാലുവായ ഭക്തനെ ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചുകൊണ്ട്, കുറച്ചുനാൾ ആ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചു. സമയം വന്നപ്പോൾ, അവർ വേദനയില്ലാതെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു, അമരാവതിയിൽ വാസം തുടങ്ങാൻ പോയി.

Verse 320 (दोहा/सोरठा)

यह इतिहास पुनीत अति उमहि कही बृषकेतु। भरद्वाज सुनु अपर पुनि राम जनम कर हेतु।।152।।

yaha itihāsa punīta ati umahi kahī bṛṣaketu | bharadvāja sunu apara puni rāma janama kara hetu ||152||

ഈ അത്യന്തം പവിത്രമായ ചരിതം വൃഷകേതു (ശിവൻ) ഉമയ്ക്കു വിവരണം ചെയ്തു. ഇനി, ഹേ ഭാരദ്വാജാ, വീണ്ടും തുടർന്നു കേൾക്കുക: രാമാവതാരത്തിന്റെ കാരണവും പ്രയോജനവും ഞാൻ പറയാം.

Verse 321 (चौपाई)

सुनु मुनि कथा पुनीत पुरानी। जो गिरिजा प्रति संभु बखानी।। बिस्व बिदित एक कैकय देसू। सत्यकेतु तहँ बसइ नरेसू।। धरम धुरंधर नीति निधाना। तेज प्रताप सील बलवाना।। तेहि कें भए जुगल सुत बीरा। सब गुन धाम महा रनधीरा।। राज धनी जो जेठ सुत आही। नाम प्रतापभानु अस ताही।। अपर सुतहि अरिमर्दन नामा। भुजबल अतुल अचल संग्रामा।। भाइहि भाइहि परम समीती। सकल दोष छल बरजित प्रीती।। जेठे सुतहि राज नृप दीन्हा। हरि हित आपु गवन बन कीन्हा।।

sunu muni kathā punīta purānī | jo girijā prati saṃbhu bakhānī || bisva bidita eka kaikaya desū | satyaketū tahã basai naresū || dharama dhuraṃdhara nīti nidhānā | teja pratāpa sīla balavānā || tehi kẽ bhae jugala suta bīrā | saba guna dhāma mahā ranadhīrā || rāja dhanī jo jeṭha suta āhī | nāma pratāpabhānu asa tāhī || apara sutahi arimardana nāmā | bhujabala atula acala saṃgrāmā || bhāihi bhāihi parama samītī | sakala doṣa chala barajita prītī || jeṭhe sutahi rāja nṛpa dīnhā | hari hita āpu gavana bana kīnhā ||

കേൾക്കൂ, മുനിവര്യാ, ഈ പുണ്യപൂർണ്ണമായ പുരാതന കഥ, ശംഭു ഗിരിജയോട് പറഞ്ഞതുപോലെ. ലോകത്തെമ്പാടും പ്രസിദ്ധമായ ഒരു രാജ്യമുണ്ടായിരുന്നു, കേകയ ദേശം; അവിടെ സത്യകേതു രാജാവ് വസിച്ചിരുന്നു. ധർമ്മത്തിന്റെ ധുരന്ധരൻ, നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിധി, തേജസ്സിലും പ്രതാപത്തിലും ശീലത്തിലും ബലത്തിലും ശക്തൻ. അദ്ദേഹത്തിന് രണ്ട് വീരപുത്രന്മാർ ജനിച്ചു, എല്ലാ ഗുണങ്ങളുടെയും ആലയങ്ങൾ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ മഹാന്മാരും സ്ഥിരരും. മൂത്തവൻ, രാജ്യഭാരം വഹിക്കാൻ യോഗ്യൻ, പ്രതാപഭാനുവെന്ന് നാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു. ഇളയവൻ അരിമർദ്ദനൻ എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു, അയാളുടെ ഭുജബലം അതുല്യം, യുദ്ധത്തിൽ അചഞ്ചലൻ. സഹോദരന്മാർക്കിടയിൽ പൂർണ്ണ സൗഹാർദ്ദമുണ്ടായിരുന്നു: എല്ലാ ദോഷവും വഞ്ചനയും ഒഴിഞ്ഞ സ്നേഹം. രാജാവ് രാജ്യം മൂത്തപുത്രന് നൽകി; ഇളയവൻ, ഹരിയുടെ നന്മയ്ക്കായി, സ്വയം വനത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 322 (दोहा/सोरठा)

जब प्रतापरबि भयउ नृप फिरी दोहाई देस। प्रजा पाल अति बेदबिधि कतहुँ नहीं अघ लेस।।153।।

jaba pratāpa-rabi bhayu nṛpa phirī dohāī desa | prajā pāla ati beda-bidhi katahū̃ nahī̃ agha lesa ||153||

രാജാവിന്റെ സൂര്യസമമായ മഹിമ ഉറച്ചുനിന്നപ്പോൾ, ദേശമെങ്ങും വീണ്ടും രാജാജ്ഞകൾ മുഴങ്ങി. വേദവിധി കർശനമായി അനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം പ്രജകളെ സംരക്ഷിച്ചു; എവിടെയും പാപത്തിന്റെ ലേശമെങ്കിലും കാണപ്പെട്ടില്ല.

Verse 323 (चौपाई)

नृप हितकारक सचिव सयाना। नाम धरमरुचि सुक्र समाना।। सचिव सयान बंधु बलबीरा। आपु प्रतापपुंज रनधीरा।। सेन संग चतुरंग अपारा। अमित सुभट सब समर जुझारा।। सेन बिलोकि राउ हरषाना। अरु बाजे गहगहे निसाना।। बिजय हेतु कटकई बनाई। सुदिन साधि नृप चलेउ बजाई।। जँह तहँ परीं अनेक लराईं। जीते सकल भूप बरिआई।। सप्त दीप भुजबल बस कीन्हे। लै लै दंड छाड़ि नृप दीन्हें।। सकल अवनि मंडल तेहि काला। एक प्रतापभानु महिपाला।।

nṛpa hitakāraka saciva sayānā | nāma dharmaruci śukra samānā || saciva sayāna bandhu balabīrā | āpu pratāpapuñja raṇadhīrā || sena saṅga caturaṅga apārā | amita subhaṭa saba samara jujhārā || sena biloki rāu haraṣānā | aru bāje gahagahe nisānā || bijaya hetu kaṭakaī banāī | sudina sādhi nṛpa caleu bajāī || jaṁha taṁha parīṁ aneka larāīṁ | jīte sakala bhūpa bariāī || sapta dīpa bhujabala basa kīnhe | lai lai daṇḍa chāḍi nṛpa dīnhe || sakala avani maṇḍala tehi kālā | eka pratāpabhānu mahipālā ||

രാജാവിന് ഒരു വിവേകിയായ മന്ത്രിയുണ്ടായിരുന്നു, രാജ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉപകാരി, ധർമ്മരുചി എന്ന് പേര്, നീതിയിൽ ശുക്രനോട് തുല്യൻ. മന്ത്രി ജ്ഞാനിയായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബന്ധു ഒരു മഹാവീരനായിരുന്നു; രാജാവ് തന്നെ തേജസ്സിന്റെ നിധിയായിരുന്നു, യുദ്ധത്തിൽ സ്ഥിരൻ. അവരോടൊപ്പം ഒരു വലിയ ചതുരംഗസേന ഉണ്ടായിരുന്നു, അസംഖ്യം വീരന്മാരോടൊപ്പം, യുദ്ധത്തിൽ പരിചയസമ്പന്നർ. സേനയെ കണ്ട് രാജാവ് ആനന്ദിച്ചു, യുദ്ധോപകരണങ്ങൾ, മൃദംഗങ്ങളും തുടികളും, ഉച്ചത്തിൽ മുഴങ്ങി. വിജയത്തിനായി അദ്ദേഹം സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ സജ്ജമാക്കി; ഒരു ശുഭദിനം തിരഞ്ഞെടുത്ത്, രാജാവ് യുദ്ധസംഗീതത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു. പല സ്ഥലങ്ങളിലും യുദ്ധങ്ങൾ നടന്നു; ശക്തികൊണ്ട് അദ്ദേഹം മറ്റെല്ലാ രാജാക്കന്മാരെയും ജയിച്ചു. തന്റെ ഭുജബലം കൊണ്ട് ഏഴ് ദ്വീപുകളെയും അധീനത്തിലാക്കി; കപ്പം വാങ്ങി ശിക്ഷാദണ്ഡം മാറ്റി, രാജാക്കന്മാർക്ക് അനുമതി നൽകി. ആ സമയത്ത്, ഭൂമണ്ഡലത്തിലുടനീളം, ഒരേയൊരു രാജാവ് മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ, പരാക്രമത്തിന്റെയും പ്രതാപത്തിന്റെയും സൂര്യൻ.

Verse 324 (दोहा/सोरठा)

स्वबस बिस्व करि बाहुबल निज पुर कीन्ह प्रबेसु। अरथ धरम कामादि सुख सेवइ समयँ नरेसु।।154।।

svabasu bisva kari bāhubala nija pura kīnha prabesu | aratha dharama kāmādi sukha sevai samayaṁ naresu ||154||

ഭുജബലത്തിന്റെ മഹിമകൊണ്ട് സർവ്വലോകത്തെയും തന്റെ അധീനത്തിലാക്കി രാജാവ് തന്റെ സ്വന്തം നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നെ കാലോചിതമായും മര്യാദാപൂർവ്വമായും അദ്ദേഹം അർത്ഥവും ധർമ്മവും അനുഷ്ഠിച്ചു; കാമം മുതലായ ധർമ്മാനുസൃത ഭോഗങ്ങളും അനുഭവിച്ചു—രാജധർമ്മത്തിന് യോജിച്ച വിധത്തിൽ സുഖം ആസ്വദിച്ചു.

Verse 325 (चौपाई)

भूप प्रतापभानु बल पाई। कामधेनु भै भूमि सुहाई।। सब दुख बरजित प्रजा सुखारी। धरमसील सुंदर नर नारी।। सचिव धरमरुचि हरि पद प्रीती। नृप हित हेतु सिखव नित नीती।। गुर सुर संत पितर महिदेवा। करइ सदा नृप सब कै सेवा।। भूप धरम जे बेद बखाने। सकल करइ सादर सुख माने।। दिन प्रति देह बिबिध बिधि दाना। सुनहु सास्त्र बर बेद पुराना।। नाना बापीं कूप तड़ागा। सुमन बाटिका सुंदर बागा।। बिप्रभवन सुरभवन सुहाए। सब तीरथन्ह बिचित्र बनाए।।

bhūpa pratāpa-bhānu bala pāī. kāma-dhenu bhai bhūmi suhāī.. saba dukha barajita prajā sukhārī. dharama-sīla sundara nara nārī.. saciva dharama-ruci hari-pada prītī. nṛpa-hita hetu sikhava nita nītī.. guru sura santa pitara mahi-devā. karai sadā nṛpa saba kai sevā.. bhūpa dharama je beda bakhāne. sakala karai sādara sukha māne.. dina prati deha bibidha bidhi dānā. sunahu sāstra bara beda purānā.. nānā bāpīṁ kūpa taṛāgā. sumana bāṭikā sundara bāgā.. bipra-bhavana sura-bhavana suhāe. saba tīrathanha bicitra banāe..

പ്രതാപഭാനു രാജാവ് ശക്തി നേടി, ഭൂമിയെ സുന്ദരമാക്കി; അവൾ കാമധേനുവിന് തുല്യമായി. എല്ലാ ദുഃഖവും ഒഴിവായി; പ്രജകൾ സന്തോഷവാന്മാരായി. പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും സുന്ദരരും ധർമ്മനിഷ്ഠരുമായിരുന്നു. മന്ത്രിമാർ ധർമ്മത്തിലും ഹരിപാദങ്ങളിലും അനുരക്തരായിരുന്നു; രാജ്യത്തിന്റെ നന്മയ്ക്കായി ദിനവും നീതിയും നല്ല നടപ്പും പഠിപ്പിച്ചു. ഗുരുക്കന്മാർ, ദേവന്മാർ, സന്തുക്കൾ, പിതൃക്കൾ, ബ്രാഹ്മണർ, 'ഭൂമിയിലെ ദേവന്മാർ', എപ്പോഴും രാജാവിനാൽ സേവിക്കപ്പെട്ടു. വേദങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന രാജധർമ്മം, അദ്ദേഹം അതെല്ലാം ഭക്തിപൂർവ്വം പാലിച്ചു, അതിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തി. ദിനംപ്രതി വിവിധ വിധങ്ങളിൽ ദാനം നൽകി, ഉത്തമ ശാസ്ത്രങ്ങൾ, വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും, അനുശാസിക്കുന്നതുപോലെ. പല കിണറുകൾ, കുളങ്ങൾ, തടാകങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചു; പുഷ്പോദ്യാനങ്ങളും സുന്ദരമായ തോട്ടങ്ങളും നട്ടുപിടിപ്പിച്ചു. ബ്രാഹ്മണർക്കുള്ള വീടുകളും ദേവാലയങ്ങളും സുന്ദരമായിരുന്നു; അത്ഭുതകരമായ തീർത്ഥാടന സ്ഥലങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 326 (दोहा/सोरठा)

जँह लगि कहे पुरान श्रुति एक एक सब जाग। बार सहस्त्र सहस्त्र नृप किए सहित अनुराग।।155।।

jaṁh lagi kahe purāna śruti eka-eka saba jāga | bāra sahastra sahastra nṛpa kiē sahita anurāga ||155||

പുരാണങ്ങളും ശ്രുതിയും പറയുന്നതുപോലെ—ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ എല്ലാ വൃത്താന്തങ്ങളിലും—വീണ്ടും വീണ്ടും, ആയിരങ്ങൾക്കായിരങ്ങൾ രാജാക്കന്മാർ ഉയർന്നു; അതും ധർമ്മത്തോടും ഭഗവാനോടും സ്നേഹബന്ധത്തോടെ.

Verse 327 (चौपाई)

हृदयँ न कछु फल अनुसंधाना। भूप बिबेकी परम सुजाना।। करइ जे धरम करम मन बानी। बासुदेव अर्पित नृप ग्यानी।। चढ़ि बर बाजि बार एक राजा। मृगया कर सब साजि समाजा।। बिंध्याचल गभीर बन गयऊ। मृग पुनीत बहु मारत भयऊ।। फिरत बिपिन नृप दीख बराहू। जनु बन दुरेउ ससिहि ग्रसि राहू।। बड़ बिधु नहि समात मुख माहीं। मनहुँ क्रोधबस उगिलत नाहीं।। कोल कराल दसन छबि गाई। तनु बिसाल पीवर अधिकाई।। घुरुघुरात हय आरौ पाएँ। चकित बिलोकत कान उठाएँ।।

hṛdayaṁ na kachu phala anusandhānā. bhūpa bibekī parama sujānā.. karai je dharama karama mana bānī. bāsudeva arpita nṛpa gyānī.. caṛhi bara bāji bāra eka rājā. mṛgayā kara saba sāji samājā.. biṁdhyācala gabhīra bana gayū. mṛga punīta bahu mārat bhayū.. phirata bipina nṛpa dīkha barāhū. janu bana dureu sasi-hi grasi rāhū.. baṛa bidhu nahi samāta mukha māhīṁ. manahuṁ krodha-basa ugilata nāhīṁ.. kola karāla dasana chabi gāī. tanu bisāla pīvara adhikāī.. ghuru-ghurāta haya ārau pāeṁ. cakita bilokata kāna uṭhāeṁ..

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്വാർത്ഥഫലം തേടിയില്ല; രാജാവ് വിവേകിയും അത്യന്തം ജ്ഞാനിയുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം മനസ്സാലും വാക്കാലും ചെയ്ത എല്ലാ ധർമ്മകർമ്മങ്ങളും വാസുദേവന് സമർപ്പിച്ചു. ഒരു ഉത്തമ കുതിരപ്പുറത്ത് കയറി, രാജാവ് വേട്ടയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു, എല്ലാ സാമഗ്രികളോടും പരിവാരത്തോടും. വിന്ധ്യപർവ്വതത്തിലെ ആഴമായ വനങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചു, അവിടെ പല മൃഗങ്ങളെയും വേട്ടയാടി. വനത്തിൽ ചുറ്റിനടക്കുമ്പോൾ, രാജാവ് ഒരു പന്നിയെ കണ്ടു, വനത്തിൽ രാഹു ചന്ദ്രനെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ. ആ ഗോളം വളരെ വലുതായിരുന്നു, അതിന്റെ വായിൽ ഒതുങ്ങിയില്ല, കോപം കൊണ്ട് വിഴുങ്ങാൻ നിൽക്കാത്തതുപോലെ. അതിന്റെ കോമ്പല്ലുകൾ ഭീകരമായിരുന്നു, രൂപം വലുതും കനത്തതുമായിരുന്നു. അത് മുരണ്ടു; കുതിരയും കാലുകൾ തട്ടി, അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കി, ചെവികൾ ഉയർത്തി.

Verse 328 (दोहा/सोरठा)

नील महीधर सिखर सम देखि बिसाल बराहु। चपरि चलेउ हय सुटुकि नृप हाँकि न होइ निबाहु।।156।।

nīla mahīdhara śikhara sama dekhi bisāla barāhu | capari caleu haya suṭuki nṛpa hā̃ki na hoi nibāhu ||156||

മഹാപർവ്വതശിഖരത്തെപ്പോലെ കറുത്ത വർണ്ണമുള്ള ആ അതിവിശാലമായ വരാഹത്തെ കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ രാജാവ് ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു. കുതിരയെ കുത്തി അതിവേഗം പാഞ്ഞുചെന്നു; നിയന്ത്രണം പാലിക്കാനാകാത്തത്ര വേഗത്തിൽ.

Verse 329 (चौपाई)

आवत देखि अधिक रव बाजी। चलेउ बराह मरुत गति भाजी।। तुरत कीन्ह नृप सर संधाना। महि मिलि गयउ बिलोकत बाना।। तकि तकि तीर महीस चलावा। करि छल सुअर सरीर बचावा।। प्रगटत दुरत जाइ मृग भागा। रिस बस भूप चलेउ संग लागा।। गयउ दूरि घन गहन बराहू। जहँ नाहिन गज बाजि निबाहू।। अति अकेल बन बिपुल कलेसू। तदपि न मृग मग तजइ नरेसू।। कोल बिलोकि भूप बड़ धीरा। भागि पैठ गिरिगुहाँ गभीरा।। अगम देखि नृप अति पछिताई। फिरेउ महाबन परेउ भुलाई।।

āvata dekhi adhika rava bājī. caleu barāha maruta gati bhājī.. turata kīnha nṛpa sara saṁdhānā. mahi mili gayau bilokata bānā.. taki-taki tīra mahīsa calāvā. kari chala suara sarīra bacāvā.. pragaṭata durata jāi mṛga bhāgā. risa basa bhūpa caleu saṅga lāgā.. gayau dūri ghana gahana barāhū. jahã nāhina gaja bāji nibāhū.. ati akela bana bipula kalesū. tadapi na mṛga maga tajai naresū.. kola biloki bhūpa baṛa dhīrā. bhāgi paiṭha giriguhā̃ gabhīrā.. agama dekhi nṛpa ati pachitāī. phireu mahābana pareu bhulāī..

വലിയ ശബ്ദത്തോടെ അടുത്തുവരുന്ന കുതിരസവാരിക്കാരെ കണ്ട്, പന്നി കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ഓടി. ഉടൻ രാജാവ് ഒരു അമ്പ് തിരുമ്മി എയ്തു; എന്നാൽ, അദ്ദേഹം നോക്കിയപ്പോൾ, അമ്പ് ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും ആ മഹാമൃഗത്തിന്റെ നേരെ അമ്പെയ്തു; വഞ്ചനാപൂർവ്വമായ വഴികളിലൂടെ പന്നി തന്റെ ശരീരം രക്ഷിച്ചു. പിന്നീട്, ഒരു നിമിഷം മാത്രം കാണിച്ചുകൊണ്ട്, ഇര പാഞ്ഞു; രാജാവ്, കോപം കൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ട്, അതിനെ പിന്തുടർന്നു. അത് ദൂരെ ഒരു ഇടതൂർന്ന ഇരുണ്ട വനത്തിലേക്ക് പോയി, ആനകൾക്കോ കുതിരകൾക്കോ പിന്തുടരാൻ കഴിയാത്ത സ്ഥലം. വനത്തിൽ ഏകനായി, കഠിനമായ ക്ലേശത്തിൽ, എങ്കിലും മനുഷ്യനാഥൻ മൃഗത്തിന്റെ പാത ഉപേക്ഷിച്ചില്ല. പന്നിയെ കണ്ട്, ദൃഢനിശ്ചയമുള്ള രാജാവ് മുന്നേറി; പക്ഷേ അത് ഓടി പർവ്വതത്തിലെ ഒരു ആഴമായ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അത് പ്രാപിക്കാൻ കഴിയാത്തതായി കണ്ട്, രാജാവ് വലിയ ഖേദത്തോടെ മടങ്ങി; ആ വലിയ വനത്തിൽ അദ്ദേഹം വഴിതെറ്റി.

Verse 330 (दोहा/सोरठा)

खेद खिन्न छुद्धित तृषित राजा बाजि समेत। खोजत ब्याकुल सरित सर जल बिनु भयउ अचेत।।157।।

kheda khinna chuddhita tṛṣita rājā bāji sameta | khojata byākula sarita sara jala binu bhayu aceta ||157||

ദുഃഖത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച്, മനസ്സുതളർന്ന്, വിശപ്പും ദാഹവും പീഡിപ്പിച്ച്, രാജാവ് കുതിരയോടുകൂടെ ആശങ്കയോടെ തിരഞ്ഞുതിരിഞ്ഞു. എങ്കിലും നദിയുമില്ല, തടാകവുമില്ല, ജലവും ഇല്ല; ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ബോധംകെട്ടുവീണു.

Verse 331 (चौपाई)

फिरत बिपिन आश्रम एक देखा। तहँ बस नृपति कपट मुनिबेषा।। जासु देस नृप लीन्ह छड़ाई। समर सेन तजि गयउ पराई।। समय प्रतापभानु कर जानी। आपन अति असमय अनुमानी।। गयउ न गृह मन बहुत गलानी। मिला न राजहि नृप अभिमानी।। रिस उर मारि रंक जिमि राजा। बिपिन बसइ तापस कें साजा।। तासु समीप गवन नृप कीन्हा। यह प्रतापरबि तेहि तब चीन्हा।। राउ तृषित नहि सो पहिचाना। देखि सुबेष महामुनि जाना।। उतरि तुरग तें कीन्ह प्रनामा। परम चतुर न कहेउ निज नामा।।

phirata bipina āśrama eka dekhā | tahã̐ basa nṛpati kapaṭa munibeṣā || jāsu desa nṛpa līnha chaṛāī | samara sena taji gayau parāī || samaya pratāpabhānu kara jānī | āpana ati asamaya anumānī || gayau na gṛha mana bahuta galānī | milā na rājahi nṛpa abhimānī || risa ura māri raṅka jimi rājā | bipina basai tāpasa keṃ sājā || tāsu samīpa gavana nṛpa kīnhā | yaha pratāparabi tehi taba cīnhā || rāu tṛṣita nahi so pahicānā | dekhi subeṣa mahāmuni jānā || utari turaga teṃ kīnha pranāmā | parama catura na kaheu nija nāmā ||

വനത്തിൽ ചുറ്റിനടന്നപ്പോൾ ഒരു ആശ്രമം കണ്ടു; അവിടെ ഒരു രാജാവ് വസിച്ചിരുന്നു, വഞ്ചകൻ, മുനിവേഷം ധരിച്ചവൻ. അവന്റെ രാജ്യം മറ്റൊരു രാജാവ് പിടിച്ചെടുത്തിരുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ സൈന്യത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച് അയാൾ അന്യദേശത്തേക്ക് പോയി. പ്രതാപഭാനുവിന്റെ സമയം വന്നെത്തിയെന്ന് അറിഞ്ഞ്, തനിക്ക് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ സമയമെന്ന് അയാൾ കരുതി. വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങിയില്ല; മനസ്സ് വല്ലാതെ ദുഃഖിച്ചു. അഹങ്കാരിയായ രാജാവിന് രാജ്യം തിരിച്ചുകിട്ടിയില്ല, ഹൃദയത്തിൽ കോപം പടർന്ന്, ദരിദ്രൻ രാജാവായി നടക്കുന്നതുപോലെ, താപസവേഷത്തിൽ വനത്തിൽ വസിച്ചു. രാജകുമാരൻ അയാളുടെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു; അപ്പോൾ പ്രതാപരവി അയാളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. രാജാവ്, ആവേശത്തോടെയും അജ്ഞതയോടെയും, അയാളെ മനസ്സിലാക്കിയില്ല; സുന്ദരമായ വേഷം കണ്ട് മഹാമുനിയെന്ന് കരുതി. കുതിരയിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി പ്രണാമം ചെയ്തു; അത്യന്തം ചതുരനായതിനാൽ തന്റെ പേര് പറഞ്ഞില്ല.

Verse 332 (दोहा/सोरठा)

भूपति तृषित बिलोकि तेहिं सरबरु दीन्ह देखाइ। मज्जन पान समेत हय कीन्ह नृपति हरषाइ।।158।।

bhūpati tṛṣita biloki tehiṁ sarabaru dīnha dekhāi | majjana pāna sameta haya kīnha nṛpati haraṣāi ||158||

ദാഹത്താൽ പീഡിതനായ രാജാവിനെ കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ഒരു തടാകം കാണിച്ചു. ഹൃദയം നിറഞ്ഞ സന്തോഷത്തോടെ രാജാവ് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തു; തൃപ്തിവരെയും ജലം കുടിച്ചു.

Verse 333 (चौपाई)

गै श्रम सकल सुखी नृप भयऊ। निज आश्रम तापस लै गयऊ।। आसन दीन्ह अस्त रबि जानी। पुनि तापस बोलेउ मृदु बानी।। को तुम्ह कस बन फिरहु अकेलें। सुंदर जुबा जीव परहेलें।। चक्रबर्ति के लच्छन तोरें। देखत दया लागि अति मोरें।। नाम प्रतापभानु अवनीसा। तासु सचिव मैं सुनहु मुनीसा।। फिरत अहेरें परेउँ भुलाई। बडे भाग देखउँ पद आई।। हम कहँ दुर्लभ दरस तुम्हारा। जानत हौं कछु भल होनिहारा।। कह मुनि तात भयउ अँधियारा। जोजन सत्तरि नगरु तुम्हारा।।

gai śrama sakala sukhī nṛpa bhayū. nija āśrama tāpasa lai gayū.. āsana dīnha asta rabi jānī. puni tāpasa boleu mṛdu bānī.. ko tumha kasa bana phirahu akelẽ. sundara jubā jīva parahẽlẽ.. cakrabarti ke lacchana torẽ. dekhata dayā lāgi ati morẽ.. nāma pratāpabhānu avanīsā. tāsu saciva maiṁ sunahu munīsā.. phirata ahērẽ pareuṁ bhulāī. baṛe bhāga dekhuṁ pada āī.. hama kahaँ durlabha darasa tumhārā. jānata hauṁ kachu bhala honihārā.. kaha muni tāta bhayau aँdhiyārā. jojana sattari nagaru tumhārā..

കുറച്ച് ദൂരം നടന്നപ്പോൾ രാജാവിന്റെ ക്ഷീണം മുഴുവൻ മാറി, അയാൾ സുഖിച്ചു. താപസൻ അവനെ തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി. സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നത് മനസ്സിലാക്കി ആസനം നൽകി; എന്നിട്ട് താപസൻ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: "നിങ്ങൾ ആരാണ്, എന്തുകൊണ്ടാണ് വനത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്ക് അലഞ്ഞുനടക്കുന്നത്, ഇത്ര സുന്ദരനായ ഒരു യുവാവ്, കാണുമ്പോൾ ആശ്ചര്യം തോന്നുന്നവൻ? നിങ്ങളിൽ ചക്രവർത്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണുന്നു; നിങ്ങളെ കണ്ട് എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മഹത്തായ കരുണ ഉയർന്നുവരുന്നു. നിങ്ങളുടെ പേര് പ്രതാപഭാനുവെന്ന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്, ഭൂമിയുടെ അധിപൻ; ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മന്ത്രിയാണ്, കേൾക്കൂ മുനീന്ദ്രാ. വേട്ടയാടുമ്പോൾ വഴി തെറ്റി; നല്ല ഭാഗ്യത്താൽ നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങളിൽ എത്തിച്ചേർന്നു. എനിക്ക് നിങ്ങളുടെ ദർശനം ദുർലഭമാണ്; എന്തോ നല്ലത് സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നുവെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു." മുനി പറഞ്ഞു, "പ്രിയപുത്രാ, ഇരുട്ട് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; നിങ്ങളുടെ നഗരം എഴുപത് യോജന ദൂരത്തിലാണ്."

Verse 334 (दोहा/सोरठा)

निसा घोर गम्भीर बन पंथ न सुनहु सुजान। बसहु आजु अस जानि तुम्ह जाएहु होत बिहान।।159(क)।। तुलसी जसि भवतब्यता तैसी मिलइ सहाइ। आपुनु आवइ ताहि पहिं ताहि तहाँ लै जाइ।।159(ख)।।

nisā ghora gambhīra bana pantha na sunahu sujāna | basahu āju asa jāni tumha jāehu hota bihāna ||159(ka)|| tulasī jasi bhavatabyatā taisī milai sahāi | āpunu āvai tāhi paiṁ tāhi tahāṁ lai jāi ||159(kha)||

“രാത്രി ഭയാനകമാണ്; വനപാത ആഴവും അപകടകരവുമാണ്—ഹേ വിവേകിയേ, ഉപദേശം അവഗണിക്കരുത്. ഇന്ന് ഇവിടെ തന്നെ താമസിക്കൂ; ഇതറിഞ്ഞുകൊൾക: പുലർച്ചെ വന്നാൽ നീ പോകാം. തുളസീദാസ് പറയുന്നു: ഒരാളുടെ ഭാഗ്യവും ധർമ്മയോഗ്യതയും എങ്ങനെയോ, അങ്ങനെയേ അവന് ലഭിക്കുന്ന സഹായവും. യോഗ്യനു സഹായം സ്വയം എത്തും; അവനെ സമീപിച്ച്, പിന്നെ അവനെ അവന്റെ യഥോചിത സ്ഥാനത്തേക്കു നയിക്കും.”

Verse 335 (चौपाई)

भलेहिं नाथ आयसु धरि सीसा। बाँधि तुरग तरु बैठ महीसा।। नृप बहु भाँती प्रसंसेउ ताही। चरन बंदी निज भाग्य सराही।। पुनि बोले मृदु गिरा सुहाई। जानि पिता प्रभु करउँ ढिठाई।। मोहि मुनीस सुत सेवक जानी। नाथ नाम निज कहहु बखानी।। तेहि न जान नृप नृपहि सो जाना। भूप सुह्रद सो कपट सयाना।। बैरी पुनि छत्री पुनि राजा। छल बल कीन्ह चहइ निज काजा।। समुझि राजसुख दुखित अराती। अवाँ अनल इव सुलगइ छाती।। सरल बचन नृप के सुनि काना। बयर सँभारि हृदयँ हरषाना।।

bhalehi nātha āyasu dhari sīsā | bā̃dhi turaga taru baiṭha mahīsā || nṛpa bahu bhā̃tī prasaṁseu tāhī | carana baṁdī nija bhāgya sarāhī || puni bole mṛdu girā suhāī | jāni pitā prabhu karaũ ḍhiṭhāī || mohi munīsa suta sevaka jānī | nātha nāma nija kahahu bakhānī || tehi na jāna nṛpa nṛpahi so jānā | bhūpa suhṛda so kapaṭa sayānā || bairī puni chatrī puni rājā | chala bala kīnha cahai nija kājā || samujhi rāja-sukha dukhita arātī | avā̃ anala iva sulagai chātī || sarala bacana nṛpa ke suni kānā | bayara sãbhāri hṛdayã haraṣānā ||

"ശരി, എന്റെ നാഥാ, നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞ തലയിൽ." കുതിരയെ മരത്തിൽ കെട്ടിയിട്ട്, മഹീഷൻ ഇരുന്നു. രാജാവ് അദ്ദേഹത്തെ പലവിധത്തിൽ പ്രശംസിച്ചു, പാദങ്ങളിൽ വണങ്ങി, തന്റെ ഭാഗ്യത്തെ അനുഗ്രഹിച്ചു. പിന്നീട്, മൃദുവും മനോഹരവുമായ വാക്കുകളിൽ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു, "നിങ്ങളെ പിതാവായി കണ്ട്, നാഥാ, ഞാൻ ധൈര്യപ്പെടുന്നു. എന്നെ മുനിയുടെ പുത്രനും നിങ്ങളുടെ സേവകനുമായി കണക്കാക്കി, നാഥാ, ദയവായി നിങ്ങളുടെ പേര് പറഞ്ഞുതരൂ." രാജാവ് അദ്ദേഹത്തെ അറിഞ്ഞില്ല; എന്നാൽ അദ്ദേഹം രാജാവിനെ അറിഞ്ഞിരുന്നു, ഒരു സുഹൃത്തായി കാണപ്പെടുന്ന, എന്നാൽ വഞ്ചകനായ ഒരു കുതന്ത്രി. ശത്രുവും, ക്ഷത്രിയനും, രാജാവും കൂടിയായ അദ്ദേഹം, വഞ്ചനയിലൂടെയും ബലത്തിലൂടെയും തന്റെ ലക്ഷ്യം നേടാൻ ശ്രമിച്ചു. രാജകീയ സുഖത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ച് ശത്രു വേദനിച്ചു; അഗ്നിയെപ്പോലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നെഞ്ചം കത്തിത്തുടങ്ങി. രാജാവിന്റെ ലളിതമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അദ്ദേഹം തന്റെ വൈരാഗ്യം ഒതുക്കി, ഹൃദയത്തിൽ സന്തോഷിച്ചു.

Verse 336 (दोहा/सोरठा)

कपट बोरि बानी मृदुल बोलेउ जुगुति समेत। नाम हमार भिखारि अब निर्धन रहित निकेति।।160।।

kapaṭ bori bānī mṛdula boleu juguti sameta | nāma hamāra bhikhāri aba nirdhana rahita niketi ||160||

എല്ലാ കപടതയും ഒഴുക്കി, യോജിച്ച നയത്തോടെയും മൃദുവായ വാക്കുകളോടെയും അവൻ പറഞ്ഞു: “എന്റെ പേര് ‘ഭിക്ഷുക്കൻ’; ഈ നിമിഷം മുതൽ ഞാൻ ദരിദ്രൻ, വീടില്ലാത്തവൻ.”

Verse 337 (चौपाई)

कह नृप जे बिग्यान निधाना। तुम्ह सारिखे गलित अभिमाना।। सदा रहहि अपनपौ दुराएँ। सब बिधि कुसल कुबेष बनाएँ।। तेहि तें कहहि संत श्रुति टेरें। परम अकिंचन प्रिय हरि केरें।। तुम्ह सम अधन भिखारि अगेहा। होत बिरंचि सिवहि संदेहा।। जोसि सोसि तव चरन नमामी। मो पर कृपा करिअ अब स्वामी।। सहज प्रीति भूपति कै देखी। आपु बिषय बिस्वास बिसेषी।। सब प्रकार राजहि अपनाई। बोलेउ अधिक सनेह जनाई।। सुनु सतिभाउ कहउँ महिपाला। इहाँ बसत बीते बहु काला।।

kaha nṛpa je bigyāna nidhānā | tumha sārikhē galita abhimānā || sadā rahahi apanapau durāēṁ | saba bidhi kusala ku-bēṣa banāēṁ || tēhi tēṁ kahahi santa śruti ṭērēṁ | parama akiñcana priya hari केरēṁ || tumha sama adhana bhikhāri agēhā | hōta birañci sivahi sandēhā || jōsi-sōsi tava carana namāmī | mō para kṛpā kari-a aba svāmī || sahaja prīti bhūpati kai dēkhī | āpu biṣaya bisvāsa bisēṣī || saba prakāra rājahi apanāī | bōlēu adhika sanēha janāī || sunu satibhāu kahuṁ mahipālā | ihāṁ basata bītē bahu kālā ||

"രാജാവേ, നിങ്ങൾ വിവേകത്തിന്റെ ഖനിയാണ്; നിങ്ങളെപ്പോലുള്ളവരിൽ അഹങ്കാരം ഇല്ലാതായിരിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ എപ്പോഴും സ്വയം പ്രദർശനം മറച്ചുവെക്കുന്നു, എല്ലാ വിധത്തിലും വിവേകപൂർണ്ണമായ ബാഹ്യവേഷം നിലനിർത്തുന്നു. അതിനാൽ സന്തുക്കളും വേദങ്ങളും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു: പരമമായി 'നിർഭാഗ്യവാന്മാർ' ഹരിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്. നിങ്ങളെപ്പോലെ നിരാലംബനും ഭിക്ഷക്കാരനുമായ ഒരാൾ, ബ്രഹ്മാവിനെയും ശിവനെയും പോലും സംശയത്തിലാക്കും! നന്നായി വിചാരിച്ചശേഷം ഞാൻ നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങളിൽ വണങ്ങുന്നു; ഇനി, നാഥാ, എന്നോട് കരുണ കാണിക്കൂ. രാജാവ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ സ്നേഹവും ഏകാഗ്രമായ വിശ്വാസവും കണ്ടു. എല്ലാ വിധത്തിലും അദ്ദേഹത്തെ സ്വന്തമായി സ്വീകരിച്ചു, കൂടുതൽ സ്നേഹം കാണിച്ചുകൊണ്ട് സംസാരിച്ചു: 'കേൾക്കൂ, ഭൂമിയുടെ രക്ഷകാ, ഞാൻ എന്റെ യഥാർത്ഥ ഉദ്ദേശ്യം പറയാം. ഞാൻ ഇവിടെ വളരെക്കാലമായി താമസിക്കുന്നു...'"