Prakarana 16

Verse 318 (दोहा/सोरठा)

तहँ करि भोग बिसाल तात गउँ कछु काल पुनि। होइहहु अवध भुआल तब मैं होब तुम्हार सुत।।151।।

tahā̃ kari bhoga bisāla tāta gaũ kachu kāla puni | hoihahu avadha bhuāla taba maĩ hoba tumhāra suta ||151||

“ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਅਵਧ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣੇਂਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਂਗਾ।”

Verse 319 (चौपाई)

इच्छामय नरबेष सँवारें। होइहउँ प्रगट निकेत तुम्हारे।। अंसन्ह सहित देह धरि ताता। करिहउँ चरित भगत सुखदाता।। जे सुनि सादर नर बड़भागी। भव तरिहहिं ममता मद त्यागी।। आदिसक्ति जेहिं जग उपजाया। सोउ अवतरिहि मोरि यह माया।। पुरउब मैं अभिलाष तुम्हारा। सत्य सत्य पन सत्य हमारा।। पुनि पुनि अस कहि कृपानिधाना। अंतरधान भए भगवाना।। दंपति उर धरि भगत कृपाला। तेहिं आश्रम निवसे कछु काला।। समय पाइ तनु तजि अनयासा। जाइ कीन्ह अमरावति बासा।।

icchāmaya narabeṣa saṁvāreṁ | hoihaũ pragaṭa niketa tumhāre || aṁsanha sahita deha dhari tātā | karihaũ carita bhagata sukhadātā || je suni sādara nara baṛabhāgī | bhava tarihahiṁ mamatā mada tyāgī || ādisakti jehiṁ jaga upajāyā | sou avatarihi mori yaha māyā || purauba maiṁ abhilāṣa tumhārā | satya satya pana satya hamārā || puni puni asa kahi kṛpānidhānā | antaradhāna bhae bhagavānā || daṁpati ura dhari bhagata kṛpālā | tehiṁ āśrama nivase kachu kālā || samaya pāi tanu taji anayāsā | jāi kīnha amarāvati bāsā ||

'ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਸਹਿਤ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਚਰਿੱਤਰ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ। ਜੋ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨਗੇ, ਉਹ ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮਦ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਗਤ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ - ਉਹ ਵੀ ਅਵਤਾਰ ਲਵੇਗੀ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੱਚ, ਸੱਚ - ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸੱਚ ਹੈ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਕਹਿ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਭਗਵਾਨ, ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਧਰਮੀ ਦੰਪਤੀ, ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਭਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਟ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 320 (दोहा/सोरठा)

यह इतिहास पुनीत अति उमहि कही बृषकेतु। भरद्वाज सुनु अपर पुनि राम जनम कर हेतु।।152।।

yaha itihāsa punīta ati umahi kahī bṛṣaketu | bharadvāja sunu apara puni rāma janama kara hetu ||152||

ਇਹ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਬ੍ਰਿਸ਼ਕੇਤੁ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਮਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਭਰਦਵਾਜ! ਅੱਗੇ ਵੀ ਫਿਰ ਸੁਣ—ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 321 (चौपाई)

सुनु मुनि कथा पुनीत पुरानी। जो गिरिजा प्रति संभु बखानी।। बिस्व बिदित एक कैकय देसू। सत्यकेतु तहँ बसइ नरेसू।। धरम धुरंधर नीति निधाना। तेज प्रताप सील बलवाना।। तेहि कें भए जुगल सुत बीरा। सब गुन धाम महा रनधीरा।। राज धनी जो जेठ सुत आही। नाम प्रतापभानु अस ताही।। अपर सुतहि अरिमर्दन नामा। भुजबल अतुल अचल संग्रामा।। भाइहि भाइहि परम समीती। सकल दोष छल बरजित प्रीती।। जेठे सुतहि राज नृप दीन्हा। हरि हित आपु गवन बन कीन्हा।।

sunu muni kathā punīta purānī | jo girijā prati saṃbhu bakhānī || bisva bidita eka kaikaya desū | satyaketū tahã basai naresū || dharama dhuraṃdhara nīti nidhānā | teja pratāpa sīla balavānā || tehi kẽ bhae jugala suta bīrā | saba guna dhāma mahā ranadhīrā || rāja dhanī jo jeṭha suta āhī | nāma pratāpabhānu asa tāhī || apara sutahi arimardana nāmā | bhujabala atula acala saṃgrāmā || bhāihi bhāihi parama samītī | sakala doṣa chala barajita prītī || jeṭhe sutahi rāja nṛpa dīnhā | hari hita āpu gavana bana kīnhā ||

ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਕਹੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੈਕਯ ਦੇਸ਼ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ ਸਤਿਯਕੇਤੂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਧਰਮ ਦਾ ਧੁਰੰਧਰ, ਨੀਤੀ ਦਾ ਖਜਾਨਾ - ਤੇਜ, ਪ੍ਰਤਾਪ, ਸੀਲ ਅਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਮ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਥਿਰ। ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜ ਦਾ ਭਾਰ ਸੰਭਾਲਣ ਯੋਗ, ਪ੍ਰਤਾਪਭਾਨੂ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਅਰਿਮਰਦਨ ਸੀ - ਉਸਦੀ ਭੁਜਾ ਦਾ ਬਲ ਅਤੁੱਲ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਚਲ। ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰਤਾ ਸੀ: ਪ੍ਰੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਛਲ ਦੂਰ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਜ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਨੇ ਹਰੀ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 322 (दोहा/सोरठा)

जब प्रतापरबि भयउ नृप फिरी दोहाई देस। प्रजा पाल अति बेदबिधि कतहुँ नहीं अघ लेस।।153।।

jaba pratāpa-rabi bhayu nṛpa phirī dohāī desa | prajā pāla ati beda-bidhi katahū̃ nahī̃ agha lesa ||153||

ਜਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਦੇਸ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਡੰਕਾ ਵੱਜਿਆ। ਉਹ ਵੇਦ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਾਪ ਦੀ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਛਾਂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 323 (चौपाई)

नृप हितकारक सचिव सयाना। नाम धरमरुचि सुक्र समाना।। सचिव सयान बंधु बलबीरा। आपु प्रतापपुंज रनधीरा।। सेन संग चतुरंग अपारा। अमित सुभट सब समर जुझारा।। सेन बिलोकि राउ हरषाना। अरु बाजे गहगहे निसाना।। बिजय हेतु कटकई बनाई। सुदिन साधि नृप चलेउ बजाई।। जँह तहँ परीं अनेक लराईं। जीते सकल भूप बरिआई।। सप्त दीप भुजबल बस कीन्हे। लै लै दंड छाड़ि नृप दीन्हें।। सकल अवनि मंडल तेहि काला। एक प्रतापभानु महिपाला।।

nṛpa hitakāraka saciva sayānā | nāma dharmaruci śukra samānā || saciva sayāna bandhu balabīrā | āpu pratāpapuñja raṇadhīrā || sena saṅga caturaṅga apārā | amita subhaṭa saba samara jujhārā || sena biloki rāu haraṣānā | aru bāje gahagahe nisānā || bijaya hetu kaṭakaī banāī | sudina sādhi nṛpa caleu bajāī || jaṁha taṁha parīṁ aneka larāīṁ | jīte sakala bhūpa bariāī || sapta dīpa bhujabala basa kīnhe | lai lai daṇḍa chāḍi nṛpa dīnhe || sakala avani maṇḍala tehi kālā | eka pratāpabhānu mahipālā ||

ਰਾਜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਆਣਾ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਰਾਜ ਦਾ ਸੱਚਾ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਧਰਮਰੁਚੀ ਨਾਮ ਵਾਲਾ - ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ। ਮੰਤਰੀ ਸਿਆਣਾ ਸੀ; ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ ਸੀ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦਾ ਖਜਾਨਾ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਤੁਰੰਗ ਸੈਨਾ ਸੀ, ਅਣਗਿਣਤ ਯੋਧੇ, ਸਾਰੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਸੈਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸੰਕੇਤ - ਨਗਾਰੇ ਅਤੇ ਤੂਰੀਆਂ - ਗੂੰਜ ਉੱਠੇ। ਵਿਜੈ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ; ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਚੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਯੁੱਧ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਆਪਣੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ; ਕਰ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਦੰਡ ਮੁਆਫ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ - ਪ੍ਰਤਾਪਭਾਨੂ, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦਾ ਸੂਰਜ।

Verse 324 (दोहा/सोरठा)

स्वबस बिस्व करि बाहुबल निज पुर कीन्ह प्रबेसु। अरथ धरम कामादि सुख सेवइ समयँ नरेसु।।154।।

svabasu bisva kari bāhubala nija pura kīnha prabesu | aratha dharama kāmādi sukha sevai samayaṁ naresu ||154||

ਭੁਜਬਲ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਅਰਥ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਾਮ ਆਦਿਕ ਧਰਮ-ਸੰਮਤ ਭੋਗ ਭੋਗੇ—ਇਉਂ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਕੂਲ ਸੁਖ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਲਿਆ।

Verse 325 (चौपाई)

भूप प्रतापभानु बल पाई। कामधेनु भै भूमि सुहाई।। सब दुख बरजित प्रजा सुखारी। धरमसील सुंदर नर नारी।। सचिव धरमरुचि हरि पद प्रीती। नृप हित हेतु सिखव नित नीती।। गुर सुर संत पितर महिदेवा। करइ सदा नृप सब कै सेवा।। भूप धरम जे बेद बखाने। सकल करइ सादर सुख माने।। दिन प्रति देह बिबिध बिधि दाना। सुनहु सास्त्र बर बेद पुराना।। नाना बापीं कूप तड़ागा। सुमन बाटिका सुंदर बागा।। बिप्रभवन सुरभवन सुहाए। सब तीरथन्ह बिचित्र बनाए।।

bhūpa pratāpa-bhānu bala pāī. kāma-dhenu bhai bhūmi suhāī.. saba dukha barajita prajā sukhārī. dharama-sīla sundara nara nārī.. saciva dharama-ruci hari-pada prītī. nṛpa-hita hetu sikhava nita nītī.. guru sura santa pitara mahi-devā. karai sadā nṛpa saba kai sevā.. bhūpa dharama je beda bakhāne. sakala karai sādara sukha māne.. dina prati deha bibidha bidhi dānā. sunahu sāstra bara beda purānā.. nānā bāpīṁ kūpa taṛāgā. sumana bāṭikā sundara bāgā.. bipra-bhavana sura-bhavana suhāe. saba tīrathanha bicitra banāe..

ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪਭਾਨੂ ਨੇ ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਕਾਮਧੇਨੁ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ; ਪ੍ਰਜਾ ਸੁਖੀ ਸੀ। ਮਰਦ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਮੰਤਰੀ ਧਰਮਰੁਚੀ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ; ਰਾਜ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਉਹ ਰੋਜ਼ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੱਚ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ, ਦੇਵਤੇ, ਸੰਤ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ - 'ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ' - ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਰਾਜ ਧਰਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ - ਉਸਨੇ ਉਸ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਲਿਆ। ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਉਹ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਸਤਰ - ਵੇਦ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ - ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਵੜੀ, ਖੂਹ ਅਤੇ ਤਲਾਅ ਬਣਾਏ ਗਏ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਉਪਵਨ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਘਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਸੁੰਦਰ ਸਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅਜੋਕੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 326 (दोहा/सोरठा)

जँह लगि कहे पुरान श्रुति एक एक सब जाग। बार सहस्त्र सहस्त्र नृप किए सहित अनुराग।।155।।

jaṁh lagi kahe purāna śruti eka-eka saba jāga | bāra sahastra sahastra nṛpa kiē sahita anurāga ||155||

ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਰ ਇਕ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ—ਮੁੜ ਮੁੜ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ, ਰਾਜੇ ਉੱਠੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਧਰਮ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਅਨੁਰਾਗ ਜੋੜ ਕੇ।

Verse 327 (चौपाई)

हृदयँ न कछु फल अनुसंधाना। भूप बिबेकी परम सुजाना।। करइ जे धरम करम मन बानी। बासुदेव अर्पित नृप ग्यानी।। चढ़ि बर बाजि बार एक राजा। मृगया कर सब साजि समाजा।। बिंध्याचल गभीर बन गयऊ। मृग पुनीत बहु मारत भयऊ।। फिरत बिपिन नृप दीख बराहू। जनु बन दुरेउ ससिहि ग्रसि राहू।। बड़ बिधु नहि समात मुख माहीं। मनहुँ क्रोधबस उगिलत नाहीं।। कोल कराल दसन छबि गाई। तनु बिसाल पीवर अधिकाई।। घुरुघुरात हय आरौ पाएँ। चकित बिलोकत कान उठाएँ।।

hṛdayaṁ na kachu phala anusandhānā. bhūpa bibekī parama sujānā.. karai je dharama karama mana bānī. bāsudeva arpita nṛpa gyānī.. caṛhi bara bāji bāra eka rājā. mṛgayā kara saba sāji samājā.. biṁdhyācala gabhīra bana gayū. mṛga punīta bahu mārat bhayū.. phirata bipina nṛpa dīkha barāhū. janu bana dureu sasi-hi grasi rāhū.. baṛa bidhu nahi samāta mukha māhīṁ. manahuṁ krodha-basa ugilata nāhīṁ.. kola karāla dasana chabi gāī. tanu bisāla pīvara adhikāī.. ghuru-ghurāta haya ārau pāeṁ. cakita bilokata kāna uṭhāeṁ..

ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੋਈ ਸਵਾਰਥੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਰਾਜਾ ਵਿਵੇਕੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸਿਆਣਾ ਸੀ। ਜੋ ਵੀ ਧਰਮ ਕਰਮ ਉਹ ਮਨ, ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਰਦਾ - ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਸਾਜੋ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਹ ਵਿੰਧਿਆਚਲ ਦੇ ਘਣ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿਰਨ ਮਾਰੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ ਸੂਰ ਵੇਖਿਆ - ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਹੂ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਗੋਲ ਅਕਾਰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਨਿਗਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਭਿਆਨਕ ਸਨ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਮੋਟਾ ਸੀ। ਉਹ ਗਰਜਦਾ ਸੀ; ਘੋੜਾ ਵੀ ਪੈਰ ਪਟਕਦਾ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਕੰਨ ਖੜੇ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 328 (दोहा/सोरठा)

नील महीधर सिखर सम देखि बिसाल बराहु। चपरि चलेउ हय सुटुकि नृप हाँकि न होइ निबाहु।।156।।

nīla mahīdhara śikhara sama dekhi bisāla barāhu | capari caleu haya suṭuki nṛpa hā̃ki na hoi nibāhu ||156||

ਉਸ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਾਹ ਨੂੰ—ਘਣੇ ਸ਼ਿਆਮ, ਮਹਾਂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ—ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਏੜ ਲਾਈ ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ ਕਿ ਰੋਕਿਆ ਹੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ।

Verse 329 (चौपाई)

आवत देखि अधिक रव बाजी। चलेउ बराह मरुत गति भाजी।। तुरत कीन्ह नृप सर संधाना। महि मिलि गयउ बिलोकत बाना।। तकि तकि तीर महीस चलावा। करि छल सुअर सरीर बचावा।। प्रगटत दुरत जाइ मृग भागा। रिस बस भूप चलेउ संग लागा।। गयउ दूरि घन गहन बराहू। जहँ नाहिन गज बाजि निबाहू।। अति अकेल बन बिपुल कलेसू। तदपि न मृग मग तजइ नरेसू।। कोल बिलोकि भूप बड़ धीरा। भागि पैठ गिरिगुहाँ गभीरा।। अगम देखि नृप अति पछिताई। फिरेउ महाबन परेउ भुलाई।।

āvata dekhi adhika rava bājī. caleu barāha maruta gati bhājī.. turata kīnha nṛpa sara saṁdhānā. mahi mili gayau bilokata bānā.. taki-taki tīra mahīsa calāvā. kari chala suara sarīra bacāvā.. pragaṭata durata jāi mṛga bhāgā. risa basa bhūpa caleu saṅga lāgā.. gayau dūri ghana gahana barāhū. jahã nāhina gaja bāji nibāhū.. ati akela bana bipula kalesū. tadapi na mṛga maga tajai naresū.. kola biloki bhūpa baṛa dhīrā. bhāgi paiṭha giriguhā̃ gabhīrā.. agama dekhi nṛpa ati pachitāī. phireu mahābana pareu bhulāī..

ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੂਰ ਹਵਾ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ; ਪਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਬਾਰ ਬਾਰ ਉਸਨੇ ਉਸ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਏ; ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੂਰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਭੱਜ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਦੂਰ ਤੱਕ ਉਹ ਇੱਕ ਘਣ ਅਤੇ ਅੰਧੇਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਨਾ ਘੋੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਕੇਲਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਸੂਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਧੀਰ ਰਾਜਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਅਪਹੁੰਚ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਿਆ।

Verse 330 (दोहा/सोरठा)

खेद खिन्न छुद्धित तृषित राजा बाजि समेत। खोजत ब्याकुल सरित सर जल बिनु भयउ अचेत।।157।।

kheda khinna chuddhita tṛṣita rājā bāji sameta | khojata byākula sarita sara jala binu bhayu aceta ||157||

ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ, ਮਨੋਂ ਉਦਾਸ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਜਾ—ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ—ਬੇਚੈਨੀ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ। ਪਰ ਨਾ ਨਦੀ ਮਿਲੀ, ਨਾ ਸਰੋਵਰ, ਨਾ ਪਾਣੀ; ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 331 (चौपाई)

फिरत बिपिन आश्रम एक देखा। तहँ बस नृपति कपट मुनिबेषा।। जासु देस नृप लीन्ह छड़ाई। समर सेन तजि गयउ पराई।। समय प्रतापभानु कर जानी। आपन अति असमय अनुमानी।। गयउ न गृह मन बहुत गलानी। मिला न राजहि नृप अभिमानी।। रिस उर मारि रंक जिमि राजा। बिपिन बसइ तापस कें साजा।। तासु समीप गवन नृप कीन्हा। यह प्रतापरबि तेहि तब चीन्हा।। राउ तृषित नहि सो पहिचाना। देखि सुबेष महामुनि जाना।। उतरि तुरग तें कीन्ह प्रनामा। परम चतुर न कहेउ निज नामा।।

phirata bipina āśrama eka dekhā | tahã̐ basa nṛpati kapaṭa munibeṣā || jāsu desa nṛpa līnha chaṛāī | samara sena taji gayau parāī || samaya pratāpabhānu kara jānī | āpana ati asamaya anumānī || gayau na gṛha mana bahuta galānī | milā na rājahi nṛpa abhimānī || risa ura māri raṅka jimi rājā | bipina basai tāpasa keṃ sājā || tāsu samīpa gavana nṛpa kīnhā | yaha pratāparabi tehi taba cīnhā || rāu tṛṣita nahi so pahicānā | dekhi subeṣa mahāmuni jānā || utari turaga teṃ kīnha pranāmā | parama catura na kaheu nija nāmā ||

ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇਖਿਆ; ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਛਲੀ, ਮੁਨੀ ਦਾ ਭੇਸ ਪਾਏ ਹੋਏ। ਉਸਦਾ ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਖੋਹ ਲਿਆ ਸੀ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਾਏ ਦੇਸ਼ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਤਾਪਭਾਨੂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਮੌਕਾ ਬਹੁਤ ਉਚਿਤ ਸਮਝਿਆ। ਉਹ ਘਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ; ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੰਕਾਰੀ ਰਾਜਾ ਨਾ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕੰਗਾਲ ਰਾਜਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਪੱਸਵੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ; ਤਦ ਪ੍ਰਤਾਪਰਵੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ, ਉਤਸੁਕ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ, ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ ਸੀ; ਸੁੰਦਰ ਭੇਸ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਸਮਝਿਆ। ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਬਹੁਤ ਚਤੁਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।

Verse 332 (दोहा/सोरठा)

भूपति तृषित बिलोकि तेहिं सरबरु दीन्ह देखाइ। मज्जन पान समेत हय कीन्ह नृपति हरषाइ।।158।।

bhūpati tṛṣita biloki tehiṁ sarabaru dīnha dekhāi | majjana pāna sameta haya kīnha nṛpati haraṣāi ||158||

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਵਿਖਾਇਆ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨ੍ਰਿਪ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੀ ਭਰ ਕੇ ਜਲ ਪੀਤਾ।

Verse 333 (चौपाई)

गै श्रम सकल सुखी नृप भयऊ। निज आश्रम तापस लै गयऊ।। आसन दीन्ह अस्त रबि जानी। पुनि तापस बोलेउ मृदु बानी।। को तुम्ह कस बन फिरहु अकेलें। सुंदर जुबा जीव परहेलें।। चक्रबर्ति के लच्छन तोरें। देखत दया लागि अति मोरें।। नाम प्रतापभानु अवनीसा। तासु सचिव मैं सुनहु मुनीसा।। फिरत अहेरें परेउँ भुलाई। बडे भाग देखउँ पद आई।। हम कहँ दुर्लभ दरस तुम्हारा। जानत हौं कछु भल होनिहारा।। कह मुनि तात भयउ अँधियारा। जोजन सत्तरि नगरु तुम्हारा।।

gai śrama sakala sukhī nṛpa bhayū. nija āśrama tāpasa lai gayū.. āsana dīnha asta rabi jānī. puni tāpasa boleu mṛdu bānī.. ko tumha kasa bana phirahu akelẽ. sundara jubā jīva parahẽlẽ.. cakrabarti ke lacchana torẽ. dekhata dayā lāgi ati morẽ.. nāma pratāpabhānu avanīsā. tāsu saciva maiṁ sunahu munīsā.. phirata ahērẽ pareuṁ bhulāī. baṛe bhāga dekhuṁ pada āī.. hama kahaँ durlabha darasa tumhārā. jānata hauṁ kachu bhala honihārā.. kaha muni tāta bhayau aँdhiyārā. jojana sattari nagaru tumhārā..

ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਸਣ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਕੋਮਲ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਕਿਉਂ ਫਿਰਦੇ ਹੋ - ਇੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਜਵਾਨ, ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਪਹੇਲੀ ਵਾਂਗ? ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕਰੁਣਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ, ਮੈਂ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਤਾਪਭਾਨੂ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੁਆਮੀ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਮੰਤਰੀ ਹਾਂ - ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮੁਨੀ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ; ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ; ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।' ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਪੁੱਤਰ, ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੁਹਾਡਾ ਨਗਰ ਸੱਤਰ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ।'

Verse 334 (दोहा/सोरठा)

निसा घोर गम्भीर बन पंथ न सुनहु सुजान। बसहु आजु अस जानि तुम्ह जाएहु होत बिहान।।159(क)।। तुलसी जसि भवतब्यता तैसी मिलइ सहाइ। आपुनु आवइ ताहि पहिं ताहि तहाँ लै जाइ।।159(ख)।।

nisā ghora gambhīra bana pantha na sunahu sujāna | basahu āju asa jāni tumha jāehu hota bihāna ||159(ka)|| tulasī jasi bhavatabyatā taisī milai sahāi | āpunu āvai tāhi paiṁ tāhi tahāṁ lai jāi ||159(kha)||

“ਰਾਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰਾਹ ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ—ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਾ ਕਰ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾ; ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ: ਸਵੇਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਜਾ ਸਕੇਂਗਾ। ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਾਗ ਅਤੇ ਜਿਹੀ ਧਰਮ-ਯੋਗਤਾ, ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮਦਦ ਆਪ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਤੱਕ ਆ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਥਾਂ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”

Verse 335 (चौपाई)

भलेहिं नाथ आयसु धरि सीसा। बाँधि तुरग तरु बैठ महीसा।। नृप बहु भाँती प्रसंसेउ ताही। चरन बंदी निज भाग्य सराही।। पुनि बोले मृदु गिरा सुहाई। जानि पिता प्रभु करउँ ढिठाई।। मोहि मुनीस सुत सेवक जानी। नाथ नाम निज कहहु बखानी।। तेहि न जान नृप नृपहि सो जाना। भूप सुह्रद सो कपट सयाना।। बैरी पुनि छत्री पुनि राजा। छल बल कीन्ह चहइ निज काजा।। समुझि राजसुख दुखित अराती। अवाँ अनल इव सुलगइ छाती।। सरल बचन नृप के सुनि काना। बयर सँभारि हृदयँ हरषाना।।

bhalehi nātha āyasu dhari sīsā | bā̃dhi turaga taru baiṭha mahīsā || nṛpa bahu bhā̃tī prasaṁseu tāhī | carana baṁdī nija bhāgya sarāhī || puni bole mṛdu girā suhāī | jāni pitā prabhu karaũ ḍhiṭhāī || mohi munīsa suta sevaka jānī | nātha nāma nija kahahu bakhānī || tehi na jāna nṛpa nṛpahi so jānā | bhūpa suhṛda so kapaṭa sayānā || bairī puni chatrī puni rājā | chala bala kīnha cahai nija kājā || samujhi rāja-sukha dukhita arātī | avā̃ anala iva sulagai chātī || sarala bacana nṛpa ke suni kānā | bayara sãbhāri hṛdayã haraṣānā ||

ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸੁਆਮੀ - ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਭੈਂਸ ਸਵਾਰ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਧੰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਾਲਕ, ਮੈਂ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਮੁਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸੇਵਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦੱਸੋ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ - ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਿੱਤਰ, ਪਰ ਇੱਕ ਚਤੁਰ ਛਲੀਆ। ਇੱਕ ਵੈਰੀ, ਇੱਕ ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਵੀ - ਛਲ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਜਕੀ ਸੁੱਖ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਵੈਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਸੜਨ ਲੱਗੀ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰਲ ਬਚਨ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਫ਼ਰਤ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ।

Verse 336 (दोहा/सोरठा)

कपट बोरि बानी मृदुल बोलेउ जुगुति समेत। नाम हमार भिखारि अब निर्धन रहित निकेति।।160।।

kapaṭ bori bānī mṛdula boleu juguti sameta | nāma hamāra bhikhāri aba nirdhana rahita niketi ||160||

ਸਾਰੀ ਚਤੁਰਾਈ ਡੁਬੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ ਰੀਤ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਮੇਰਾ ਨਾਮ ‘ਭਿੱਖਾਰੀ’ ਹੈ; ਇਸ ਘੜੀ ਤੋਂ ਮੈਂ ਦਰਿਦ੍ਰ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਘਰ-ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ।”

Verse 337 (चौपाई)

कह नृप जे बिग्यान निधाना। तुम्ह सारिखे गलित अभिमाना।। सदा रहहि अपनपौ दुराएँ। सब बिधि कुसल कुबेष बनाएँ।। तेहि तें कहहि संत श्रुति टेरें। परम अकिंचन प्रिय हरि केरें।। तुम्ह सम अधन भिखारि अगेहा। होत बिरंचि सिवहि संदेहा।। जोसि सोसि तव चरन नमामी। मो पर कृपा करिअ अब स्वामी।। सहज प्रीति भूपति कै देखी। आपु बिषय बिस्वास बिसेषी।। सब प्रकार राजहि अपनाई। बोलेउ अधिक सनेह जनाई।। सुनु सतिभाउ कहउँ महिपाला। इहाँ बसत बीते बहु काला।।

kaha nṛpa je bigyāna nidhānā | tumha sārikhē galita abhimānā || sadā rahahi apanapau durāēṁ | saba bidhi kusala ku-bēṣa banāēṁ || tēhi tēṁ kahahi santa śruti ṭērēṁ | parama akiñcana priya hari केरēṁ || tumha sama adhana bhikhāri agēhā | hōta birañci sivahi sandēhā || jōsi-sōsi tava carana namāmī | mō para kṛpā kari-a aba svāmī || sahaja prīti bhūpati kai dēkhī | āpu biṣaya bisvāsa bisēṣī || saba prakāra rājahi apanāī | bōlēu adhika sanēha janāī || sunu satibhāu kahuṁ mahipālā | ihāṁ basata bītē bahu kālā ||

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਕਾਰ ਪਿਘਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲੁਕਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਚੱਜਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਤ ਅਤੇ ਵੇਦ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਆਤਮ-ਤਿਆਗੀ ਹਨ, ਉਹ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਭਿਖਾਰੀ - ਇੰਨਾ ਨਿਰਧਨ ਅਤੇ ਬੇਘਰ - ਅਜਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਣ! ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਜ ਪ੍ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ: ਸੁਣੋ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।