Adhyaya 2
อธิบายนี้เปลี่ยนการสมรสให้เป็นสัญญาที่อยู่ภายใต้การกำกับของศาล: โดยจัดประเภทของการสมรส, ตรวจสอบอำนาจและความยินยอม, และบังคับใช้ศุลกะและสตรีธนะเพื่อป้องกันความขัดแย้งภายในบ้านไม่ให้กลายเป็นความวุ่นวายสาธารณะ รูปแบบการสมรสแปดแบบให้การจัดประเภททางกฎหมายสำหรับความถูกต้องและการพิจารณาคดี สี่แบบแรกถือว่าเป็นธรรมยะและได้รับอนุญาตจากบิดา; แบบหลังต้องการอำนาจจากบิดามารดาทั้งสองเพื่อกรองการฉ้อโกงหรือการบังคับ กฎศุลกะเปลี่ยนราคาสินสอดให้เป็นการโอนที่ตรวจสอบได้และการเยียวยา สตรีธนะถูกกำหนดให้เป็นสิทธิทรัพย์สินที่บังคับใช้ได้ของสตรี, ทำให้สามารถแก้ไขข้อพิพาทได้อย่างคาดการณ์ได้ การมาตรฐานทางตุลาการปกป้องความต่อเนื่องของมรดก, ความคาดหวังในการเลี้ยงดู, และความมั่นคงของชนบทภายใต้ทัณฑ์ของกษัตริย์
Sutras
Sutra 1
विवाहपूर्वो व्यवहारः ॥ कZ_०३.२.०१ ॥
การดำเนินการทางกฎหมายที่เกี่ยวกับภรรยา (สิทธิและหน้าที่ในสมรส) ตั้งอยู่บนพื้นฐานของการสมรสที่ชอบด้วยกฎหมาย
Sutra 2
कन्यादानं कन्यामलंकृत्य ब्राह्मो विवाहः ॥ कZ_०३.२.०२ ॥
การสมรสแบบพราหมณ์ (Brāhma) คือการมอบหญิงสาวให้แก่เจ้าบ่าว หลังจากประดับตกแต่งเธออย่างเหมาะสม
Sutra 3
सहधर्मचर्या प्राजापत्यः ॥ कZ_०३.२.०३ ॥
การสมรสแบบปราชาปัตยะ (Prājāpatya) คือการตกลงร่วมกันที่จะปฏิบัติธรรม/หน้าที่ทางศาสนาในครัวเรือนร่วมกัน
Sutra 4
गोमिथुनादानादार्षः ॥ कZ_०३.२.०४ ॥
การสมรสแบบอารษะ (Ārṣa) เรียกเช่นนั้นเมื่อมีการมอบโคเป็นคู่ (เป็นสิ่งตอบแทน)
Sutra 5
अन्तर्वेद्यामृत्विजे दानाद्दैवः ॥ कZ_०३.२.०५ ॥
การสมรสแบบไทวะ (Daiva) คือเมื่อมอบหญิงสาวให้แก่ปุโรหิตผู้ประกอบพิธี (ฤตวิช) ณ แท่นบูชายัญ.
Sutra 6
मिथःसमवायाद्गान्धर्वः ॥ कZ_०३.२.०६ ॥
การสมรสแบบคานธรรพะ (Gāndharva) เกิดจากการอยู่ร่วมกันโดยความยินยอมร่วมกันของทั้งสองฝ่าย.
Sutra 7
शुल्कादानादासुरः ॥ कZ_०३.२.०७ ॥
การสมรสแบบอาสุระ (Āsura) คือเมื่อการแต่งงานเกิดขึ้นด้วยการให้ค่าสินสอด/ค่าตัวเจ้าสาว (ศุลกะ).
Sutra 8
प्रसह्यादानाद् राक्षसः ॥ कZ_०३.२.०८ ॥
การสมรสแบบรากษส (Rākṣasa) คือเมื่อหญิงสาวถูกพาไปด้วยกำลัง.
Sutra 9
सुप्तमत्तादानात्पैशाचः ॥ कZ_०३.२.०९ ॥
การได้หญิงมา/พาไปในขณะที่นางหลับหรือมึนเมา จัดเป็นรูปแบบ “ไปศาจะ” (Paiśāca) ซึ่งเป็นการสมรสที่มีมลทินทางอาญา
Sutra 10
पितृप्रमाणाश्चत्वारः पूर्वे धर्म्याः मातापितृप्रमाणाः शेषाः ॥ कZ_०३.२.१० ॥
มีรูปแบบที่อาศัย ‘อำนาจของบิดามารดา’ (pitṛ-pramāṇa) อยู่สี่แบบ; แบบแรก ๆ ชอบด้วยธรรม/ชอบด้วยกฎหมาย; ส่วนที่เหลือเป็นไปโดยอาศัยอำนาจหรือความยินยอมของมารดาและบิดา (เป็นเกณฑ์รับรอง).
Sutra 11
तौ हि शुल्कहरौ दुहितुः अन्यतराभावेऽन्यतरो वा ॥ कZ_०३.२.११ ॥
เพราะ (มารดาและบิดา) เป็นผู้รับศุลกะของบุตรสาว; หากฝ่ายหนึ่งไม่อยู่ อีกฝ่ายหนึ่งเพียงลำพังก็รับได้.
Sutra 12
द्वितीयं शुल्कं स्त्री हरेत ॥ कZ_०३.२.१२ ॥
ศุลกะครั้งที่สองให้สตรีเป็นผู้รับเอง.
Sutra 13
सर्वेषां प्रीत्यारोपणमप्रतिषिद्धम् । इति विवाहधर्मः ॥ कZ_०३.२.१३ ॥
ในทุกรูปแบบ (การสมรส) การให้/การประดับด้วยความรักใคร่ไม่เป็นข้อห้าม ดังนี้คือธรรม/กฎหมายแห่งการสมรส.
Sutra 14
वृत्तिराबन्ध्यं वा स्त्रीधनम् ॥ कZ_०३.२.१४ ॥
ทรัพย์ของสตรี (strīdhana) คือเงินเลี้ยงชีพ/เงินอุปการะ (vṛtti) หรือเงินสำรองที่โอน/จำหน่ายไม่ได้และถูกคุ้มกันไว้ (ābandhya).
Sutra 15
परद्विसाहस्रा स्थाप्या वृत्तिः आबन्ध्यानियमः ॥ कZ_०३.२.१५ ॥
ให้จัดตั้งเงินเลี้ยงดูจำนวนสองพัน (ปณะ) และมีกฎว่าให้ถือเป็น ‘อาพันธยะ’ (ābandhya) คือห้ามโอน/ขาย และห้ามผูกพันเป็นภาระหรือจำนำ/จำนอง
Sutra 16
तदात्मपुत्रस्नुषाभर्मणि प्रवासाप्रतिविधाने च भार्याया भोक्तुमदोषः प्रतिरोधकव्याधिदुर्भिक्षभयप्रतीकारे धर्मकार्ये च पत्युः सम्भूय वा दम्पत्योर्मिथुनं प्रजातयोः ॥ कZ_०३.२.१६ ॥
ในเรื่องนั้น (วฤตติ/สตรีธนะ) หากสามีเดินทางไกลและไม่ได้จัดการไว้ ภรรยาใช้ได้โดยไม่เป็นความผิด เพื่อเลี้ยงดูตนเอง บุตรชาย และลูกสะใภ้ และเพื่อแก้เหตุขัดข้อง โรคภัย ทุพภิกขภัย และอันตราย รวมทั้งเพื่อกิจทางธรรมอันเป็นหน้าที่ของสามี หรือโดยความยินยอมร่วมกันของสามีภรรยา อาจใช้เพื่อการครองคู่และเพื่อมีบุตรได้
Sutra 17
त्रिवर्षोपभुक्तं च धर्मिष्ठेषु विवाहेषु नानुयुञ्जीत ॥ कZ_०३.२.१७ ॥
ในพิธีสมรสที่ชอบธรรม สิ่งใดที่ได้ใช้/ได้เสพประโยชน์มาแล้วสามปี ไม่พึงฟ้องร้องหรือเรียกคืน
Sutra 18
गान्धर्वासुरोपभुक्तं सवृद्धिकमुभयं दाप्येत राक्षसपैशाचोपभुक्तं स्तेयं दद्यात् ॥ कZ_०३.२.१८ ॥
กรณีการเสพประโยชน์/การครอบครองที่เกิดจากรูปแบบสมรสคานธรรพะหรืออาสุระ ให้ชำระทั้งเงินต้นพร้อมส่วนเพิ่ม/ดอกเบี้ย แต่การเสพประโยชน์/การครอบครองที่เกิดจากรูปแบบรากษสะหรือไพศาจะ ให้ถือเป็นการลักทรัพย์และลงโทษตามนั้น
Sutra 19
मृते भर्तरि धर्मकामा तदानीमेव स्थाप्याभरणं शुल्कशेषं च लभेत ॥ कZ_०३.२.१९ ॥
เมื่อสามีถึงแก่ความตาย ภรรยาผู้ยึดมั่นในธรรมย่อมได้รับคืนเครื่องประดับที่ฝากไว้ และส่วนที่ค้างชำระของศุลกะ (ค่าสินสอด/ค่าตัวเจ้าสาว) ได้ทันที
Sutra 20
लब्ध्वा वा विन्दमाना सवृद्धिकमुभयं दाप्येत ॥ कZ_०३.२.२० ॥
หากนางได้รับสิ่งเหล่านั้นแล้ว หรือกำลังอยู่ระหว่างการกู้คืน ทั้งสองรายการต้องให้ชำระพร้อมดอกเบี้ย.
Sutra 21
कुटुम्बकामा तु श्वशुरपतिदत्तं निवेशकाले लभेत ॥ कZ_०३.२.२१ ॥
แต่ภรรยาผู้มุ่งรักษาเรือนชาน (กุฏุมพกามา) อาจรับสิ่งที่พ่อตาและสามีให้ไว้ในคราวตั้งถิ่นฐาน (นิเวศกาละ) ได้.
Sutra 22
निवेशकालं हि दीर्घप्रवासे व्याख्यास्यामः ॥ कZ_०३.२.२२ ॥
เพราะ ‘เวลาตั้งถิ่นฐาน’ (นิเวศกาละ) จะอธิบายไว้ภายใต้หัวข้อ ‘การไม่อยู่เป็นเวลานาน’ (ทีรฆประวาสะ).
Sutra 23
श्वशुरप्रातिलोम्येन वा निविष्टा श्वशुरपतिदत्तं जीयेत ॥ कZ_०३.२.२३ ॥
หากนางตั้งถิ่นฐานโดยประพฤติขัดต่อ (อำนาจ/คำสั่งของ) พ่อตา นางต้องริบเสียซึ่งสิ่งที่พ่อตาและสามีให้ไว้.
Sutra 24
ज्ञातिहस्तादभिमृष्टाया ज्ञातयो यथागृहीतं दद्युः ॥ कZ_०३.२.२४ ॥
หากทรัพย์ของนางตกอยู่ในมือญาติ ญาติต้องคืนให้ตรงตามที่รับไว้ทุกประการ.
Sutra 25
न्यायोपगतायाः प्रतिपत्ता स्त्रीधनं गोपयेत् ॥ कZ_०३.२.२५ ॥
สำหรับสตรีที่เข้าสู่สถานะอันชอบด้วยกฎหมาย (nyāyopagatā) ผู้รับผิดชอบ/ผู้ปกครองพึงคุ้มครองรักษาทรัพย์สตรี (strīdhana) ของนางไว้.
Sutra 26
पतिदायं विन्दमाना जीयेत ॥ कZ_०३.२.२६ ॥
หากนางเรียกร้องของให้/ส่วนแบ่งของสามี (patidāya) นางย่อมถูกริบ (บาง) สิทธิ.
Sutra 27
धर्मकामा भुञ्जीत ॥ कZ_०३.२.२७ ॥
ภรรยาผู้ยึดมั่นในธรรมย่อมมีสิทธิ์เสวย/ใช้ทรัพย์ (ตามกฎเกณฑ์).
Sutra 28
पुत्रवती विन्दमाना स्त्रीधनं जीयेत ॥ कZ_०३.२.२८ ॥
สตรีที่มีบุตรชาย หากพยายามยึดครอง/ควบคุมทรัพย์สตรี (strīdhana) โดยขัดต่อระเบียบที่กำหนด ย่อมถูกริบทรัพย์นั้น.
Sutra 29
तत्तु स्त्रीधनं पुत्रा हरेयुः ॥ कZ_०३.२.२९ ॥
ทรัพย์นั้นเป็นสตรีธนะ; บุตรชายทั้งหลายพึงรับไป (รับเป็นมรดก)
Sutra 30
पुत्रभरणार्थं वा विन्दमाना पुत्रार्थं स्फातीकुर्यात् ॥ कZ_०३.२.३० ॥
หรือเมื่อได้มาซึ่งสตรีธนะ นางพึงเพิ่มพูนไว้เพื่อการเลี้ยงดูบุตรชาย (และคุ้มครองสวัสดิภาพของเขา)
Sutra 31
बहुपुरुषप्रजानां पुत्राणां यथापितृदत्तं स्त्रीधनमवस्थापयेत् ॥ कZ_०३.२.३१ ॥
ในกรณีบุตรชายที่เกิดจากชายหลายคน สตรีธนะพึงจัดสรรให้แต่ละคนตามที่บิดาของเขา (แต่ละคน) ได้ให้ไว้
Sutra 32
कामकरणीयमपि स्त्रीधनं विन्दमाना पुत्रसंस्थं कुर्यात् ॥ कZ_०३.२.३२ ॥
แม้สตรีธนะที่ได้มาเพื่อความสำราญส่วนตน เมื่อได้มาแล้ว นางพึงจัดให้มั่นคงเพื่อให้คงปลอดภัยสำหรับบุตรชาย
Sutra 33
अपुत्रा पतिशयनं पालयन्ती गुरुसमीपे स्त्रीधनमायुःक्षयाद्भुञ्जीत ॥ कZ_०३.२.३३ ॥
สตรีที่ไร้บุตร โดยรักษาเตียงของสามีไว้ (คือซื่อสัตย์) อาจใช้สตรีธนะของตนภายใต้การกำกับดูแลของผู้ใหญ่จนสิ้นอายุขัย
Sutra 34
आपदर्थं हि स्त्रीधनम् ॥ कZ_०३.२.३४ ॥
เพราะสตรีธนะมีไว้สำหรับยามคับขัน (เป็นเงินสำรอง)
Sutra 35
ऊर्ध्वं दायादं गच्छेत् ॥ कZ_०३.२.३५ ॥
ต่อจากนั้น (เมื่อเธอถึงแก่ความตายแล้ว) ทรัพย์นั้นย่อมตกแก่ทายาท.
Sutra 36
जीवति भर्तरि मृतायाः पुत्रा दुहितरश्च स्त्रीधनं विभजेरनपुत्राया दुहितरः तदभावे भर्ता ॥ कZ_०३.२.३६ ॥
หากสามียังมีชีวิตและภรรยาเสียชีวิต บุตรชายและบุตรหญิงพึงแบ่งทรัพย์สตรีธนะของนาง หากไม่มีบุตรชาย ให้บุตรหญิงรับ; หากไม่มีบุตรหญิงด้วย ให้สามีรับ.
Sutra 37
शुल्कमन्वाधेयमन्यद्वा बन्धुभिर्दत्तं बान्धवा हरेयुः । इति स्त्रीधनकल्पः ॥ कZ_०३.२.३७ ॥
ศุลกะ (ค่าสินสอด), อนวาเธยะ (ของกำนัลสมรส) หรือทรัพย์อื่นใดที่ญาติให้มา—ญาติพึงรับไป (ในฐานะทายาท). ดังนี้จบกฎว่าด้วยสตรีธนะ.
Sutra 38
वर्षाण्यष्टावप्रजायमानामपुत्रां वन्ध्यां चाकाङ्क्षेत दश निन्दुम् द्वादश कन्याप्रसविनीम् ॥ कZ_०३.२.३८ ॥
ภรรยาที่ไม่ตั้งครรภ์ตลอดแปดปีอาจถือว่าไร้บุตร/เป็นหมัน; ตลอดสิบปีอาจถือว่าแท้ง/คลอดตายซ้ำ ๆ; ตลอดสิบสองปีอาจถือว่าเป็นผู้ให้กำเนิดแต่บุตรหญิงเท่านั้น.
Sutra 39
ततः पुत्रार्थी द्वितीयां विन्देत ॥ कZ_०३.२.३९ ॥
ต่อจากนั้น ผู้ที่ปรารถนาบุตรชายอาจรับภรรยาคนที่สองได้
Sutra 40
तस्यातिक्रमे शुल्कं स्त्रीधनमर्धं चाधिवेदनिकं दद्यात् चतुर्विंशतिपणपरं च दण्डम् ॥ कZ_०३.२.४० ॥
หากเขาฝ่าฝืนกฎนั้น เขาต้องชำระศุลกะ (ค่าสินสอด) คืนทรัพย์ของสตรี (สตรีธนะ) และให้ครึ่งหนึ่งเป็นค่าชดเชยอธิเวทนิกะ; และถูกปรับไม่เกินยี่สิบสี่ปณะ.
Sutra 41
शुल्कं स्त्रीधनमशुल्कस्त्रीधनायास्तत्प्रमाणमाधिवेदनिकमनुरूपां च वृत्तिं दत्त्वा बह्वीरपि विन्देत ॥ कZ_०३.२.४१ ॥
เมื่อชำระศุลกะและจัดให้มีสตรีธนะ—หรือในกรณีสตรีที่ไม่มีศุลกะ/สตรีธนะ ให้จ่ายจำนวนเทียบเท่าเป็นอธิเวทนิกะ—และจัดให้มีค่าเลี้ยงดูที่เหมาะกับฐานะแล้ว เขาอาจมีภรรยาหลายคนได้ด้วย.
Sutra 42
पुत्रार्था हि स्त्रियः ॥ कZ_०३.२.४२ ॥
เพราะสตรี (ในชีวิตสมรส) มุ่งไปที่เป้าหมายคือการมีบุตร/ทายาท.
Sutra 43
तीर्थसमवाये चासां यथाविवाहं पूर्वोढां जीवत्पुत्रां वा पूर्वं गच्छेत् ॥ कZ_०३.२.४३ ॥
เมื่อรวมตัวกันที่ตีรถะ (การชุมนุมสาธารณะ/ศักดิ์สิทธิ์) เขาควรเข้าไปหาพวกนางตามลำดับการแต่งงาน—ไปหาภรรยาที่แต่งก่อนเป็นอันดับแรก หรือ (โดยเฉพาะ) ไปหาภรรยาที่มีบุตรชายยังมีชีวิตอยู่ก่อน.
Sutra 44
तीर्थगूहनागमने षण्णवतिर्दण्डः ॥ कZ_०३.२.४४ ॥
สำหรับการไป/นัดพบกันที่ตีรถะแบบลับ ๆ โทษปรับคือเก้าสิบหก (ปณะ).
Sutra 45
पुत्रवतीं धर्मकामां वन्ध्यां निन्दुं नीरजस्कां वा नाकामामुपेयात् ॥ कZ_०३.२.४५ ॥
ไม่ควรเข้าไปหาสตรีโดยฝืนความยินยอมของนาง ไม่ว่าจะเป็นสตรีที่มีบุตรแล้ว ผู้ยึดมั่นในธรรมะ เป็นหมัน เจ็บป่วย หรือไม่มีประจำเดือนก็ตาม
Sutra 46
न चाकामः पुरुषः कुष्ठिनीमुन्मत्तां वा गच्छेत् ॥ कZ_०३.२.४६ ॥
และไม่ควรบังคับชายโดยฝืนความยินยอมของเขาให้ไปเสพสังวาสกับสตรีที่เป็นโรคเรื้อน/โรคผิวหนังรุนแรง หรือสตรีวิกลจริต
Sutra 47
स्त्री तु पुत्रार्थमेवं भूतं वोपगच्छेत् ॥ कZ_०३.२.४७ ॥
แต่สตรีเพื่อประโยชน์แห่งการได้บุตรชาย อาจเข้าไปหาชายแม้อยู่ในสภาพเช่นนั้นได้
Sutra 48
प्राणाभिहन्ता पतितस्त्याज्यः क्लीबोऽपि वा पतिः ॥ कZ_०३.२.४८च्द् ॥
สามีที่พยายามปลงชีวิต (ใช้ความรุนแรงถึงขั้นเป็นอันตรายต่อชีวิต) ผู้เสื่อมศีล หรือผู้ไร้สมรรถภาพทางเพศ เป็นผู้พึงถูกทอดทิ้ง/ปฏิเสธ
Frequently Asked Questions
Reduced domestic litigation and coercion, clearer consent/guardianship standards, and protected women’s property—yielding stable households, orderly succession, and a more governable, productive population base.
This excerpt does not specify a discrete daṇḍa schedule; enforcement is via court invalidation/denial of claims, compelled restitution of śulka/strīdhana, and application of general judicial penalties under the Dharmasthīya framework when fraud, coercion, or unlawful taking is proven.
Ask anything about Adhyaya 2 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.