Adhyaya 2
આ અધ્યાય લગ્નને ન્યાયાલય-નિયંત્રિત કરાર બનાવે છે: તે સંઘનું વર્ગીકરણ કરે છે, સત્તા અને સંમતિની ચકાસણી કરે છે, અને ઘરેલું સંઘર્ષ જાહેર અવ્યવસ્થા બને તે અટકાવવા શુલ્ક અને સ્ત્રીધનનો અમલ કરે છે. આઠ લગ્ન સ્વરૂપો પ્રમાણભૂતતા અને ન્યાયિક નિર્ણય માટે કાયદાકીય વર્ગીકરણ પૂરું પાડે છે. પ્રથમ ચારને ધર્મ્યાઃ અને પિતા-સંમત તરીકે ગણવામાં આવે છે; પાછળના સ્વરૂપોને છેતરપિંડી કે જબરદસ્તી સામે ગાળા તરીકે બંને માબાપની સત્તાની જરૂર પડે છે. શુલ્ક નિયમો વધુણી-કિંમતને જવાબદારીપૂર્વકના હસ્તાંતરણો અને ઉપાયોમાં ફેરવે છે. સ્ત્રીધનને સ્ત્રીનો દેખીતો મિલકતનો દાવો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે, જે અનુમાનિત વિવાદ ઉકેલને શક્ય બનાવે છે. ન્યાયિક પ્રમાણભૂતતા વારસાગત સાતત્ય, નિભાવની અપેક્ષાઓ, અને રાજાના દંડ હેઠળ જનપદ સ્થિરતાનું રક્ષણ કરે છે.
Sutras
Sutra 1
विवाहपूर्वो व्यवहारः ॥ कZ_०३.२.०१ ॥
પત્ની સંબંધિત કાનૂની વ્યવહાર (અધિકાર-ફરજો) માન્ય લગ્ન પર આધારિત છે।
Sutra 2
कन्यादानं कन्यामलंकृत्य ब्राह्मो विवाहः ॥ कZ_०३.२.०२ ॥
કન્યાને (યોગ્ય રીતે) શણગારીને તેનું દાન કરવું એ બ્રાહ્મ વિવાહ છે।
Sutra 3
सहधर्मचर्या प्राजापत्यः ॥ कZ_०३.२.०३ ॥
સહધર્મચર્યા (ધર્મનું સંયુક્ત આચરણ) સ્વીકારવું એ પ્રાજાપત્ય વિવાહ છે।
Sutra 4
गोमिथुनादानादार्षः ॥ कZ_०३.२.०४ ॥
એક જોડી પશુ (ગો-મિથુન) આપવાથી આર્ષ વિવાહ કહેવાય છે।
Sutra 5
अन्तर्वेद्यामृत्विजे दानाद्दैवः ॥ कZ_०३.२.०५ ॥
યજ્ઞવેદી પર કાર્યરત ઋત્વિજને કન્યાદાન કરવાથી દૈવ વિવાહ કહેવાય છે.
Sutra 6
मिथःसमवायाद्गान्धर्वः ॥ कZ_०३.२.०६ ॥
બન્નેની પરસ્પર સંમતિથી થયેલા મિલનથી ગાન્ધર્વ વિવાહ થાય છે.
Sutra 7
शुल्कादानादासुरः ॥ कZ_०३.२.०७ ॥
શુલ્ક (વધૂમૂલ્ય) આપીને થતો વિવાહ આસુર કહેવાય છે.
Sutra 8
प्रसह्यादानाद् राक्षसः ॥ कZ_०३.२.०८ ॥
બળજબરીથી કન્યાને લઈ જવાથી રાક્ષસ વિવાહ કહેવાય છે.
Sutra 9
सुप्तमत्तादानात्पैशाचः ॥ कZ_०३.२.०९ ॥
સ્ત્રીને ઊંઘમાં કે નશામાં હોય ત્યારે મેળવી લેવી/લઈ લેવી—આ પૈશાચ (અપરાધદૂષિત) વિવાહરૂપ છે।
Sutra 10
पितृप्रमाणाश्चत्वारः पूर्वे धर्म्याः मातापितृप्रमाणाः शेषाः ॥ कZ_०३.२.१० ॥
પિતૃ-પ્રમાણ (માતા-પિતાના અધિકાર/પ્રમાણ) આધારિત ચાર પ્રકાર છે; તેમાંના પ્રથમ ધર્મ્ય છે; બાકીના માતા અને પિતાની સંમતિ/પ્રમાણ પર થાય છે.
Sutra 11
तौ हि शुल्कहरौ दुहितुः अन्यतराभावेऽन्यतरो वा ॥ कZ_०३.२.११ ॥
કારણ કે (માતા-પિતા) દીકરીના શુલ્કના ગ્રહણકર્તા છે; એક ગેરહાજર હોય તો બીજો એકલો પણ તેને લઈ શકે છે.
Sutra 12
द्वितीयं शुल्कं स्त्री हरेत ॥ कZ_०३.२.१२ ॥
બીજું શુલ્ક-ચુકવણી સ્ત્રી પોતે જ ગ્રહણ કરે.
Sutra 13
सर्वेषां प्रीत्यारोपणमप्रतिषिद्धम् । इति विवाहधर्मः ॥ कZ_०३.२.१३ ॥
બધા (વિવાહપ્રકારોમાં) પ્રેમથી આપવું/શોભાવવું નિષિદ્ધ નથી. આ જ વિવાહધર્મ છે.
Sutra 14
वृत्तिराबन्ध्यं वा स्त्रीधनम् ॥ कZ_०३.२.१४ ॥
સ્ત્રીધન એટલે ભરણપોષણ માટેની વ્યવસ્થા (વૃત્તિ) અથવા અવિક્રેય/સુરક્ષિત જથ્થો (આબંધ્ય).
Sutra 15
परद्विसाहस्रा स्थाप्या वृत्तिः आबन्ध्यानियमः ॥ कZ_०३.२.१५ ॥
બે હજાર (પણ)ની જાળવણી માટેની વૃત્તિ સ્થાપવી; અને નિયમ એવો કે તે ‘આબન્ધ્ય’—અર્થાત્ વેચી/હસ્તાંતર કરી શકાય નહીં તથા ગીરો/બંધક રાખી શકાય નહીં—એ રીતે ગણવી।
Sutra 16
तदात्मपुत्रस्नुषाभर्मणि प्रवासाप्रतिविधाने च भार्याया भोक्तुमदोषः प्रतिरोधकव्याधिदुर्भिक्षभयप्रतीकारे धर्मकार्ये च पत्युः सम्भूय वा दम्पत्योर्मिथुनं प्रजातयोः ॥ कZ_०३.२.१६ ॥
તે (વૃત્તિ/સ્ત્રીધન) બાબતમાં—પતિ પ્રવાસે હોય અને કોઈ વ્યવસ્થા ન કરી હોય ત્યારે—પત્ની પોતાનું, પોતાના પુત્રનું અને પુત્રવધૂનું ભરણપોષણ કરવા, તેમજ અવરોધ, રોગ, દુર્ભિક્ષ અને ભયના પ્રતિકાર માટે, અને પતિના ધર્મકાર્ય માટે તેનો ઉપયોગ કરે તો દોષ નથી। અથવા દંપતિની પરસ્પર સંમતિથી દાંપત્યજીવન અને સંતાન માટે પણ તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે।
Sutra 17
त्रिवर्षोपभुक्तं च धर्मिष्ठेषु विवाहेषु नानुयुञ्जीत ॥ कZ_०३.२.१७ ॥
ધર્મસંમતિ લગ્નોમાં જે (ધન/વસ્તુ) ત્રણ વર્ષ સુધી ઉપભોગમાં આવ્યું હોય, તેના વિષે દાવો/મુકદમો ન કરવો।
Sutra 18
गान्धर्वासुरोपभुक्तं सवृद्धिकमुभयं दाप्येत राक्षसपैशाचोपभुक्तं स्तेयं दद्यात् ॥ कZ_०३.२.१८ ॥
ગાન્ધર્વ અથવા આસુર લગ્નરૂપથી થયેલા ઉપભોગ/કબજાના કેસમાં મૂળ રકમ સાથે વૃદ્ધિ/વ્યાજ—બંને—વસૂલ કરાવવાં. પરંતુ રાક્ષસ અથવા પૈશાચ રૂપથી થયેલો ઉપભોગ/કબજો ચોરી સમાન ગણાવી તે મુજબ દંડ આપવો।
Sutra 19
मृते भर्तरि धर्मकामा तदानीमेव स्थाप्याभरणं शुल्कशेषं च लभेत ॥ कZ_०३.२.१९ ॥
પતિના મૃત્યુ પછી ધર્મનિષ્ઠ પત્ની તરત જ જમા કરાવેલા આભૂષણો અને શુલ્ક (વધૂમૂલ્ય)નું બાકી રહેલું શેષ મેળવી શકે છે।
Sutra 20
लब्ध्वा वा विन्दमाना सवृद्धिकमुभयं दाप्येत ॥ कZ_०३.२.२० ॥
જો તેણે તે મેળવ્યા હોય અથવા તે પાછા મેળવવાની પ્રક્રિયામાં હોય, તો બંને વસ્તુઓ વ્યાજসহ ચૂકવાવાની રહેશે.
Sutra 21
कुटुम्बकामा तु श्वशुरपतिदत्तं निवेशकाले लभेत ॥ कZ_०३.२.२१ ॥
પરંતુ ઘરકુટુંબ જાળવવા ઇચ્છુક પત્ની (કુટુંબકામા) નિવાસ સ્થાપવાના સમયે (નિવેશકালে) સસરા અને પતિએ આપેલું મેળવી શકે છે.
Sutra 22
निवेशकालं हि दीर्घप्रवासे व्याख्यास्यामः ॥ कZ_०३.२.२२ ॥
કારણ કે ‘નિવાસ સ્થાપવાનો સમય’ (નિવેશકાળ) ‘દીર્ઘ પ્રવાસ’ (લાંબી ગેરહાજરી) વિષય હેઠળ સમજાવવામાં આવશે.
Sutra 23
श्वशुरप्रातिलोम्येन वा निविष्टा श्वशुरपतिदत्तं जीयेत ॥ कZ_०३.२.२३ ॥
જો તે સસરાના અધિકાર/આદેશના વિરુદ્ધ વર્તીને નિવાસ કરે, તો સસરા અને પતિએ આપેલું (ધન/વસ્તુ) તે ગુમાવશે.
Sutra 24
ज्ञातिहस्तादभिमृष्टाया ज्ञातयो यथागृहीतं दद्युः ॥ कZ_०३.२.२४ ॥
જો તેની મિલકત તેના સગાંઓના હાથમાં ગઈ હોય, તો સગાંઓએ તે જેમ મેળવી હતી તેમ જ પરત આપવી જોઈએ.
Sutra 25
न्यायोपगतायाः प्रतिपत्ता स्त्रीधनं गोपयेत् ॥ कZ_०३.२.२५ ॥
ન્યાયસંગત સ્થિતિમાં આવેલી સ્ત્રીનું સ્ત્રીધન જવાબદાર વ્યક્તિ/અભિભાવક સુરક્ષિત રાખે.
Sutra 26
पतिदायं विन्दमाना जीयेत ॥ कZ_०३.२.२६ ॥
જો તે પતિના દાન/હિસ્સા (પતિદાય)નો દાવો કરે, તો તે (કેટલાક) અધિકારો ગુમાવશે.
Sutra 27
धर्मकामा भुञ्जीत ॥ कZ_०३.२.२७ ॥
ધર્મપરાયણ પત્ની (નિયમ મુજબ) સંપત્તિનો ઉપભોગ/ઉપયોગ કરી શકે છે.
Sutra 28
पुत्रवती विन्दमाना स्त्रीधनं जीयेत ॥ कZ_०३.२.२८ ॥
પુત્રવતી સ્ત્રી જો નક્કી કરેલા ક્રમના વિરુદ્ધ સ્ત્રીધન પર કબજો/નિયંત્રણ મેળવવા માગે, તો તે તેને ગુમાવશે.
Sutra 29
तत्तु स्त्रीधनं पुत्रा हरेयुः ॥ कZ_०३.२.२९ ॥
તે (મિલકત) સ્ત્રીધન છે; તેને પુત્રોએ લેવું (વારસામાં મેળવવું).
Sutra 30
पुत्रभरणार्थं वा विन्दमाना पुत्रार्थं स्फातीकुर्यात् ॥ कZ_०३.२.३० ॥
અથવા સ્ત્રીધન પ્રાપ્ત કરતી વખતે, તે પુત્રોના ભરણપોષણ અને કલ્યાણ માટે તેને વધારવું જોઈએ.
Sutra 31
बहुपुरुषप्रजानां पुत्राणां यथापितृदत्तं स्त्रीधनमवस्थापयेत् ॥ कZ_०३.२.३१ ॥
ઘણા પુરુષોથી જન્મેલા પુત્રોના મામલે, સ્ત્રીધન દરેકને તેના-તેના પિતાએ આપ્યા મુજબ ફાળવવું જોઈએ.
Sutra 32
कामकरणीयमपि स्त्रीधनं विन्दमाना पुत्रसंस्थं कुर्यात् ॥ कZ_०३.२.३२ ॥
વ્યક્તિગત ભોગ માટે મેળવેલું સ્ત્રીધન પણ, પ્રાપ્ત થાય ત્યારે, તે પુત્રો માટે સુરક્ષિત રહે તે રીતે સ્થિર કરવું જોઈએ.
Sutra 33
अपुत्रा पतिशयनं पालयन्ती गुरुसमीपे स्त्रीधनमायुःक्षयाद्भुञ्जीत ॥ कZ_०३.२.३३ ॥
પુત્રહીન સ્ત્રી, પતિશયનનું પાલન કરતી (અર્થાત્ વફાદાર રહીને), વડીલોની દેખરેખ હેઠળ જીવનના અંત સુધી પોતાનું સ્ત્રીધન ભોગવી શકે છે.
Sutra 34
आपदर्थं हि स्त्रीधनम् ॥ कZ_०३.२.३४ ॥
કારણ કે સ્ત્રીધન આપત્તિના સમય માટે છે.
Sutra 35
ऊर्ध्वं दायादं गच्छेत् ॥ कZ_०३.२.३५ ॥
ત્યારબાદ (તેણીના મૃત્યુ પછી) તે વારસદારો પાસે જશે.
Sutra 36
जीवति भर्तरि मृतायाः पुत्रा दुहितरश्च स्त्रीधनं विभजेरनपुत्राया दुहितरः तदभावे भर्ता ॥ कZ_०३.२.३६ ॥
પતિ જીવિત હોય અને પત્ની મૃત્યુ પામે તો તેના સ્ત્રીધનને પુત્રો અને પુત્રીઓ વહેંચે. પુત્ર ન હોય તો પુત્રીઓ લે; તેમના અભાવે પતિ લે.
Sutra 37
शुल्कमन्वाधेयमन्यद्वा बन्धुभिर्दत्तं बान्धवा हरेयुः । इति स्त्रीधनकल्पः ॥ कZ_०३.२.३७ ॥
શુલ્ક, અન્વાધેય અથવા સગાંઓએ આપેલી અન્ય કોઈ પણ મિલકત—તે સગાંઓ (વારસ તરીકે) લઈ જાય. આમ સ્ત્રીધન-નિયમો સમાપ્ત.
Sutra 38
वर्षाण्यष्टावप्रजायमानामपुत्रां वन्ध्यां चाकाङ्क्षेत दश निन्दुम् द्वादश कन्याप्रसविनीम् ॥ कZ_०३.२.३८ ॥
આઠ વર્ષ સુધી ગર્ભ ન રહે તો પત્નીને નિઃસંતાન/વંધ્યા ગણાવી શકાય; દસ વર્ષ સુધી (વારંવાર) ગર્ભપાત/મૃતજન્મ થાય તો; અને બાર વર્ષ સુધી માત્ર કન્યાપ્રસવ કરતી ગણાવી શકાય.
Sutra 39
ततः पुत्रार्थी द्वितीयां विन्देत ॥ कZ_०३.२.३९ ॥
ત્યારબાદ, પુત્ર ઇચ્છનાર વ્યક્તિ બીજી પત્ની સ્વીકારી શકે છે.
Sutra 40
तस्यातिक्रमे शुल्कं स्त्रीधनमर्धं चाधिवेदनिकं दद्यात् चतुर्विंशतिपणपरं च दण्डम् ॥ कZ_०३.२.४० ॥
તે નિયમનું ઉલ્લંઘન કરે તો તે શુલ્ક (વધૂમૂલ્ય) અને સ્ત્રીધન પરત આપે, તેમજ અધિવેદનિક વળતર તરીકે તેનું અડધું આપે; અને વધુમાં વધુ ચોવીસ પણનો દંડ થાય.
Sutra 41
शुल्कं स्त्रीधनमशुल्कस्त्रीधनायास्तत्प्रमाणमाधिवेदनिकमनुरूपां च वृत्तिं दत्त्वा बह्वीरपि विन्देत ॥ कZ_०३.२.४१ ॥
શુલ્ક અને સ્ત્રીધન આપી—અને જેને શુલ્ક/સ્ત્રીધન ન હોય તેના માટે સમકક્ષ રકમ અધિવેદનિક તરીકે આપી—અને તેની સ્થિતિને અનુરૂપ ભરણપોષણ (વૃત્તિ) આપી, તે અનેક પત્નીઓ પણ કરી શકે છે.
Sutra 42
पुत्रार्था हि स्त्रियः ॥ कZ_०३.२.४२ ॥
કારણ કે (વિવાહમાં) સ્ત્રીઓ પુત્ર/સંતાન પ્રાપ્તિના હેતુ સાથે જોડાયેલી છે.
Sutra 43
तीर्थसमवाये चासां यथाविवाहं पूर्वोढां जीवत्पुत्रां वा पूर्वं गच्छेत् ॥ कZ_०३.२.४३ ॥
તીર્થ-સમવાય (જાહેર/ધાર્મિક સભા)માં તે તેમની પાસે લગ્નક્રમ મુજબ જાય—પ્રથમ અગાઉ વિવાહિત પત્ની પાસે, અથવા (વિશેષ કરીને) જેના જીવતો પુત્ર હોય તેની પાસે પહેલાં જાય.
Sutra 44
तीर्थगूहनागमने षण्णवतिर्दण्डः ॥ कZ_०३.२.४४ ॥
તીર્થ પર ગુપ્ત રીતે જવા/મળવા માટે છિયાનું (પણ) દંડ છે.
Sutra 45
पुत्रवतीं धर्मकामां वन्ध्यां निन्दुं नीरजस्कां वा नाकामामुपेयात् ॥ कZ_०३.२.४५ ॥
તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ, પુત્રવતી, ધર્મપરાયણા, વંધ્યા, રોગિણી અથવા રજઃસ્રાવ ન થતી સ્ત્રી પાસે ન જવું જોઈએ।
Sutra 46
न चाकामः पुरुषः कुष्ठिनीमुन्मत्तां वा गच्छेत् ॥ कZ_०३.२.४६ ॥
અને કોઈ પુરુષને તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ, કুষ্ঠ/ગંભીર ચામડીરોગવાળી અથવા ઉન્મત્ત સ્ત્રી પાસે જવા માટે મજબૂર ન કરવો જોઈએ।
Sutra 47
स्त्री तु पुत्रार्थमेवं भूतं वोपगच्छेत् ॥ कZ_०३.२.४७ ॥
પરંતુ સ્ત્રી, પુત્રપ્રાપ્તિ માટે, એવી સ્થિતિ ધરાવતા પુરુષ પાસે પણ જઈ શકે છે।
Sutra 48
प्राणाभिहन्ता पतितस्त्याज्यः क्लीबोऽपि वा पतिः ॥ कZ_०३.२.४८च्द् ॥
જે પતિ પ્રાણઘાતક હિંસા કરે, પતિત (નીતિભ્રષ્ટ) હોય, અથવા નપુંસક હોય—તે ત્યાજ્ય છે.
Frequently Asked Questions
Reduced domestic litigation and coercion, clearer consent/guardianship standards, and protected women’s property—yielding stable households, orderly succession, and a more governable, productive population base.
This excerpt does not specify a discrete daṇḍa schedule; enforcement is via court invalidation/denial of claims, compelled restitution of śulka/strīdhana, and application of general judicial penalties under the Dharmasthīya framework when fraud, coercion, or unlawful taking is proven.
Ask anything about Adhyaya 2 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.