Adhyaya 2
अस्मिन् अध्याये विवाहः न्यायालय-नियन्तित-सम्झौतायां परिवर्तितोऽस्ति। स विवाहस्य वर्गीकरणं करोति, प्राधिकार-सम्मतिञ्च सत्यापयति, शुल्क-स्त्रीधनञ्च प्रवर्तयति येन गृहकलहः जनविकारः मा भवेत्। अष्ट विवाहप्रकाराः वैधता-निर्णयाय विधिवत् वर्गीकरणं प्रददति। प्रथमचत्वारः प्रकाराः धर्म्याः पितृ-संज्ञाताश्च मन्यन्ते; उत्तरप्रकारेषु उभयोः पित्रोः प्राधिकारः आवश्यको भवति यत्र छल-पीडन-निवारणाय। शुल्कनियमाः वधू-मूल्यं लेखाकृत-हस्तान्तरणेषु परिवर्तयन्ति। स्त्रीधनं स्त्रियाः प्रवर्तनीय-सम्पत्ति-दावाय परिभाषितं येन विवादसमाधानं पूर्वानुमेयं भवति। न्यायिक-मानकीकरणं उत्तराधिकार-निरन्तरतां, भरण-प्रत्याशां, राज्ञः दण्डान्तर्गतं जनपद-स्थिरताञ्च रक्षति।
Sutras
Sutra 1
विवाहपूर्वो व्यवहारः ॥ कZ_०३.२.०१ ॥
विवाहपूर्वो व्यवहारः।
Sutra 2
कन्यादानं कन्यामलंकृत्य ब्राह्मो विवाहः ॥ कZ_०३.२.०२ ॥
कन्यामलंकृत्य कन्यादानं ब्राह्मो विवाहः।
Sutra 3
सहधर्मचर्या प्राजापत्यः ॥ कZ_०३.२.०३ ॥
सहधर्मचर्या प्राजापत्यः।
Sutra 4
गोमिथुनादानादार्षः ॥ कZ_०३.२.०४ ॥
गोमिथुनादानादार्षः।
Sutra 5
अन्तर्वेद्यामृत्विजे दानाद्दैवः ॥ कZ_०३.२.०५ ॥
अन्तर्वेद्यां यज्ञवेद्यां ऋत्विजे कन्यादानात् दैवविवाहः।
Sutra 6
मिथःसमवायाद्गान्धर्वः ॥ कZ_०३.२.०६ ॥
परस्परसंमत्या मिथःसमवायात् गान्धर्वविवाहः।
Sutra 7
शुल्कादानादासुरः ॥ कZ_०३.२.०७ ॥
शुल्कप्रदानात् आसुरविवाहः।
Sutra 8
प्रसह्यादानाद् राक्षसः ॥ कZ_०३.२.०८ ॥
प्रसह्यादानात् राक्षसविवाहः।
Sutra 9
सुप्तमत्तादानात्पैशाचः ॥ कZ_०३.२.०९ ॥
सुप्तमत्तादानात् पैशाचः।
Sutra 10
पितृप्रमाणाश्चत्वारः पूर्वे धर्म्याः मातापितृप्रमाणाः शेषाः ॥ कZ_०३.२.१० ॥
पितृप्रमाणविवाहाः चत्वारः; तेषां पूर्वे धर्म्याः, शेषाः मातापितृप्रमाणेन (तयोः अनुमत्या) प्रवर्तन्ते।
Sutra 11
तौ हि शुल्कहरौ दुहितुः अन्यतराभावेऽन्यतरो वा ॥ कZ_०३.२.११ ॥
तौ (मातापितरौ) हि दुहितुः शुल्कस्य हरौ; अन्यतराभावे अन्यतरोऽपि (एक एव) हरेत।
Sutra 12
द्वितीयं शुल्कं स्त्री हरेत ॥ कZ_०३.२.१२ ॥
द्वितीयं शुल्कं स्त्री स्वयमेव हरेत।
Sutra 13
सर्वेषां प्रीत्यारोपणमप्रतिषिद्धम् । इति विवाहधर्मः ॥ कZ_०३.२.१३ ॥
सर्वेषां (विवाहानां) प्रीत्या आरोपणं दानं वा अप्रतिषिद्धम्; इति विवाहधर्मः।
Sutra 14
वृत्तिराबन्ध्यं वा स्त्रीधनम् ॥ कZ_०३.२.१४ ॥
स्त्रीधनं वृत्तिः आबंध्यं वा।
Sutra 15
परद्विसाहस्रा स्थाप्या वृत्तिः आबन्ध्यानियमः ॥ कZ_०३.२.१५ ॥
परद्विसाहस्रपणपरिमिता वृत्तिः स्थापनीया; सा च आबन्ध्या—न विक्रयणीयाऽन्यथा न च बन्धनीयेत्येष नियमः।
Sutra 16
तदात्मपुत्रस्नुषाभर्मणि प्रवासाप्रतिविधाने च भार्याया भोक्तुमदोषः प्रतिरोधकव्याधिदुर्भिक्षभयप्रतीकारे धर्मकार्ये च पत्युः सम्भूय वा दम्पत्योर्मिथुनं प्रजातयोः ॥ कZ_०३.२.१६ ॥
तस्मिन् (वृत्तौ/स्त्रीधने) पत्युः प्रवासे अप्रतिविधाने च, आत्मनः पुत्रस्य स्नुषायाश्च भरणार्थं, प्रतिरोधकव्याधिदुर्भिक्षभयप्रतीकारार्थं, पत्युर्धर्मकार्ये च, भार्याया भोक्तुमदोषः। अथवा दम्पत्योः सम्भूय, मिथुनार्थं प्रजात्यर्थं च तदुपभोगः।
Sutra 17
त्रिवर्षोपभुक्तं च धर्मिष्ठेषु विवाहेषु नानुयुञ्जीत ॥ कZ_०३.२.१७ ॥
धर्मिष्ठेषु विवाहेषु त्रिवर्षोपभुक्तं नानुयुञ्जीत।
Sutra 18
गान्धर्वासुरोपभुक्तं सवृद्धिकमुभयं दाप्येत राक्षसपैशाचोपभुक्तं स्तेयं दद्यात् ॥ कZ_०३.२.१८ ॥
गान्धर्वासुरयोः उपभुक्तं उभयं सवृद्धिकं दाप्येत; राक्षसपैशाचयोः उपभुक्तं स्तेयवत् दण्ड्यं दद्यात्।
Sutra 19
मृते भर्तरि धर्मकामा तदानीमेव स्थाप्याभरणं शुल्कशेषं च लभेत ॥ कZ_०३.२.१९ ॥
मृते भर्तरि धर्मकामा पत्नी तदानीमेव स्थाप्याभरणं शुल्कशेषं च लभेत।
Sutra 20
लब्ध्वा वा विन्दमाना सवृद्धिकमुभयं दाप्येत ॥ कZ_०३.२.२० ॥
लब्ध्वा वा विन्दमाना सवृद्धिकमुभयं दाप्येत।
Sutra 21
कुटुम्बकामा तु श्वशुरपतिदत्तं निवेशकाले लभेत ॥ कZ_०३.२.२१ ॥
कुटुम्बकामा तु श्वशुरपतिदत्तं निवेशकाले लभेत।
Sutra 22
निवेशकालं हि दीर्घप्रवासे व्याख्यास्यामः ॥ कZ_०३.२.२२ ॥
निवेशकालं हि दीर्घप्रवासे व्याख्यास्यामः।
Sutra 23
श्वशुरप्रातिलोम्येन वा निविष्टा श्वशुरपतिदत्तं जीयेत ॥ कZ_०३.२.२३ ॥
श्वशुरप्रातिलोम्येन वा निविष्टा श्वशुरपतिदत्तं जीयेत।
Sutra 24
ज्ञातिहस्तादभिमृष्टाया ज्ञातयो यथागृहीतं दद्युः ॥ कZ_०३.२.२४ ॥
ज्ञातिहस्तादभिमृष्टाया ज्ञातयो यथागृहीतं दद्युः।
Sutra 25
न्यायोपगतायाः प्रतिपत्ता स्त्रीधनं गोपयेत् ॥ कZ_०३.२.२५ ॥
न्यायोपगतायाः स्त्रियाः स्त्रीधनं प्रतिपत्ता गोपयेत्।
Sutra 26
पतिदायं विन्दमाना जीयेत ॥ कZ_०३.२.२६ ॥
पतिदायं विन्दमाना जीयेत।
Sutra 27
धर्मकामा भुञ्जीत ॥ कZ_०३.२.२७ ॥
धर्मकामा भुञ्जीत।
Sutra 28
पुत्रवती विन्दमाना स्त्रीधनं जीयेत ॥ कZ_०३.२.२८ ॥
पुत्रवती विन्दमाना स्त्रीधनं जीयेत।
Sutra 29
तत्तु स्त्रीधनं पुत्रा हरेयुः ॥ कZ_०३.२.२९ ॥
तत् स्त्रीधनं; तत् पुत्रा हरेयुः।
Sutra 30
पुत्रभरणार्थं वा विन्दमाना पुत्रार्थं स्फातीकुर्यात् ॥ कZ_०३.२.३० ॥
पुत्रभरणार्थं वा विन्दमाना स्त्रीधनं पुत्रार्थं स्फातीकुर्यात्।
Sutra 31
बहुपुरुषप्रजानां पुत्राणां यथापितृदत्तं स्त्रीधनमवस्थापयेत् ॥ कZ_०३.२.३१ ॥
बहुपुरुषप्रजानां पुत्राणां यथापितृदत्तं स्त्रीधनमवस्थापयेत्।
Sutra 32
कामकरणीयमपि स्त्रीधनं विन्दमाना पुत्रसंस्थं कुर्यात् ॥ कZ_०३.२.३२ ॥
कामकरणीयमपि स्त्रीधनं विन्दमाना पुत्रसंस्थं कुर्यात्।
Sutra 33
अपुत्रा पतिशयनं पालयन्ती गुरुसमीपे स्त्रीधनमायुःक्षयाद्भुञ्जीत ॥ कZ_०३.२.३३ ॥
अपुत्रा पतिशयनं पालयन्ती गुरुसमीपे स्त्रीधनमायुःक्षयाद्भुञ्जीत।
Sutra 34
आपदर्थं हि स्त्रीधनम् ॥ कZ_०३.२.३४ ॥
आपदर्थं हि स्त्रीधनम्।
Sutra 35
ऊर्ध्वं दायादं गच्छेत् ॥ कZ_०३.२.३५ ॥
ततः (तस्याः मरणानन्तरं) दायादेषु गच्छेत्।
Sutra 36
जीवति भर्तरि मृतायाः पुत्रा दुहितरश्च स्त्रीधनं विभजेरनपुत्राया दुहितरः तदभावे भर्ता ॥ कZ_०३.२.३६ ॥
जीवति भर्तरि, मृतायाः स्त्रियाः पुत्रा दुहितरश्च स्त्रीधनं विभजेरन्। अपुत्रायाः दुहितरः; तदभावे भर्ता (हरेत्)।
Sutra 37
शुल्कमन्वाधेयमन्यद्वा बन्धुभिर्दत्तं बान्धवा हरेयुः । इति स्त्रीधनकल्पः ॥ कZ_०३.२.३७ ॥
शुल्कम्, अन्वाधेयम्, अन्यद्वा बन्धुभिर्दत्तं—तत् बान्धवा हरेयुः। इति स्त्रीधनकल्पः।
Sutra 38
वर्षाण्यष्टावप्रजायमानामपुत्रां वन्ध्यां चाकाङ्क्षेत दश निन्दुम् द्वादश कन्याप्रसविनीम् ॥ कZ_०३.२.३८ ॥
वर्षाण्यष्टौ अप्रजायमानाम् अपुत्रां वन्ध्यां च आकाङ्क्षेत; दश वर्षाणि निन्दुम्; द्वादश वर्षाणि कन्याप्रसविनीम्।
Sutra 39
ततः पुत्रार्थी द्वितीयां विन्देत ॥ कZ_०३.२.३९ ॥
ततः पुत्रार्थी द्वितीयां भार्यां विन्देत।
Sutra 40
तस्यातिक्रमे शुल्कं स्त्रीधनमर्धं चाधिवेदनिकं दद्यात् चतुर्विंशतिपणपरं च दण्डम् ॥ कZ_०३.२.४० ॥
तस्य नियमस्य अतिक्रमे सः शुल्कं स्त्रीधनं च प्रत्यर्पयेत्, अधिवेदनिकं च अर्धं दद्यात्; चतुर्विंशतिपणपर्यन्तं च दण्डं दद्यात्।
Sutra 41
शुल्कं स्त्रीधनमशुल्कस्त्रीधनायास्तत्प्रमाणमाधिवेदनिकमनुरूपां च वृत्तिं दत्त्वा बह्वीरपि विन्देत ॥ कZ_०३.२.४१ ॥
शुल्कं स्त्रीधनं च दत्त्वा—अशुल्कस्त्रीधनायास्तु तद्प्रमाणम् अधिवेदनिकं—अनुरूपां च वृत्तिं दत्त्वा, बह्वीरपि स्त्रियो विन्देत।
Sutra 42
पुत्रार्था हि स्त्रियः ॥ कZ_०३.२.४२ ॥
पुत्रार्था हि स्त्रियः।
Sutra 43
तीर्थसमवाये चासां यथाविवाहं पूर्वोढां जीवत्पुत्रां वा पूर्वं गच्छेत् ॥ कZ_०३.२.४३ ॥
तीर्थसमवाये चासां यथाविवाहं पूर्वोढां जीवत्पुत्रां वा पूर्वं गच्छेत्।
Sutra 44
तीर्थगूहनागमने षण्णवतिर्दण्डः ॥ कZ_०३.२.४४ ॥
तीर्थगूहनागमने षण्णवतिर्दण्डः।
Sutra 45
पुत्रवतीं धर्मकामां वन्ध्यां निन्दुं नीरजस्कां वा नाकामामुपेयात् ॥ कZ_०३.२.४५ ॥
नाकामाम् उपेयात्—पुत्रवतीं, धर्मकामां, वन्ध्यां, निन्दुं, नीरजस्कां वा।
Sutra 46
न चाकामः पुरुषः कुष्ठिनीमुन्मत्तां वा गच्छेत् ॥ कZ_०३.२.४६ ॥
न चाकामः पुरुषः कुष्ठिनीम् उन्मत्तां वा गच्छेत्।
Sutra 47
स्त्री तु पुत्रार्थमेवं भूतं वोपगच्छेत् ॥ कZ_०३.२.४७ ॥
स्त्री तु पुत्रार्थम् एवंभूतं वा उपगच्छेत्।
Sutra 48
प्राणाभिहन्ता पतितस्त्याज्यः क्लीबोऽपि वा पतिः ॥ कZ_०३.२.४८च्द् ॥
प्राणाभिहन्ता पतितः त्याज्यः; क्लीबोऽपि वा पतिः त्याज्यः।
Frequently Asked Questions
Reduced domestic litigation and coercion, clearer consent/guardianship standards, and protected women’s property—yielding stable households, orderly succession, and a more governable, productive population base.
This excerpt does not specify a discrete daṇḍa schedule; enforcement is via court invalidation/denial of claims, compelled restitution of śulka/strīdhana, and application of general judicial penalties under the Dharmasthīya framework when fraud, coercion, or unlawful taking is proven.
Ask anything about Adhyaya 2 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
