Adhyaya 52: The Genealogy of Trivarṇa, Manohvā, and the Akṣa Lineage, with the Construction of the Nine-Gated City
Trivarṇa–Manohvā–Akṣa-vaṃśaḥ (Nava-dvāra-pura-nirmāṇaṃ ca)
Mythic-Anthropology and Cosmological Allegory (Body–City symbolism; Kingship and Ritual Order)
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో అగస్త్యుడు, ముందుగా నియంత్రణలేని సామాజిక క్షేత్రంలో రాజాధికారం ఎలా క్రమాన్ని స్థాపించిందో చూపించే వంశకథను వివరిస్తాడు. రాజుని స్రావం నుండి త్రివర్ణుడు జన్మిస్తాడు; తరువాత ‘అవబోధ-స్వరూపిణి’ అనే జాగరణరూపిణి కుమార్తె, ఆపై మనోహ్వా అనే కుమారుడు. మనోహ్వా వంశంలో ఐదు ‘భోగులు’ పుడతారు; వారి కుమారులు సమూహంగా ‘అక్ష’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధులు. వీరు మొదట దస్యువులు అయినా, రాజశాసనంతో వశమై కలిసి శుభనివాసాన్ని నిర్మించారు—ఒక స్తంభంతో, నాలుగు చౌరస్తాలతో, తొమ్మిది ద్వారాల నగరం; అనేక నదులు, జలవ్యవస్థలతో చుట్టుముట్టబడినది. నగరంలో ప్రవేశించగానే వారు ఏకత్వం పొందుతారు; దేహధారి రాజు పశుపాలుడు ప్రత్యక్షమై వైదిక వాక్కును స్మరించి వ్రతాలు, నియమాలు, కర్మకాండలను స్థాపిస్తాడు. యోగనిద్రా మరియు యజ్ఞకర్మపరాయణత నుండి నాలుగు ముఖాలు, నాలుగు భుజాలు గల, నాలుగు వేదాలతో సంబంధిత రూపాన్ని సృష్టిస్తాడు; తదనంతరం వివిధ నివాసస్థానాల జంతువులూ రాజపాలనలోకి వస్తాయి.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 52
Verse 1
अगस्त्य उवाच । स त्रिवर्णो नृपोत्सृष्टः स्वतन्त्रत्वाच्च पार्थिव । अहं नामानमसृजत् पुत्रं पुत्रस्त्रिवर्णकम् ॥ ५२.१ ॥
అగస్త్యుడు పలికెను—ఓ రాజా! రాజు విడిచిన ఆ త్రివర్ణుడు స్వతంత్రుడయ్యెను. తరువాత నేను ‘నామాన’ అనే కుమారుని కనెను; అతని కుమారుడు త్రివర్ణకుడని పిలువబడెను.
Verse 2
तस्यापि चाभवत् कन्या अवबोधस्वरूपिणी । सा तु विज्ञानदं पुत्रं मनोह्वं विससर्ज ॥ ५२.२ ॥
అతనికీ ఒక కుమార్తె జన్మించింది; ఆమె స్వరూపమే అవబోధము (జాగృతి). ఆమె తరువాత ‘విజ్ఞానద’ అనే కుమారుని ప్రసవించింది; అతని పేరు మనోహ్వ.
Verse 3
तस्यापि सर्वरूपाः स्युः स्तनयाः पञ्चभोगिनः । यथासंख्येन पुत्रास्तु तेषामक्षाभिधानकाः ॥ ५२.३ ॥
అతనికీ అన్ని రూపములైన ఐదుగురు కుమారులు కలిగిరి; వారు ‘పంచభోగులు’ అని ప్రసిద్ధులు. క్రమానుసారంగా వారి కుమారులు ‘అక్ష’ అనే పేరుతో పిలువబడిరి.
Verse 4
एते पूर्वं दस्यवः स्युस्ततो राज्ञा वशीकृताः । अमूर्ता इव ते सर्वे चक्रुरायतनं शुभम् ॥ ५२.४ ॥
వీరు మొదట దస్యువులు; తరువాత రాజు వారిని వశపరచెను. అప్పుడు వారు అందరూ శరీరరహితులైనట్లుగా ఒక శుభమైన ఆయతనము (పవిత్ర ఆలయం) నిర్మించిరి.
Verse 5
नवद्बारं पुरं तस्य त्वेकस्तम्भं चतुष्पथम् । नदीसहस्रसङ्कीर्णं जलक्रीत्या समास्थितम् ॥ ५२.५ ॥
ఆ నగరం తొమ్మిది ద్వారములు కలది; అందులో ఒక స్తంభము మరియు చతుష్పథము (నాలుగు దారుల కూడలి) ఉండెను. అది వెయ్యి నదులతో మేళవించి, జలక్రీడకు స్థాపితమై ఉండెను.
Verse 6
तत्पुरं ते प्रविविशुरेकीभूतास्ततो नव । पुरुषो मूर्त्तिमान् राजा पशुपालोऽभवत् क्षणात् ॥ ५२.६ ॥
అప్పుడు ఆ తొమ్మిది మంది ఏకమై ఆ నగరంలో ప్రవేశించారు; క్షణంలోనే రాజు దేహధారి పురుషుడై పశుపాలుడుగా (గోపాలకుడుగా) అయ్యాడు.
Verse 7
ततस्तत्पुरसंस्थस्तु पशुपालो महान्नृपः । संसूच्य वाचकाञ्छब्दान् वेदान् सस्मार तत्पुरे ॥ ५२.७ ॥
ఆపై ఆ నగరంలో నివసిస్తూ మహారాజు పశుపాలుడిగా ఉండి, సూచక పదాలను సంకేతంగా తెలిపి, అక్కడే వేదాలను స్మరించాడు.
Verse 8
आत्मस्वरूपिणो नित्यास्तदुक्तानि व्रतानि च । नियमाञ् क्रतवश्चैव सर्वान् राजा चकार ह ॥ ५२.८ ॥
స్వస్వరూపంలో నిత్యంగా స్థితులైన వారికై చెప్పబడిన వ్రతాలు, నియమాలు—అన్ని నియమాలు మరియు క్రతువులు (యజ్ఞకర్మలు) రాజు నిర్వహించాడు.
Verse 9
स कदाचिन्नृपः खिन्नः कर्मकाण्डं प्ररोचयन् । सर्वज्ञो योगनिद्रायां स्थित्वा पुत्रं ससर्ज ह ॥ ५२.९ ॥
ఒక సమయంలో ఆ రాజు అలసిపోయి కర్మకాండ వైపు ఆసక్తి చూపాడు; సర్వజ్ఞుడు యోగనిద్రలో స్థితుడై కుమారుని సృష్టించాడు.
Verse 10
चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्वेदं चतुष्पथम् । तस्मादारभ्य नृपतेर्वशे पश्वादयः स्थिताः ॥ ५२.१० ॥
ఆయన చతుర్ముఖుడు, చతుర్భుజుడు, చతుర్వేదసంబంధుడు, చతుష్పథాధిపతి; అప్పటినుంచి పశువులు మొదలైనవి రాజు వశంలో నిలిచాయి.
Verse 11
तस्मिन् समुद्रे स नृपो वने तस्मिंस्तथैव च । तृणादिषु नृपस्सैव हस्त्यादिषु तथैव च । समोऽभवत् कर्मकाण्डादनुज्ञाय महामते ॥ ५२.११ ॥
ఆ సముద్రంలోను, అలాగే ఆ అరణ్యంలోను ఆ రాజు అదే విధంగా ఉన్నాడు. తృణాది రూపాలలోను, హస్త్యాది రూపాలలోను అతడు సమానుడయ్యాడు. ఓ మహామతీ, కర్మకాండ అనుమతితో అతడు సర్వత్ర సమత్వాన్ని పొందెను.
Frequently Asked Questions
The chapter frames social order as produced through disciplined speech (Vedic recollection), regulated conduct (vrata and niyama), and institutionalized rites (karmakāṇḍa). It depicts the transformation of formerly outside groups (dasyu) into participants in a constructed civic and ecological order, suggesting that governance is enacted through both spatial planning (city, crossroads) and normative practice (vows and ritual regulation).
No explicit calendrical data appear in the provided verses: there are no named tithis, nakṣatras, months, or seasonal markers. The only temporal structuring is narrative (e.g., “kadācit,” and the interval of “yoga-nidrā”), which functions as a literary timing device rather than a ritual calendar.
Environmental ordering is implied through the description of a settlement embedded in a river-rich landscape (nadī-sahasra-saṃkīrṇa) with deliberate water constructions (jalakṛti). The narrative also links kingship to habitat-spanning oversight—ocean, forest, grasses, and animal domains—presenting terrestrial balance as maintained by coordinated infrastructure, regulated practice, and integrated stewardship across ecosystems.
Agastya is the named sage-speaker within the chapter’s report. The text outlines a lineage sequence—Trivarṇa, Avabodha-svarūpiṇī (as a daughter figure), Manohvā, and the Akṣa-named descendants—alongside the emergence of a king titled Paśupāla. These function as mythic-cultural archetypes for genealogy, polity formation, and ritual authority rather than verifiable historical dynasties.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.