Adhyaya 53: The Origin Account of Saptamūrti Svara and the Emergence of Saṃbhūti through Vibhūti
Saptamūrti-svara-itihāsaḥ (Saṃbhūti-vibhūti-nirūpaṇam)
Philosophical-Discourse (Ontology of Selfhood and Manifestation)
వరాహ–పృథివీ సంభాషణ నేపథ్యంలో భద్రాశ్వుడు అగస్త్యుని అడుగుతాడు—మునుపు చెప్పిన కథలోని ‘విభూతి’ ఎలా, ఎవరి కార్యంతో ఉద్భవించింది? అగస్త్యుడు ఇది అన్ని దేహధారులకూ వర్తించే సత్యమని చెప్పి, చతుర్ముఖ-ఉద్భవంతో సంబంధమున్న ఒక గురుపురుషుని మరియు అతని కుమారుడు ‘స్వర’ వంశాన్ని పరిచయం చేస్తాడు; స్వరుడు సప్తమూర్తి రూపంగా ప్రసిద్ధుడు. స్వరుడు తన వంశం, ‘నేను’ స్వరూపం తెలుసుకోవడానికి అంతర్ముఖ విచారణ చేస్తాడు; పితృదత్త ఆయుధాలతో పునఃపునః ‘ఛేదన’ ఘట్టంలో అనేక ‘అహం’ దావాలు వెలిసి, క్రమంగా సూక్ష్మమై చివరకు తన దేహంలోనే అత్యంత సూక్ష్మమైన, సర్వవ్యాపి పితృతత్త్వాన్ని గ్రహిస్తాడు. ముగింపులో ప్రవృత్తి–నివృత్తి భేదాన్ని చూపి, ఈ ఇతిహాసం తత్త్వజ్ఞానాన్ని నియమిత కర్మతో అనుసంధానించే మూలకథగా ప్రతిపాదించబడుతుంది।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 53
Verse 1
भद्राश्व उवाच । मत्प्रश्नविषये ब्रह्मन् कथेयं कथिता त्वया । तस्या विभूतिरभवत् कस्य केन कृतॆन ह ॥ ५३.१ ॥
భద్రాశ్వుడు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా, నా ప్రశ్న విషయమై మీరు ఈ కథను వివరించారు. దాని విశేష విభూతి ఎవరి చేత, ఏ కర్మవలన నిజంగా కలిగింది?
Verse 2
अगस्त्य उवाच । आगतेयं कथा चित्रा सर्वस्य विषये स्थिता । त्वद्देहे मम देहे च सर्वजन्तुषु सा समा ॥ ५३.२ ॥
అగస్త్యుడు అన్నాడు—ఆగతేయ సంబంధమైన ఈ కథ విచిత్రమైనది; ఇది సర్వ విషయాలలో స్థాపితమై ఉంది. నీ దేహంలో, నా దేహంలో, అలాగే సమస్త జీవుల్లో అది సమానంగా ఉంది.
Verse 3
तस्यां सम्भूतिमिच्छन् यस्तस्योपायं स्वयं परम् । पशुपालात् समुत्पन्नो यश्चतुष्पाच्चतुर्मुखः ॥ ५३.३ ॥
ఆమెలో (భూమిలో) అవతరించాలని కోరినవాడు, ఆ అవతరణకు తానే పరమ ఉపాయమయ్యాడు. అతడు ఒక పశుపాలుని నుండి ఉద్భవించి, చతుష్పాదుడై ఉండి చతుర్ముఖుడయ్యాడు.
Verse 4
स गुरुः स कथायास्तु तस्याश्चैव प्रवर्तकः । तस्य पुत्रः स्वरो नाम सप्तमूर्तिंरसौ स्मृतः ॥ ५३.४ ॥
అతడే గురువు; ఆ కథకు ప్రవర్తకుడూ అతడే. అతని కుమారుడు ‘స్వర’ అనే పేరుతో, ‘సప్తమూర్తింరస’గా స్మరించబడతాడు.
Verse 5
तेन प्रोक्तं तु यत्किञ्चित् चतुर्णां साधनं नृप । ऋगर्थानां चतुर्भिस्ते तद्भक्त्याराध्यतां ययुः ॥ ५३.५ ॥
హే రాజా! ఆయన నాలుగు (పురుషార్థ) సాధనముల విషయమై యేదైనను ఉపదేశించినదానిని, ఋగ్మంత్రార్థములలో నిష్ఠగల ఆ నలుగురు భక్తితో ఆ తత్త్వం/దేవతను ఆరాధించుటకు వెళ్లిరి।
Verse 6
चतुर्णां प्रथमो यस्तु चतुःशृङ्गसमास्थितः । वृषद्वितीयस्तत्प्रोक्तमार्गेणैव तृतीयकः । चतुर्थस्तत्प्रणीतस्तां पूज्य भक्त्या सुतं व्रजेत् ॥ ५३.६ ॥
నలుగురిలో మొదటివాడు చతుఃశృంగమున స్థితుడై ఉన్నాడు; రెండవడు ‘వృష’ అని చెప్పబడెను; మూడవడు చెప్పబడిన మార్గముననే పొందబడును; నాలుగవడు ఆ ఉపదేశముచే నడిపింపబడును. ఆమెను భక్తితో పూజించి (దివ్య) కుమారుని యొద్దకు వెళ్లవలెను।
Verse 7
सप्तमूर्त्तेष्टु चरितं शुश्रुवुः प्रथमं नृप । ब्रह्मचर्येण वर्त्तेत द्वितीयोऽस्य सनातनः ॥ ५३.७ ॥
హే రాజా! వారు ముందుగా సప్తమూర్తుల చరిత్రను వినిరి. ఈ సనాతన ఉపదేశములో రెండవది—బ్రహ్మచర్యమున అనుగుణంగా జీవించవలెను।
Verse 8
ततो भृत्यादिभरणं वृषभारोहणं त्रिषु । वनवासश्च निर्दिष्ट आत्मस्थे वृषभे सति ॥ ५३.८ ॥
తదుపరి సేవకాదుల భరణపోషణం నిర్దిష్టమైంది; మూడింటిలో వృషభారోహణమును కూడా చెప్పెను; మరియు వృషభము అంతరాత్మలో స్థితమై ఉన్నప్పుడు వనవాసము విధించబడింది।
Verse 9
अहमस्मि वदत्यन्यश्चतुर्द्धा एकधा द्विधा । भेदभिन्नसहोत्पन्नास्तस्यापत्यानि जज्ञिरे ॥ ५३.९ ॥
‘నేనే ఉన్నాను’ అని మరొకడు అంటాడు—చతుర్విధంగా, ఏకరూపంగా, ద్విరూపంగా. ఆ ఏకమునుండి భేదముచే విభిన్నమై, సహజన్మంగా సంతానములు జన్మించెను।
Verse 10
नित्यानित्यस्वरूपाणि दृष्ट्वा पूर्वं चतुर्मुखः । चिन्तयामास जनकं कथं पश्याम्यहं नृप ॥ ५३.१० ॥
నిత్యమూ అనిత్యమూ అయిన స్వరూపాలను ముందుగా దర్శించిన చతుర్ముఖ బ్రహ్మ ఆలోచించాడు— “హే నృపా! నేను జనకుని ఎలా దర్శించగలను?”
Verse 11
मदीयस्य पितुर्ये हि गुणा आसन् महात्मनः । न ते सम्प्रति दृश्यन्ते स्वारापत्येषु केषुचित् ॥ ५३.११ ॥
నా మహాత్ముడైన తండ్రికి ఉన్న గుణాలు— అవి ఇప్పుడు అతని స్వంత సంతతిలో ఎవరిలోనూ కనిపించడం లేదు।
Verse 12
पितुः पुत्रस्य यः पुत्रः स पितामहनामवान् । एवं श्रुतिः स्थिता चेयं स्वारापत्येषु नान्यथा ॥ ५३.१२ ॥
తండ్రి కుమారునికి పుట్టిన కుమారుడు ‘పితామహ’ అనే పేరుతో పేర్కొనబడతాడు. సంతాన పరంపర విషయంలో ఈ శ్రుతి-ఆధారిత నియమం ఇలానే స్థిరమై ఉంది; వేరేలా కాదు।
Verse 13
क्वापि संपत्स्यते भावो द्रष्टव्यश्चापि ते पिता । एवं नीतेऽपि किं कार्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५३.१३ ॥
“ఎక్కడో ఒకచోట పరిస్థితి అనుకూలమవుతుంది; నీ తండ్రినీ దర్శించాలి.” ఇలా తీసుకెళ్లబడినప్పటికీ అతడు “ఏం చేయాలి?” అనే ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు।
Verse 14
तस्य चिन्तयतः शस्त्रं पितृकं पुरतो बभौ । तेन शस्त्रेण तं रोषान्ममन्थ स्वमन्तिके ॥ ५३.१४ ॥
అతడు ఆలోచిస్తున్న వేళ పితృపారంపర్యమైన ఒక శస్త్రం అతని ముందర ప్రత్యక్షమైంది. కోపంతో అతడు ఆ శస్త్రంతో సమీపంలోనే అతనిని బలంగా కొట్టాడు।
Verse 15
तस्मिन् मथितमात्रे तु शिरस्तस्यापि दुर्ग्रहम् । नालिकेरफलाकारं चतुर्वक्त्रोऽन्वपश्यत ॥ ५३.१५ ॥
ఆ మథనం పూర్తైన వెంటనే అతడు దాని శిరస్సును కూడా చూచెను—పట్టుకోవడం దుర్లభం—కొబ్బరికాయ ఫలాకారముగా; చతుర్ముఖుడు దానిని దర్శించెను.
Verse 16
तच्छावृतं प्रधानेन दशधा संवृतो बभौ । चतुष्पादेन शस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् ॥ ५३.१६ ॥
అది ప్రధానం (ఆదిప్రకృతి) చేత ఆవృతమై దశవిధంగా కప్పబడినట్లు కనబడెను. అప్పుడు అతడు చతుష్పాద శస్త్రముతో దానిని నువ్వుల కాండంలా చీల్చెను.
Verse 17
प्रकामं तिलसंच्छिन्नॆ तदमूलौ न मे बभौ । अहं त्वहं वदन्भूतं तमप्येवमथाच्छिनत् ॥ ५३.१७ ॥
ఇష్టమొచ్చినట్లు నువ్వుల కణాలవలె చీల్చినప్పటికీ దాని మూలము నాకు కనబడలేదు. అప్పుడు ‘నేనే నేనే’ అని పలుకుచున్న ఆ భూతము దానినీ అలాగే మరల చీల్చెను.
Verse 18
तस्मिन् छिन्ने तदस्यांसे ह्रस्वमन्यमवेक्षत । अहं भूतादि वः पञ्च वदन्तं भूतिमन्तिकात् ॥ ५३.१८ ॥
ఆ భాగము చీలినప్పుడు అతడు అదే అంసంపై మరొక చిన్న రూపమును చూచెను. సమీపమున పంచభూతములను ఉద్దేశించి ‘నేనే భూతాదిని’ అని చెప్పువానిని చూచెను.
Verse 19
तमप्येवमथो छित्त्वा पञ्चाशून्यममीक्षत । कृत्वावकाशं ते सर्वे जल्पन्त इदमन्तिकात् ॥ ५३.१९ ॥
తరువాత అతనినీ అలాగే చీల్చగా వారు ‘యాభై’ సమూహము శూన్యమై ఉన్నదని చూచిరి. స్థలము కల్పించి వారు అందరూ సమీపమునుండి ఇదే పలికిరి.
Verse 20
तमप्यसङ्गशस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् । तस्मिँच्छिन्ने दशांशेन ह्रस्वमन्यमपश्यत ॥ ५३.२० ॥
అతడిని కూడా ఆయన 'అసంగ' అనే ఆయుధంతో నువ్వుల కాడను నరికినట్లు నరికారు. అది ఛేదించబడినప్పుడు, అంతకంటే పదవ వంతు తక్కువ పరిమాణం ఉన్న మరొకరిని చూశారు.
Verse 21
पुरुषं रूपशस्त्रेण तं छित्त्वाऽन्यमपश्यत । तद्वद् ह्रस्वं सितं सौम्यं तमप्येवं तदाऽकरोत ॥ ५३.२१ ॥
ఆ పురుషుడిని 'రూప' ఆయుధంతో నరికిన తర్వాత ఆయన మరొకరిని చూశారు. అదేవిధంగా, పొట్టిగా, తెల్లగా, సౌమ్యంగా ఉన్న ఆ పురుషుడిని కూడా అప్పుడు అలాగే చేశారు.
Verse 22
एवं कृते शरीरं तु ददर्श स पुनः प्रभुः । स्वकीयमेवाकाश्यन्तः पितरं नृपसत्तम ॥ ५३.२२ ॥
ఓ రాజశ్రేష్ఠుడా! ఇలా చేసిన తర్వాత ఆ ప్రభువు మళ్ళీ శరీరాన్ని చూశారు; ఆకాశం లోపల ఆయన తన తండ్రినే చూశారు.
Verse 23
त्रसरेणुसमं मूर्त्या अव्यक्तं सर्वजन्तुषु । समं दृष्ट्वा परं हर्षं उभे विसस्वरार्त्तवित् ॥ ५३.२३ ॥
అన్ని జీవులలో సమానంగా ఉన్న, పరమాణువు వంటి సూక్ష్మమైన మరియు అవ్యక్తమైన రూపాన్ని చూసి, వారిద్దరూ పరమ సంతోషాన్ని పొందారు.
Verse 24
एवंविधोऽसौ पुरुषः स्वरनाम महातपाः । मूर्त्तिस्तस्य प्रवृत्ताख्यं निवृत्ताख्यं शिरो महत् ॥ ५३.२४ ॥
అటువంటివాడే ఈ 'స్వర' అనే పేరు గల పురుషుడు, గొప్ప తపస్వి. ఆయన మూర్తిని 'ప్రవృత్తి' అని, ఆయన గొప్ప శిరస్సును 'నివృత్తి' అని అంటారు.
Verse 25
एतस्मादेव तस्याशु कथया राजसत्तम । संभूतिरभवद् राजन् विवृत्तिस्त्वेष एव तु ॥ ५३.२५ ॥
ఓ రాజసత్తమా! ఇదే అతని వృత్తాంతం వలననే త్వరగా అతని సంభూతి (పునఃప్రాదుర్భావం) కలిగింది. ఓ రాజా, జరిగిన విధంగా ఇదే సంఘటనల క్రమము.
Verse 26
एषेतिहासः प्रथमः सर्वस्य जगतो भृशम् । य इमं वेत्ति तत्त्वेन साक्षात् कर्मपरो भवेत् ॥ ५३.२६ ॥
ఈ పవిత్ర ఇతిహాసము సమస్త జగత్తుకు అత్యంత ప్రధానమైనది. దీనిని తత్త్వముగా (యథార్థంగా) తెలిసినవాడు ప్రత్యక్షంగా ధర్మసమ్మత కర్మలో పరాయణుడగును.
Frequently Asked Questions
The chapter presents an inquiry into how manifest potency (vibhūti) and emergence (saṃbhūti) arise, using a narrative of progressively refined “ahaṃ” (I) claims to argue that true understanding culminates in perceiving a subtle, pervasive principle within oneself. It links such knowledge to disciplined conduct and purposeful action (karma-paratā) rather than mere speculation.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observances) are stated in Adhyāya 53. References to discipline (e.g., brahmacarya) occur without timing prescriptions.
Direct ecological prescriptions are not explicit here; however, within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame the chapter contributes indirectly by grounding ethical action in a non-fragmentary view of life—emphasizing the shared, subtle presence across all beings (sarvajantuṣu samā). This ontology can be read as a conceptual basis for restraint and stewardship, since harm to others is framed as harm within a shared continuum of embodied existence.
Bhadrāśva and the sage Agastya are named as interlocutors in the embedded dialogue. The narrative references a teacher figure associated with a four-faced origin (caturmukha) and a son named Svara, described as saptamūrti. It also discusses pitṛ- and pitāmaha-related lineage language to frame inheritance, identity, and continuity.