Adhyaya 53: The Origin Account of Saptamūrti Svara and the Emergence of Saṃbhūti through Vibhūti

Verse 1

भद्राश्व उवाच । मत्प्रश्नविषये ब्रह्मन् कथेयं कथिता त्वया । तस्या विभूतिरभवत् कस्य केन कृतॆन ह ॥ ५३.१ ॥

భద్రాశ్వుడు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా, నా ప్రశ్న విషయమై మీరు ఈ కథను వివరించారు. దాని విశేష విభూతి ఎవరి చేత, ఏ కర్మవలన నిజంగా కలిగింది?

Verse 2

अगस्त्य उवाच । आगतेयं कथा चित्रा सर्वस्य विषये स्थिता । त्वद्देहे मम देहे च सर्वजन्तुषु सा समा ॥ ५३.२ ॥

అగస్త్యుడు అన్నాడు—ఆగతేయ సంబంధమైన ఈ కథ విచిత్రమైనది; ఇది సర్వ విషయాలలో స్థాపితమై ఉంది. నీ దేహంలో, నా దేహంలో, అలాగే సమస్త జీవుల్లో అది సమానంగా ఉంది.

Verse 3

तस्यां सम्भूतिमिच्छन् यस्तस्योपायं स्वयं परम् । पशुपालात् समुत्पन्नो यश्चतुष्पाच्चतुर्मुखः ॥ ५३.३ ॥

ఆమెలో (భూమిలో) అవతరించాలని కోరినవాడు, ఆ అవతరణకు తానే పరమ ఉపాయమయ్యాడు. అతడు ఒక పశుపాలుని నుండి ఉద్భవించి, చతుష్పాదుడై ఉండి చతుర్ముఖుడయ్యాడు.

Verse 4

स गुरुः स कथायास्तु तस्याश्चैव प्रवर्तकः । तस्य पुत्रः स्वरो नाम सप्तमूर्तिंरसौ स्मृतः ॥ ५३.४ ॥

అతడే గురువు; ఆ కథకు ప్రవర్తకుడూ అతడే. అతని కుమారుడు ‘స్వర’ అనే పేరుతో, ‘సప్తమూర్తింరస’గా స్మరించబడతాడు.

Verse 5

तेन प्रोक्तं तु यत्किञ्चित् चतुर्णां साधनं नृप । ऋगर्थानां चतुर्भिस्ते तद्भक्त्याराध्यतां ययुः ॥ ५३.५ ॥

హే రాజా! ఆయన నాలుగు (పురుషార్థ) సాధనముల విషయమై యేదైనను ఉపదేశించినదానిని, ఋగ్మంత్రార్థములలో నిష్ఠగల ఆ నలుగురు భక్తితో ఆ తత్త్వం/దేవతను ఆరాధించుటకు వెళ్లిరి।

Verse 6

चतुर्णां प्रथमो यस्तु चतुःशृङ्गसमास्थितः । वृषद्वितीयस्तत्प्रोक्तमार्गेणैव तृतीयकः । चतुर्थस्तत्प्रणीतस्तां पूज्य भक्त्या सुतं व्रजेत् ॥ ५३.६ ॥

నలుగురిలో మొదటివాడు చతుఃశృంగమున స్థితుడై ఉన్నాడు; రెండవడు ‘వృష’ అని చెప్పబడెను; మూడవడు చెప్పబడిన మార్గముననే పొందబడును; నాలుగవడు ఆ ఉపదేశముచే నడిపింపబడును. ఆమెను భక్తితో పూజించి (దివ్య) కుమారుని యొద్దకు వెళ్లవలెను।

Verse 7

सप्तमूर्त्तेष्टु चरितं शुश्रुवुः प्रथमं नृप । ब्रह्मचर्येण वर्त्तेत द्वितीयोऽस्य सनातनः ॥ ५३.७ ॥

హే రాజా! వారు ముందుగా సప్తమూర్తుల చరిత్రను వినిరి. ఈ సనాతన ఉపదేశములో రెండవది—బ్రహ్మచర్యమున అనుగుణంగా జీవించవలెను।

Verse 8

ततो भृत्यादिभरणं वृषभारोहणं त्रिषु । वनवासश्च निर्दिष्ट आत्मस्थे वृषभे सति ॥ ५३.८ ॥

తదుపరి సేవకాదుల భరణపోషణం నిర్దిష్టమైంది; మూడింటిలో వృషభారోహణమును కూడా చెప్పెను; మరియు వృషభము అంతరాత్మలో స్థితమై ఉన్నప్పుడు వనవాసము విధించబడింది।

Verse 9

अहमस्मि वदत्यन्यश्चतुर्द्धा एकधा द्विधा । भेदभिन्नसहोत्पन्नास्तस्यापत्यानि जज्ञिरे ॥ ५३.९ ॥

‘నేనే ఉన్నాను’ అని మరొకడు అంటాడు—చతుర్విధంగా, ఏకరూపంగా, ద్విరూపంగా. ఆ ఏకమునుండి భేదముచే విభిన్నమై, సహజన్మంగా సంతానములు జన్మించెను।

Verse 10

नित्यानित्यस्वरूपाणि दृष्ट्वा पूर्वं चतुर्मुखः । चिन्तयामास जनकं कथं पश्याम्यहं नृप ॥ ५३.१० ॥

నిత్యమూ అనిత్యమూ అయిన స్వరూపాలను ముందుగా దర్శించిన చతుర్ముఖ బ్రహ్మ ఆలోచించాడు— “హే నృపా! నేను జనకుని ఎలా దర్శించగలను?”

Verse 11

मदीयस्य पितुर्ये हि गुणा आसन् महात्मनः । न ते सम्प्रति दृश्यन्ते स्वारापत्येषु केषुचित् ॥ ५३.११ ॥

నా మహాత్ముడైన తండ్రికి ఉన్న గుణాలు— అవి ఇప్పుడు అతని స్వంత సంతతిలో ఎవరిలోనూ కనిపించడం లేదు।

Verse 12

पितुः पुत्रस्य यः पुत्रः स पितामहनामवान् । एवं श्रुतिः स्थिता चेयं स्वारापत्येषु नान्यथा ॥ ५३.१२ ॥

తండ్రి కుమారునికి పుట్టిన కుమారుడు ‘పితామహ’ అనే పేరుతో పేర్కొనబడతాడు. సంతాన పరంపర విషయంలో ఈ శ్రుతి-ఆధారిత నియమం ఇలానే స్థిరమై ఉంది; వేరేలా కాదు।

Verse 13

क्वापि संपत्स्यते भावो द्रष्टव्यश्चापि ते पिता । एवं नीतेऽपि किं कार्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५३.१३ ॥

“ఎక్కడో ఒకచోట పరిస్థితి అనుకూలమవుతుంది; నీ తండ్రినీ దర్శించాలి.” ఇలా తీసుకెళ్లబడినప్పటికీ అతడు “ఏం చేయాలి?” అనే ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు।

Verse 14

तस्य चिन्तयतः शस्त्रं पितृकं पुरतो बभौ । तेन शस्त्रेण तं रोषान्ममन्थ स्वमन्तिके ॥ ५३.१४ ॥

అతడు ఆలోచిస్తున్న వేళ పితృపారంపర్యమైన ఒక శస్త్రం అతని ముందర ప్రత్యక్షమైంది. కోపంతో అతడు ఆ శస్త్రంతో సమీపంలోనే అతనిని బలంగా కొట్టాడు।

Verse 15

तस्मिन् मथितमात्रे तु शिरस्तस्यापि दुर्ग्रहम् । नालिकेरफलाकारं चतुर्वक्त्रोऽन्वपश्यत ॥ ५३.१५ ॥

ఆ మథనం పూర్తైన వెంటనే అతడు దాని శిరస్సును కూడా చూచెను—పట్టుకోవడం దుర్లభం—కొబ్బరికాయ ఫలాకారముగా; చతుర్ముఖుడు దానిని దర్శించెను.

Verse 16

तच्छावृतं प्रधानेन दशधा संवृतो बभौ । चतुष्पादेन शस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् ॥ ५३.१६ ॥

అది ప్రధానం (ఆదిప్రకృతి) చేత ఆవృతమై దశవిధంగా కప్పబడినట్లు కనబడెను. అప్పుడు అతడు చతుష్పాద శస్త్రముతో దానిని నువ్వుల కాండంలా చీల్చెను.

Verse 17

प्रकामं तिलसंच्छिन्नॆ तदमूलौ न मे बभौ । अहं त्वहं वदन्भूतं तमप्येवमथाच्छिनत् ॥ ५३.१७ ॥

ఇష్టమొచ్చినట్లు నువ్వుల కణాలవలె చీల్చినప్పటికీ దాని మూలము నాకు కనబడలేదు. అప్పుడు ‘నేనే నేనే’ అని పలుకుచున్న ఆ భూతము దానినీ అలాగే మరల చీల్చెను.

Verse 18

तस्मिन् छिन्ने तदस्यांसे ह्रस्वमन्यमवेक्षत । अहं भूतादि वः पञ्च वदन्तं भूतिमन्तिकात् ॥ ५३.१८ ॥

ఆ భాగము చీలినప్పుడు అతడు అదే అంసంపై మరొక చిన్న రూపమును చూచెను. సమీపమున పంచభూతములను ఉద్దేశించి ‘నేనే భూతాదిని’ అని చెప్పువానిని చూచెను.

Verse 19

तमप्येवमथो छित्त्वा पञ्चाशून्यममीक्षत । कृत्वावकाशं ते सर्वे जल्पन्त इदमन्तिकात् ॥ ५३.१९ ॥

తరువాత అతనినీ అలాగే చీల్చగా వారు ‘యాభై’ సమూహము శూన్యమై ఉన్నదని చూచిరి. స్థలము కల్పించి వారు అందరూ సమీపమునుండి ఇదే పలికిరి.

Verse 20

तमप्यसङ्गशस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् । तस्मिँच्छिन्ने दशांशेन ह्रस्वमन्यमपश्यत ॥ ५३.२० ॥

అతడిని కూడా ఆయన 'అసంగ' అనే ఆయుధంతో నువ్వుల కాడను నరికినట్లు నరికారు. అది ఛేదించబడినప్పుడు, అంతకంటే పదవ వంతు తక్కువ పరిమాణం ఉన్న మరొకరిని చూశారు.

Verse 21

पुरुषं रूपशस्त्रेण तं छित्त्वाऽन्यमपश्यत । तद्वद् ह्रस्वं सितं सौम्यं तमप्येवं तदाऽकरोत ॥ ५३.२१ ॥

ఆ పురుషుడిని 'రూప' ఆయుధంతో నరికిన తర్వాత ఆయన మరొకరిని చూశారు. అదేవిధంగా, పొట్టిగా, తెల్లగా, సౌమ్యంగా ఉన్న ఆ పురుషుడిని కూడా అప్పుడు అలాగే చేశారు.

Verse 22

एवं कृते शरीरं तु ददर्श स पुनः प्रभुः । स्वकीयमेवाकाश्यन्तः पितरं नृपसत्तम ॥ ५३.२२ ॥

ఓ రాజశ్రేష్ఠుడా! ఇలా చేసిన తర్వాత ఆ ప్రభువు మళ్ళీ శరీరాన్ని చూశారు; ఆకాశం లోపల ఆయన తన తండ్రినే చూశారు.

Verse 23

त्रसरेणुसमं मूर्त्या अव्यक्तं सर्वजन्तुषु । समं दृष्ट्वा परं हर्षं उभे विसस्वरार्त्तवित् ॥ ५३.२३ ॥

అన్ని జీవులలో సమానంగా ఉన్న, పరమాణువు వంటి సూక్ష్మమైన మరియు అవ్యక్తమైన రూపాన్ని చూసి, వారిద్దరూ పరమ సంతోషాన్ని పొందారు.

Verse 24

एवंविधोऽसौ पुरुषः स्वरनाम महातपाः । मूर्त्तिस्तस्य प्रवृत्ताख्यं निवृत्ताख्यं शिरो महत् ॥ ५३.२४ ॥

అటువంటివాడే ఈ 'స్వర' అనే పేరు గల పురుషుడు, గొప్ప తపస్వి. ఆయన మూర్తిని 'ప్రవృత్తి' అని, ఆయన గొప్ప శిరస్సును 'నివృత్తి' అని అంటారు.

Verse 25

एतस्मादेव तस्याशु कथया राजसत्तम । संभूतिरभवद् राजन् विवृत्तिस्त्वेष एव तु ॥ ५३.२५ ॥

ఓ రాజసత్తమా! ఇదే అతని వృత్తాంతం వలననే త్వరగా అతని సంభూతి (పునఃప్రాదుర్భావం) కలిగింది. ఓ రాజా, జరిగిన విధంగా ఇదే సంఘటనల క్రమము.

Verse 26

एषेतिहासः प्रथमः सर्वस्य जगतो भृशम् । य इमं वेत्ति तत्त्वेन साक्षात् कर्मपरो भवेत् ॥ ५३.२६ ॥

ఈ పవిత్ర ఇతిహాసము సమస్త జగత్తుకు అత్యంత ప్రధానమైనది. దీనిని తత్త్వముగా (యథార్థంగా) తెలిసినవాడు ప్రత్యక్షంగా ధర్మసమ్మత కర్మలో పరాయణుడగును.