Adhyaya 52: The Genealogy of Trivarṇa, Manohvā, and the Akṣa Lineage, with the Construction of the Nine-Gated City
Trivarṇa–Manohvā–Akṣa-vaṃśaḥ (Nava-dvāra-pura-nirmāṇaṃ ca)
Mythic-Anthropology and Cosmological Allegory (Body–City symbolism; Kingship and Ritual Order)
वराह–पृथिवीसंवादेऽगस्त्यः पूर्वमनियमिते सामाजिकक्षेत्रे राजशासनस्य नियमनप्रवर्तनं दर्शयन् वंशकथां कथयति। राजरेतःस्रवणात् त्रिवर्णो जातः, ततः अवबोधस्वरूपिणी कन्या, अनन्तरं मनोह्वा नाम पुत्रः। तस्य वंशे पञ्च भोगिनो जायन्ते, तेषां पुत्रा ‘अक्ष’ इति समाह्वयन्ते। एते पूर्वं दस्यवः सन्तो राज्ञा निगृहीताः, एकस्तम्भयुक्तं चतुर्मार्गसंयुक्तं नवद्वारपुरं पुण्यनिवासं नानानदीजलप्रबन्धपरिवृतं निर्मितवन्तः। तत्र प्रविश्यैक्यं यान्ति; देहधारी राजा पशुपालः प्रादुर्भवति, वैदिकीं वाचं स्मरन् व्रतानि नियमांश्च कर्माणि च स्थापयति। स योगनिद्रायां कर्मपरायणतया चतुर्मुखं चतुर्भुजं चतुर्वेदसम्बद्धं रूपं जनयति; ततः सर्वेषु वनेषु ग्रामेषु पर्वतेषु जलाशयेषु च पशवो राजशासने नियोज्यन्ते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 52
Verse 1
अगस्त्य उवाच । स त्रिवर्णो नृपोत्सृष्टः स्वतन्त्रत्वाच्च पार्थिव । अहं नामानमसृजत् पुत्रं पुत्रस्त्रिवर्णकम् ॥ ५२.१ ॥
अगस्त्य उवाच—हे नृप! राज्ञा विसृष्टः स त्रिवर्णः स्वतन्त्रत्वं प्राप्तवान्। ततः अहं नामानं नाम पुत्रं जनयामास; तस्य पुत्रोऽपि त्रिवर्णक इति।
Verse 2
तस्यापि चाभवत् कन्या अवबोधस्वरूपिणी । सा तु विज्ञानदं पुत्रं मनोह्वं विससर्ज ॥ ५२.२ ॥
तस्यापि कन्या जाता अवबोधस्वरूपिणी। सा पुनर्विज्ञानदं नाम पुत्रं मनोह्वं जनयामास।
Verse 3
तस्यापि सर्वरूपाः स्युः स्तनयाः पञ्चभोगिनः । यथासंख्येन पुत्रास्तु तेषामक्षाभिधानकाः ॥ ५२.३ ॥
तस्यापि पञ्चभोगिनः स्तनयाः सर्वरूपाः आसन्। यथासंख्येन तेषां पुत्रा ‘अक्ष’ इत्यभिधानवन्तः।
Verse 4
एते पूर्वं दस्यवः स्युस्ततो राज्ञा वशीकृताः । अमूर्ता इव ते सर्वे चक्रुरायतनं शुभम् ॥ ५२.४ ॥
एते पूर्वं दस्यवः आसन्; पश्चात् राज्ञा वशीकृताः। ततः सर्वेऽपि अमूर्ता इव शुभम् आयतनं चक्रुः।
Verse 5
नवद्बारं पुरं तस्य त्वेकस्तम्भं चतुष्पथम् । नदीसहस्रसङ्कीर्णं जलक्रीत्या समास्थितम् ॥ ५२.५ ॥
तस्य पुरं नवद्वारं, एकस्तम्भं चतुष्पथं च। नदीसहस्रसङ्कीर्णं जलक्रीडायां समास्थितम्।
Verse 6
तत्पुरं ते प्रविविशुरेकीभूतास्ततो नव । पुरुषो मूर्त्तिमान् राजा पशुपालोऽभवत् क्षणात् ॥ ५२.६ ॥
ततः ते नव जनाः एकीभूय तत्पुरं प्रविविशुः; क्षणमात्रेण राजा मूर्तिमान् पुरुषो भूत्वा पशुपालोऽभवत्।
Verse 7
ततस्तत्पुरसंस्थस्तु पशुपालो महान्नृपः । संसूच्य वाचकाञ्छब्दान् वेदान् सस्मार तत्पुरे ॥ ५२.७ ॥
ततः स महान् नृपः तत्पुरे वसन् पशुपालत्वेन स्थितः; वाचकान् सूचकशब्दान् संसूच्य तत्र वेदान् सस्मार।
Verse 8
आत्मस्वरूपिणो नित्यास्तदुक्तानि व्रतानि च । नियमाञ् क्रतवश्चैव सर्वान् राजा चकार ह ॥ ५२.८ ॥
आत्मस्वरूपिणो नित्याः तदुक्तानि व्रतानि च; नियमाः क्रतवश्च सर्वान् राजा हि चकार।
Verse 9
स कदाचिन्नृपः खिन्नः कर्मकाण्डं प्ररोचयन् । सर्वज्ञो योगनिद्रायां स्थित्वा पुत्रं ससर्ज ह ॥ ५२.९ ॥
स कदाचित् नृपः खिन्नः कर्मकाण्डं प्ररोचयन्; सर्वज्ञः योगनिद्रायां स्थित्वा पुत्रं ससर्ज।
Verse 10
चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्वेदं चतुष्पथम् । तस्मादारभ्य नृपतेर्वशे पश्वादयः स्थिताः ॥ ५२.१० ॥
चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्वेदं चतुष्पथम्; तस्मादारभ्य नृपतेर्वशे पश्वादयः स्थिताः।
Verse 11
तस्मिन् समुद्रे स नृपो वने तस्मिंस्तथैव च । तृणादिषु नृपस्सैव हस्त्यादिषु तथैव च । समोऽभवत् कर्मकाण्डादनुज्ञाय महामते ॥ ५२.११ ॥
तस्मिन् समुद्रे तथा तस्मिन् वनेऽपि स नृपः सम एवाभवत्। तृणादिषु हस्त्यादिषु च तथैव समोऽभवत्। कर्मकाण्डेनानुज्ञातः, हे महामते, स सर्वत्र समत्वं प्राप्तवान्॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames social order as produced through disciplined speech (Vedic recollection), regulated conduct (vrata and niyama), and institutionalized rites (karmakāṇḍa). It depicts the transformation of formerly outside groups (dasyu) into participants in a constructed civic and ecological order, suggesting that governance is enacted through both spatial planning (city, crossroads) and normative practice (vows and ritual regulation).
No explicit calendrical data appear in the provided verses: there are no named tithis, nakṣatras, months, or seasonal markers. The only temporal structuring is narrative (e.g., “kadācit,” and the interval of “yoga-nidrā”), which functions as a literary timing device rather than a ritual calendar.
Environmental ordering is implied through the description of a settlement embedded in a river-rich landscape (nadī-sahasra-saṃkīrṇa) with deliberate water constructions (jalakṛti). The narrative also links kingship to habitat-spanning oversight—ocean, forest, grasses, and animal domains—presenting terrestrial balance as maintained by coordinated infrastructure, regulated practice, and integrated stewardship across ecosystems.
Agastya is the named sage-speaker within the chapter’s report. The text outlines a lineage sequence—Trivarṇa, Avabodha-svarūpiṇī (as a daughter figure), Manohvā, and the Akṣa-named descendants—alongside the emergence of a king titled Paśupāla. These function as mythic-cultural archetypes for genealogy, polity formation, and ritual authority rather than verifiable historical dynasties.