Adhyaya 52: The Genealogy of Trivarṇa, Manohvā, and the Akṣa Lineage, with the Construction of the Nine-Gated City

Verse 1

अगस्त्य उवाच । स त्रिवर्णो नृपोत्सृष्टः स्वतन्त्रत्वाच्च पार्थिव । अहं नामानमसृजत् पुत्रं पुत्रस्त्रिवर्णकम् ॥ ५२.१ ॥

Agastya ne kaha, are raja, us Trivarn ko raja ne chhod diya tha. Woh apni marzi ka malik ban gaya. Uske baad maine ek beta banaya jiska naam Namaana rakha. Woh beta bhi Trivarnaka kaha gaya.

Verse 2

तस्यापि चाभवत् कन्या अवबोधस्वरूपिणी । सा तु विज्ञानदं पुत्रं मनोह्वं विससर्ज ॥ ५२.२ ॥

Uski bhi ek beti hui jo bahut samajhdaar thi. Usne bhi ek beta paida kiya jiska naam Vijnanda rakha. Log use Manohva ke naam se bhi jaante the.

Verse 3

तस्यापि सर्वरूपाः स्युः स्तनयाः पञ्चभोगिनः । यथासंख्येन पुत्रास्तु तेषामक्षाभिधानकाः ॥ ५२.३ ॥

Uske paanch bete the jo har tarah ke roop mein the. Log unhe paanch bhogi kehte the. Unke bete bhi the, jinko Aksha ke naam se jaana jata tha.

Verse 4

एते पूर्वं दस्यवः स्युस्ततो राज्ञा वशीकृताः । अमूर्ता इव ते सर्वे चक्रुरायतनं शुभम् ॥ ५२.४ ॥

Yeh sab pehle daku the. Raja ne unko apne kabje mein kar liya. Phir woh aise ho gaye jaise koi badan hi na ho. Un sab ne milke ek accha mandir banaya.

Verse 5

नवद्बारं पुरं तस्य त्वेकस्तम्भं चतुष्पथम् । नदीसहस्रसङ्कीर्णं जलक्रीत्या समास्थितम् ॥ ५२.५ ॥

Us shahar mein nau darwaze the. Ek khamba tha aur char raste milte the wahan. Hazaar nadiyan usme ghuli hui thin. Log wahan paani mein khelte the.

Verse 6

तत्पुरं ते प्रविविशुरेकीभूतास्ततो नव । पुरुषो मूर्त्तिमान् राजा पशुपालोऽभवत् क्षणात् ॥ ५२.६ ॥

Phir woh nau log ek ho gaye aur us shahar mein ghus gaye. Ek pal mein raja insaan ban gaya. Woh jaanwaron ko paalne wala ban gaya.

Verse 7

ततस्तत्पुरसंस्थस्तु पशुपालो महान्नृपः । संसूच्य वाचकाञ्छब्दान् वेदान् सस्मार तत्पुरे ॥ ५२.७ ॥

Woh bada raja us shahar mein rehne laga. Jaanwaron ko paalta tha. Kuch shabdon ko ishara banaya. Phir usne wahan Vedon ko yaad kiya.

Verse 8

आत्मस्वरूपिणो नित्यास्तदुक्तानि व्रतानि च । नियमाञ् क्रतवश्चैव सर्वान् राजा चकार ह ॥ ५२.८ ॥

Jo log apne asli roop mein the, woh sath the. Vrat aur niyam jo bataye gaye the. Raja ne sab kuch kiya, sab rituals bhi.

Verse 9

स कदाचिन्नृपः खिन्नः कर्मकाण्डं प्ररोचयन् । सर्वज्ञो योगनिद्रायां स्थित्वा पुत्रं ससर्ज ह ॥ ५२.९ ॥

Ek baar woh raja thak gaya tha. Woh karma ka kaam karne laga. Woh sab kuch jaanta tha. Usne yog ki neend mein jakar ek beta banaya.

Verse 10

चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्वेदं चतुष्पथम् । तस्मादारभ्य नृपतेर्वशे पश्वादयः स्थिताः ॥ ५२.१० ॥

Uske chaar chehre the, chaar haath the. Woh chaaron Vedon ko jaanta tha aur chaaron raston ka maalik tha. Uske baad se raja ke control mein jaanwar aur sab log aa gaye.

Verse 11

तस्मिन् समुद्रे स नृपो वने तस्मिंस्तथैव च । तृणादिषु नृपस्सैव हस्त्यादिषु तथैव च । समोऽभवत् कर्मकाण्डादनुज्ञाय महामते ॥ ५२.११ ॥

Us samay woh raja samundar mein bhi tha, jungle mein bhi. Ghaas aur pedon mein bhi wohi raja tha, haathi aur jaanwaron mein bhi. Karm kand ne use permission di, aur woh sab jagah ek jaisa ho gaya.