Adhyaya 52: The Genealogy of Trivarṇa, Manohvā, and the Akṣa Lineage, with the Construction of the Nine-Gated City
Trivarṇa–Manohvā–Akṣa-vaṃśaḥ (Nava-dvāra-pura-nirmāṇaṃ ca)
Mythic-Anthropology and Cosmological Allegory (Body–City symbolism; Kingship and Ritual Order)
ৱৰাহ–পৃথিৱীৰ উপদেশমূলক পৰিসৰত এই অধ্যায়ত অগস্ত্যই এনে এক বংশৰ কথা কয়, যিয়ে আগতে অনিয়ন্ত্রিত সামাজিক ক্ষেত্ৰত শৃঙ্খলা স্থাপন হোৱাৰ আদৰ্শ দেখুৱায়। ৰজাৰ স্ৰাৱৰ পৰা ত্ৰিৱৰ্ণৰ উদ্ভৱ হয়; তাৰ পিছত ‘জাগৰণ’ স্বৰূপিণী কন্যা অৱবোধ-স্বৰূপিণী, আৰু পুত্ৰ মনোহ্বা। মনোহ্বাৰ বংশধৰ পাঁচজন ‘ভোগী’ (পঞ্চ-ভোগিনঃ), আৰু তেওঁলোকৰ পুত্ৰসকল একেলগে ‘অক্ষ’ নামে পৰিচিত। কাহিনীত কোৱা হয়, তেওঁলোক আগতে দস্যু আছিল, কিন্তু ৰাজ-অধিকাৰে দমন কৰি একত্ৰে শুভ নিবাস নিৰ্মাণ কৰে—এটা নৱ-দ্বাৰ নগৰী, এক স্তম্ভ আৰু চাৰি চৌমুহনীসহ, বহু নদী আৰু জল-ব্যৱস্থাৰে বেষ্টিত। নগৰীত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁলোক একীভূত হয়; দেহধাৰী ৰজা পশুপাল প্ৰকাশ পায়, বৈদিক বাক্য স্মৰণ কৰে আৰু ব্ৰত, সংযম, আৰু আচার-অনুষ্ঠান স্থাপন কৰে। যজ্ঞচিন্তা আৰু যোগনিদ্ৰাৰ পৰা তেওঁ চাৰি মুখ, চাৰি বাহু বিশিষ্ট, চাৰি বেদ-সম্পৰ্কিত এক সত্তা উৎপন্ন কৰে; তাৰ পিছত নানা বাসস্থানৰ পশুসকল ৰাজশাসনৰ অধীন হয়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 52
Verse 1
अगस्त्य उवाच । स त्रिवर्णो नृपोत्सृष्टः स्वतन्त्रत्वाच्च पार्थिव । अहं नामानमसृजत् पुत्रं पुत्रस्त्रिवर्णकम् ॥ ५२.१ ॥
অগস্ত্য ক’লে—হে ৰাজন! ৰজাই মুক্ত কৰা সেই ত্ৰিবৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ হ’ল। তাৰ পাছত মই ‘নামান’ নামৰ পুত্ৰ জন্ম দিলোঁ; আৰু তাৰ পুত্ৰ ত্ৰিবৰ্ণক আছিল।
Verse 2
तस्यापि चाभवत् कन्या अवबोधस्वरूपिणी । सा तु विज्ञानदं पुत्रं मनोह्वं विससर्ज ॥ ५२.२ ॥
তাৰো এক কন্যা জন্মিল, যাৰ স্বভাৱেই আছিল অববোধ (জাগৰণ)। সিয়ে পাছত ‘বিজ্ঞানদ’ নামৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে; তাৰ নাম মনোহ্ব।
Verse 3
तस्यापि सर्वरूपाः स्युः स्तनयाः पञ्चभोगिनः । यथासंख्येन पुत्रास्तु तेषामक्षाभिधानकाः ॥ ५२.३ ॥
তাৰো সকলো ৰূপধাৰী পাঁচ পুত্ৰ আছিল, যিসকল ‘পঞ্চভোগী’ বুলি খ্যাত। ক্ৰম অনুসাৰে তেওঁলোকৰ পুত্ৰসকল ‘অক্ষ’ নামে অভিহিত হ’ল।
Verse 4
एते पूर्वं दस्यवः स्युस्ततो राज्ञा वशीकृताः । अमूर्ता इव ते सर्वे चक्रुरायतनं शुभम् ॥ ५२.४ ॥
এওঁলোক পূৰ্বে দস্যু আছিল; পাছত ৰজাই তেওঁলোকক বশ কৰিলে। তাৰ পাছত তেওঁলোক সকলোৱে যেন অমূৰ্ত হৈ এক শুভ আয়তন (পবিত্ৰ ধাম) নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 5
नवद्बारं पुरं तस्य त्वेकस्तम्भं चतुष्पथम् । नदीसहस्रसङ्कीर्णं जलक्रीत्या समास्थितम् ॥ ५२.५ ॥
তাৰ নগৰ নৱদ্বাৰযুক্ত আছিল; তাত এক স্তম্ভ আৰু চতুষ্পথ (চাৰি পথৰ সংযোগ) আছিল। সহস্ৰ নদীৰে সংমিশ্ৰিত হৈ, সি জলক্ৰীড়াৰ স্থানৰূপে স্থাপিত আছিল।
Verse 6
तत्पुरं ते प्रविविशुरेकीभूतास्ततो नव । पुरुषो मूर्त्तिमान् राजा पशुपालोऽभवत् क्षणात् ॥ ५२.६ ॥
তেতিয়া সেই নজন একীভূত হৈ সেই নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে; ক্ষণতে ৰজা দেহধাৰী পুৰুষ হৈ পশুপাল (গোপালক) হ’ল।
Verse 7
ततस्तत्पुरसंस्थस्तु पशुपालो महान्नृपः । संसूच्य वाचकाञ्छब्दान् वेदान् सस्मार तत्पुरे ॥ ५२.७ ॥
তাৰ পিছত সেই নগৰত বাস কৰি মহান ৰজা পশুপালৰূপে থাকি, সূচক শব্দসমূহ সংকেত কৰি, তাতেই বেদসমূহ স্মৰণ কৰিলে।
Verse 8
आत्मस्वरूपिणो नित्यास्तदुक्तानि व्रतानि च । नियमाञ् क्रतवश्चैव सर्वान् राजा चकार ह ॥ ५२.८ ॥
যিসকল সদা আত্মস্বৰূপত স্থিত, তদুক্ত ব্ৰত আৰু নিয়ম—সকলো নিয়ম আৰু ক্ৰতু (যজ্ঞাদি)—ৰজাই পালন কৰিলে।
Verse 9
स कदाचिन्नृपः खिन्नः कर्मकाण्डं प्ररोचयन् । सर्वज्ञो योगनिद्रायां स्थित्वा पुत्रं ससर्ज ह ॥ ५२.९ ॥
এসময়ত সেই ৰজা ক্লান্ত হৈ কৰ্মকাণ্ডৰ প্ৰতি ৰুচি দেখুৱালে; সৰ্বজ্ঞে যোগনিদ্ৰাত স্থিত হৈ এক পুত্ৰ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 10
चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्वेदं चतुष्पथम् । तस्मादारभ्य नृपतेर्वशे पश्वादयः स्थिताः ॥ ५२.१० ॥
তেওঁ চতুৰ্মুখ, চতুৰ্বাহু, চতুৰ্বেদ-সম্পৰ্কিত আৰু চতুষ্পথৰ অধিষ্ঠাতা; তেতিয়াৰ পৰা পশু আদি সকলো ৰজাৰ বশত থাকিল।
Verse 11
तस्मिन् समुद्रे स नृपो वने तस्मिंस्तथैव च । तृणादिषु नृपस्सैव हस्त्यादिषु तथैव च । समोऽभवत् कर्मकाण्डादनुज्ञाय महामते ॥ ५२.११ ॥
সেই সাগৰত আৰু তেনেদৰে সেই অৰণ্যতো ৰজা একেদৰে অৱস্থিত আছিল। তৃণাদি আৰু হস্ত্যাদি ৰূপতো সি সমান হৈ পৰিল। হে মহামতে, কৰ্মকাণ্ডৰ অনুমতি পাই সি সৰ্বত্ৰ সমত্ব লাভ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames social order as produced through disciplined speech (Vedic recollection), regulated conduct (vrata and niyama), and institutionalized rites (karmakāṇḍa). It depicts the transformation of formerly outside groups (dasyu) into participants in a constructed civic and ecological order, suggesting that governance is enacted through both spatial planning (city, crossroads) and normative practice (vows and ritual regulation).
No explicit calendrical data appear in the provided verses: there are no named tithis, nakṣatras, months, or seasonal markers. The only temporal structuring is narrative (e.g., “kadācit,” and the interval of “yoga-nidrā”), which functions as a literary timing device rather than a ritual calendar.
Environmental ordering is implied through the description of a settlement embedded in a river-rich landscape (nadī-sahasra-saṃkīrṇa) with deliberate water constructions (jalakṛti). The narrative also links kingship to habitat-spanning oversight—ocean, forest, grasses, and animal domains—presenting terrestrial balance as maintained by coordinated infrastructure, regulated practice, and integrated stewardship across ecosystems.
Agastya is the named sage-speaker within the chapter’s report. The text outlines a lineage sequence—Trivarṇa, Avabodha-svarūpiṇī (as a daughter figure), Manohvā, and the Akṣa-named descendants—alongside the emergence of a king titled Paśupāla. These function as mythic-cultural archetypes for genealogy, polity formation, and ritual authority rather than verifiable historical dynasties.