Adhyaya 51: Recollection of the Dharaṇī-vrata and the Agastya–Bhadrāśva Dialogue on Liberation

Verse 1

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ ५१.१ ॥

శ్రీ వరాహుడు పలికెను—దుర్వాసుని వాక్యముల ద్వారా ధరణీ-వ్రతమనే ఉత్తమ వ్రతాన్ని విని, సత్యతపుడు వెంటనే హిమవత్ (హిమాలయ) యొక్క అత్యుత్తమ సన్నిధికి వెళ్లెను.

Verse 2

पुष्पभद्रा नदी यत्र शिला चित्रशिला तथा । वटो भद्रवटो यत्र तत्र तस्याश्रमो बभौ । तत्रोपरि महत्तस्य चरितं सम्भविष्यति ॥ ५१.२ ॥

పుష్పభద్రా నది ఉన్న చోట, శిలా మరియు చిత్రశిల అనే శిలలు ఉన్న చోట; భద్రవటమనే మర్రిచెట్టు ఉన్న చోట—అక్కడే అతని ఆశ్రమం ఏర్పడింది. ఆ స్థలంలోనే అతని మహత్తర చరిత్రకు సంబంధించిన గొప్ప ఘటన సంభవించును.

Verse 3

धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ॥ ५१.३ ॥

ధరణి పలికెను—ఓ సనాతన ప్రభూ, అనేక వేల కల్పముల పాటు ఈ ప్రాచీన వ్రతానికి సంబంధించిన నేను చేసిన తపస్సు నాకు మరచిపోయింది.

Verse 4

इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विषोका परमेश्वर ॥ ५१.४ ॥

ఇప్పుడు నీ ప్రసాదముచేత నా పూర్వస్మృతి ఉద్భవించింది. ఓ పరమేశ్వరా, నేను జాతిస్మరిని అయ్యాను; శోకరహితురాలినయ్యాను.

Verse 5

यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ॥ ५१.५ ॥

హే పరమదేవా, మీ హృదయంలో కుతూహలం ఉంటే, ఓ భూధరా, అగస్త్యుడు భద్రాశ్వుని నివాసానికి తిరిగి వచ్చి ఏమి చేశాడో, అలాగే ఆ రాజు ఏమి చేశాడో నాకు చెప్పుము।

Verse 6

श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतं ऋषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन् मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ॥ ५१.६ ॥

శ్రీవరాహుడు పలికెను—తిరిగి వచ్చిన ఋషిని చూచి, శ్వేతవాహనుడైన భద్రాశ్వుడు ఆయనను ఉత్తమాసనంపై ఆసీనుడిగా చూశాడు; విశేష పూజ చేసి, ఓ సర్వధారిణి, ‘మోక్షధర్మ’ అనే ప్రశ్నను అడిగాడు।

Verse 7

भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्तामूर्तोपपत्तिषु ॥ ५१.७ ॥

భద్రాశ్వుడు అన్నాడు—హే భగవన్, ఏ కర్మచేత భవసంసృతి తెగిపోతుంది? లేదా ఏమి చేయుటవలన జీవులు మూర్త-అమూర్త జన్మస్థితులలో శోకించరు?

Verse 8

अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ॥ ५१.८ ॥

అగస్త్యుడు పలికెను—ఓ రాజా, దూరములోను సమీపములోను స్థితమైన, దృశ్య-అదృశ్య విభాగమునుండి ఉద్భవించిన ఈ దివ్యకథను వినుము; ఓ నృపా, మనస్సును సమాధానంగా నిలుపుము।

Verse 9

नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ॥ ५१.९ ॥

అక్కడ పగలు లేదు, రాత్రి లేదు; దిక్కులు లేవు, ఉపదిక్కులు లేవు; స్వర్గం లేదు, దేవతలు లేరు; దినప్రకాశం లేదు, సూర్యుడు లేదు. ఆ కాలంలో ‘పశుపాల’ అనే రాజు అనేక పశువులను కాపాడుచుండెను।

Verse 10

तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ॥ ५१.१० ॥

వారిని రక్షిస్తూ అతడు ఒకసారి తూర్పు సముద్రాన్ని చూడాలని కోరి వేగంగా అక్కడికి వెళ్లాడు. అంతులేని తీరమున్న మహాసముద్ర తీరాన ఒక అడవి ఉంది; అక్కడ సర్పాలు నివసిస్తాయి.

Verse 11

अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोर्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ॥ ५१.११ ॥

ఎనిమిది కోరికలను నెరవేర్చే వృక్షాలు, ఒక నది, నాల్గవ విధంగా సంచరించే జీవులు, ఇంకా పైకి కదిలేవారు—అక్కడ సంచరించారు. అలాగే ఐదు ప్రధాన పురుషులు తేజస్సుతో ప్రకాశించే ఒకే స్త్రీని ధరిస్తున్నారు.

Verse 12

सा अपि स्त्री स्वे वक्षसि धारयन्ती सहस्रसूर्यप्रतिमं विशालम् । तस्याधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्ण-स्तं राजानं पश्य परिभ्रमन्तम् ॥ ५१.१२ ॥

ఆ స్త్రీ కూడా తన వక్షస్థలంపై వెయ్యి సూర్యుల వంటి విస్తారమైన దానిని ధరించింది. త్రివిధ వికారం, త్రివర్ణమున్న అధరంతో సంచరిస్తున్న ఆ రాజును చూడు.

Verse 13

तूष्णीम्भूता मृतकल्पा इवासन् नृपोऽप्यसौ तद्वनं संविवेश । तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एते विविशु-र्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन ॥ ५१.१३ ॥

వారు నిశ్శబ్దులై, మృతుల్లా ఉన్నారు; ఆ రాజు కూడా ఆ అడవిలో ప్రవేశించాడు. అతడు ప్రవేశించగానే వారందరూ భయంతో క్షణంలో ఏకమై లోపలికి వెళ్లారు.

Verse 14

तैः सर्पैः स नृपो दुर्विनीतैः संवेष्टितो दस्युभिश्चिन्तयानः । कथं चैतेन भविष्यन्ति येन कथं चैते संसृताः सम्भवेयुः ॥ ५१.१४ ॥

అశిక్షిత సర్పాలు, దొంగలు చుట్టుముట్టగా ఆ రాజు ఆందోళనతో ఆలోచించాడు—“ఇవారు ఇతని వల్ల ఎలా నిలబడగలరు? సంసారచక్రంలో చిక్కిన వీరు ఎలా శుభ ఫలితాన్ని పొందగలరు?”

Verse 15

एवं राज्ञश्चिन्तयतस्त्रिवर्णः पुरुषः परः । श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन्नरः ॥ ५१.१५ ॥

రాజు ఇలా చింతించుచుండగా, పరమాతీతుడైన త్రివర్ణ పురుషుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు—అతడు శ్వేతం, రక్తం, కృష్ణం అనే మూడు వర్ణాలను ధరించిన మనుష్యరూపుడు।

Verse 16

सा संज्ञां कृतवान् मह्यमपरोऽथ क्व यास्यसि । एवं तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत ॥ ५१.१६ ॥

“ఆమె నాకు ఒక సంజ్ఞ (పేరు) నిర్ణయించింది; అయితే ఇప్పుడు మరొకడు ఎక్కడికి వెళ్లును?” అని అతడు పలుకుతుండగా ఒక మహానామం ప్రత్యక్షమైంది।

Verse 17

तेनापि राजा संवृतः स बुध्यस्वेति चाब्रवीत् । एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह ॥ ५१.१७ ॥

అదివల్ల కూడా రాజు ఆపబడెను; అతడు “బుధ్యస్వ—స్పష్టంగా గ్రహించు” అని పలికెను. అలా చెప్పగానే ఆ స్త్రీ రాజును నిలువరించింది।

Verse 18

मायाततं तं मा भैष्ट ततोऽन्यः पुरुषो नृपम् । संवेष्ट्य स्थितवान् वीरस्ततः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ ५१.१८ ॥

“మాయచే విస్తరింపబడిన దానిని భయపడకుము.” అప్పుడు మరొక పురుషుడు—వీరుడు, సర్వేశ్వరేశ్వరుడు—రాజును చుట్టుముట్టి రక్షిస్తూ అక్కడ నిలిచెను।

Verse 19

ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमम् । संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे ततो राजा विरोधितः ॥ ५१.१९ ॥

తర్వాత మరికొంతమంది ఐదుగురు పురుషులు వచ్చి ఉత్తమ రాజును చుట్టుముట్టి తమ తమ స్థానాలలో నిలిచిరి; అప్పుడు రాజుకు ప్రతిఘాతం ఎదురైంది।

Verse 20

रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः । मथितुं शस्त्रमादाय लीना अन्योन्यं ततो भयात् ॥ ५१.२० ॥

రాజు నిరోధింపబడినప్పుడు ఆ దస్యువులందరూ ఏకమయ్యారు. కొట్టుటకు ఆయుధాలు ఎత్తుకొని, భయంతో తరువాత పరస్పరం మధ్య దాగిపోయారు.

Verse 21

तैर्लीनैर्नृपतेर्वेश्म बभौ परमशोभनम् । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्राभवन्नृप ॥ ५१.२१ ॥

అవి లీనమైనందున రాజుని మందిరం అత్యంత శోభాయమానమైంది. ఓ నృపా, ఇతర పాపముల కోటి కూడా శేషంతో సహా నశించింది.

Verse 22

गृहे भूसलिलं वह्निः सुखशीतश्च मारुतः । सावकाशानि शुभ्राणि पञ्चैकॊनगुणानि च ॥ ५१.२२ ॥

గృహంలో భూమి, జలం, అగ్ని, సుఖదమైన శీతల వాయువు ఉన్నాయి; అలాగే ఆకాశసంబంధమైన శుభ్రమైన శుభావకాశాలు కూడా ఉన్నాయి—ఇట్లు గుణాలు ఐదు, ఇంకా ఒకటి తక్కువగా లెక్కించబడిన సమూహమని చెప్పబడింది.

Verse 23

एकैव तेषां सुचिरं संवेष्ट्यासज्यसंस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ॥ ५१.२३ ॥

వారితో గట్టిగా అంటుకొని బంధింపబడి ఆమె ఒక్కతే దీర్ఘకాలం నిలిచింది. ఈ విధంగా, ఓ నృపా, ఆ పశుపాలుడు దానిని సులభంగా సాధించాడు.

Verse 24

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद्राजसत्तमम् ॥ ५१.२४ ॥

అతని ఆ లాఘవాన్ని, అలాగే యుద్ధంలో రాజుని రూపాన్ని చూచి, ఓ రాజా, త్రివర్ణ పురుషుడు రాజసత్తమునితో పలికెను.

Verse 25

त्वत्पुत्रोऽस्मि महाराज ब्रूहि किं करवाणि ते । अस्माभिर्बन्धुमिच्छद्भिर्भवन्तं निश्चयः कृतः ॥ ५१.२५ ॥

మహారాజా, నేను మీ కుమారుడను; చెప్పండి, మీకొరకు నేను ఏమి చేయాలి? బంధువును కోరిన మేము మిమ్మల్నే ఎంచుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నాము।

Verse 26

यदि नाम कृताः सर्वे वयं देव पराजिताः । एवमेव शरीरेषु लीनास्तिष्ठाम पार्थिव ॥ ५१.२६ ॥

హే దేవా, మేమందరం పరాజితులమైపోయినా సరే; హే పార్థివా, ఇదే విధంగా శరీరాలలో లీనమై నిలిచి ఉంటాము।

Verse 27

मर्य्येके तव पुत्रत्वं गते सर्वेषु सम्भवः । एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत् ॥ ५१.२७ ॥

కొంతమంది నిజంగా మీ కుమారత్వాన్ని పొందారు; అది అందరిలో గడిచిన తరువాత మళ్లీ జన్మించే అవకాశం ఉంటుంది. ఇలా చెప్పబడినపుడు రాజు ఆ మనిషిని మళ్లీ పలికాడు।

Verse 28

पुत्रो भवति मे कर्त्ता अन्येषामपि सत्तम । युष्मत्सुखैर्नरैर्भावैर्नाहं लिप्ये कदाचन ॥ ५१.२८ ॥

హే సత్తమా, నా కుమారుడు ఇతరులకూ కర్తగా ఉంటాడు; అయితే మీ సుఖాల వల్ల కలిగే మానవ భావాలు, స్థితులు నన్నెప్పుడూ మలినం చేయవు।

Verse 29

एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकरॊत् । तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह ॥ ५१.२९ ॥

ఇలా చెప్పి ఆ నృపతి తన కుమారుని విషయమై కార్యం చేశాడు (అతనిని సంరక్షించాడు). వారి చేత విముక్తుడై, అతడు స్వయంగా వారి మధ్య విశ్రాంతి పొందాడు।