Adhyaya 52: The Genealogy of Trivarṇa, Manohvā, and the Akṣa Lineage, with the Construction of the Nine-Gated City
Trivarṇa–Manohvā–Akṣa-vaṃśaḥ (Nava-dvāra-pura-nirmāṇaṃ ca)
Mythic-Anthropology and Cosmological Allegory (Body–City symbolism; Kingship and Ritual Order)
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସମ୍ବାଦରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏମିତି ଏକ ବଂଶକଥା କହନ୍ତି, ଯାହାରେ ପୂର୍ବରୁ ଅନିୟମିତ ସାମାଜିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଜଶକ୍ତି କିପରି ଶୃଙ୍ଖଳା ସ୍ଥାପନ କଲା ତାହା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ରାଜାଙ୍କ ସ୍ରାବରୁ ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମେ; ପରେ ‘ଅବବୋଧ-ସ୍ୱରୂପିଣୀ’ ଜାଗରଣରୂପା କନ୍ୟା, ତାପରେ ମନୋହ୍ୱା ନାମକ ପୁତ୍ର। ମନୋହ୍ୱାଙ୍କ ବଂଶରେ ପାଞ୍ଚ ‘ଭୋଗୀ’ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସମୁହରେ ‘ଅକ୍ଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେମାନେ ପୂର୍ବେ ଦସ୍ୟୁ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଧିକାରରେ ଦମିତ ହୋଇ ଏକାଠି ଶୁଭ ନିବାସ ଗଢ଼ିଲେ—ଏକ ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ, ଚାରି ଚଉମୁହାଣି ସହିତ, ନଅ ଦ୍ୱାରର ନଗର; ଅନେକ ନଦୀ ଓ ଜଳବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ। ନଗରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ଦେହଧାରୀ ରାଜା ପଶୁପାଳ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବୈଦିକ ବାଣୀ ସ୍ମରଣ କରି ବ୍ରତ, ନିୟମ ଓ କ୍ରିୟାବିଧି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଯୋଗନିଦ୍ରା ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମପରାୟଣତାରୁ ସେ ଚାରିମୁଖ, ଚାରିଭୁଜ, ଚାରି ବେଦସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଆବାସର ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜଶାସନ ଅଧୀନ ହୁଅନ୍ତି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 52
Verse 1
अगस्त्य उवाच । स त्रिवर्णो नृपोत्सृष्टः स्वतन्त्रत्वाच्च पार्थिव । अहं नामानमसृजत् पुत्रं पुत्रस्त्रिवर्णकम् ॥ ५२.१ ॥
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ହେଲା। ପରେ ମୁଁ ‘ନାମାନ’ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲି; ତାହାର ପୁତ୍ର ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣକ ଥିଲା।
Verse 2
तस्यापि चाभवत् कन्या अवबोधस्वरूपिणी । सा तु विज्ञानदं पुत्रं मनोह्वं विससर्ज ॥ ५२.२ ॥
ତାହାର ମଧ୍ୟ ଏକ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅବବୋଧ (ଜାଗରଣ) ଥିଲା। ସେ ପୁନଃ ‘ବିଜ୍ଞାନଦ’ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା; ତାହାର ନାମ ମନୋହ୍ୱ।
Verse 3
तस्यापि सर्वरूपाः स्युः स्तनयाः पञ्चभोगिनः । यथासंख्येन पुत्रास्तु तेषामक्षाभिधानकाः ॥ ५२.३ ॥
ତାହାର ମଧ୍ୟ ସର୍ବରୂପ ଥିବା ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ଥିଲେ; ସେମାନେ ‘ପଞ୍ଚଭୋଗୀ’ ଭାବେ ପରିଚିତ। କ୍ରମାନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ‘ଅକ୍ଷ’ ନାମରେ ଅଭିହିତ ହେଲେ।
Verse 4
एते पूर्वं दस्यवः स्युस्ततो राज्ञा वशीकृताः । अमूर्ता इव ते सर्वे चक्रुरायतनं शुभम् ॥ ५२.४ ॥
ଏମାନେ ପୂର୍ବେ ଦସ୍ୟୁ ଥିଲେ; ପରେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ବଶ କଲେ। ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଯେନ ଅମୂର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଏକ ଶୁଭ ଆୟତନ (ପବିତ୍ର ଧାମ) ନିର୍ମାଣ କଲେ।
Verse 5
नवद्बारं पुरं तस्य त्वेकस्तम्भं चतुष्पथम् । नदीसहस्रसङ्कीर्णं जलक्रीत्या समास्थितम् ॥ ५२.५ ॥
ତାହାର ନଗର ନବଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଥିଲା; ଏକ ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ଚତୁଷ୍ପଥ (ଚାରି ମାର୍ଗର ସଙ୍ଗମ) ଥିଲା। ସେହି ନଗର ସହସ୍ର ନଦୀରେ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଜଳକ୍ରୀଡା ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ ଥିଲା।
Verse 6
तत्पुरं ते प्रविविशुरेकीभूतास्ततो नव । पुरुषो मूर्त्तिमान् राजा पशुपालोऽभवत् क्षणात् ॥ ५२.६ ॥
ତେବେ ସେଇ ନଅଜଣ ଏକୀଭୂତ ହୋଇ ସେହି ପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ରାଜା ଦେହଧାରୀ ପୁରୁଷ ହୋଇ ପଶୁପାଳ ହେଲେ।
Verse 7
ततस्तत्पुरसंस्थस्तु पशुपालो महान्नृपः । संसूच्य वाचकाञ्छब्दान् वेदान् सस्मार तत्पुरे ॥ ५२.७ ॥
ତାପରେ ସେହି ପୁରରେ ବସିଥିବା ମହାନ୍ ନୃପ ପଶୁପାଳ ଭାବେ ରହି, ସୂଚକ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ସଙ୍କେତ କରି, ସେଠାରେ ବେଦମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
Verse 8
आत्मस्वरूपिणो नित्यास्तदुक्तानि व्रतानि च । नियमाञ् क्रतवश्चैव सर्वान् राजा चकार ह ॥ ५२.८ ॥
ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କହିତ ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ—ସମସ୍ତ ନିୟମ ଓ କ୍ରତୁ (ଯଜ୍ଞାଦି) ରାଜା ପାଳନ କଲେ।
Verse 9
स कदाचिन्नृपः खिन्नः कर्मकाण्डं प्ररोचयन् । सर्वज्ञो योगनिद्रायां स्थित्वा पुत्रं ससर्ज ह ॥ ५२.९ ॥
ଏକଦା ସେ ନୃପ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ କର୍ମକାଣ୍ଡ ପ୍ରତି ରୁଚି କଲେ; ସର୍ବଜ୍ଞ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ପୁତ୍ରକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 10
चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्वेदं चतुष्पथम् । तस्मादारभ्य नृपतेर्वशे पश्वादयः स्थिताः ॥ ५२.१० ॥
ସେ ଚତୁର୍ମୁଖ, ଚତୁର୍ବାହୁ, ଚତୁର୍ବେଦସମ୍ବନ୍ଧୀ ଏବଂ ଚତୁଷ୍ପଥର ଅଧିଷ୍ଠାତା; ସେହିଠାରୁ ପଶୁ ଆଦି ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ବଶରେ ରହିଲେ।
Verse 11
तस्मिन् समुद्रे स नृपो वने तस्मिंस्तथैव च । तृणादिषु नृपस्सैव हस्त्यादिषु तथैव च । समोऽभवत् कर्मकाण्डादनुज्ञाय महामते ॥ ५२.११ ॥
ସେହି ସମୁଦ୍ରରେ ଓ ସେହିପରି ସେହି ବନରେ ମଧ୍ୟ ସେ ରାଜା ସମାନ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ତୃଣାଦି ଓ ହସ୍ତ୍ୟାଦି ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମ ହୋଇଗଲେ। ହେ ମହାମତେ, କର୍ମକାଣ୍ଡର ଅନୁମତି ପାଇ ସେ ସର୍ବତ୍ର ସମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames social order as produced through disciplined speech (Vedic recollection), regulated conduct (vrata and niyama), and institutionalized rites (karmakāṇḍa). It depicts the transformation of formerly outside groups (dasyu) into participants in a constructed civic and ecological order, suggesting that governance is enacted through both spatial planning (city, crossroads) and normative practice (vows and ritual regulation).
No explicit calendrical data appear in the provided verses: there are no named tithis, nakṣatras, months, or seasonal markers. The only temporal structuring is narrative (e.g., “kadācit,” and the interval of “yoga-nidrā”), which functions as a literary timing device rather than a ritual calendar.
Environmental ordering is implied through the description of a settlement embedded in a river-rich landscape (nadī-sahasra-saṃkīrṇa) with deliberate water constructions (jalakṛti). The narrative also links kingship to habitat-spanning oversight—ocean, forest, grasses, and animal domains—presenting terrestrial balance as maintained by coordinated infrastructure, regulated practice, and integrated stewardship across ecosystems.
Agastya is the named sage-speaker within the chapter’s report. The text outlines a lineage sequence—Trivarṇa, Avabodha-svarūpiṇī (as a daughter figure), Manohvā, and the Akṣa-named descendants—alongside the emergence of a king titled Paśupāla. These function as mythic-cultural archetypes for genealogy, polity formation, and ritual authority rather than verifiable historical dynasties.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.