Adhyaya 105: Ritual Procedure for the Gift of the Milk-Cow (Kṣīradhenu)
Kṣīradhenu-dāna-vidhi
Ritual-Manual (Dāna-vidhi / Merit-Economy)
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో ఈ అధ్యాయము క్షీరధేను (పాలిచ్చే ఆవు) అనే ప్రతీకాత్మక దానవిధిని నిర్దేశిస్తుంది. గోమయంతో శుద్ధి చేసిన నేలపై కుశలు పరచి కృష్ణాజినాన్ని ఉంచి, గోమయ మణ్డలము/కుండలికను నిర్మించి అందులో క్షీరకుంభం మరియు వత్సభాగాన్ని ప్రతిష్ఠించాలి. ఆవుకు స్వర్ణముఖం, స్వర్ణశృంగాలు, శర్కరాజిహ్వ, రత్ననేత్రాలు, వస్త్రావరణం మొదలైన అలంకారాలు చేయడం, దిక్కులలో తిలాలు మరియు ధాన్యపాత్రలను అమర్చడం చెప్పబడింది. దాత గంధ, పుష్ప, ధూప, దీపాలతో పూజ చేసి వైదిక మంత్రాలతో బ్రాహ్మణునికి దానాన్ని సమర్పిస్తాడు. చివర దాతకూ పఠించువారికీ ఇంద్రలోక, విష్ణులోక ప్రాప్తి, పాపనాశనం, మోక్షఫలం అని ఫలశ్రుతి పేర్కొంటుంది।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 105
Verse 1
अथ क्षीरधेनुदानविधिः ॥ होतोवाच ॥ क्षीरधेनुं प्रवक्ष्यामि तां निबोध नराधिप ॥ अनु्लिप्ते महीपृष्ठे गोमयेन नृपोत्तम ॥ १-१०५ ॥ गोचर्ममात्रमानेन कुशानास्तीर्य सर्वतः ॥ तस्योपरि महाराज न्यसेत्कृष्णाजिनं बुधः ॥
ఇప్పుడు క్షీరధేనుదాన విధి. హోతృ అన్నాడు—ఓ నరాధిపా, క్షీరధేనువు విధానాన్ని చెప్పుచున్నాను, గ్రహించుము. ఓ నృపోత్తమా, గోమయంతో లేపిన నేలపై, గోచర్మ పరిమాణమంతా చుట్టూ కుశలను పరచి, ఓ మహారాజా, జ్ఞాని దాని మీద కృష్ణాజినాన్ని ఉంచాలి.
Verse 2
तत्र कृत्वा कुण्डलिकां गोमयेन सुविस्तृताम् ॥ क्षीरकुम्भं ततः स्थाप्य चतुर्थांशेन वत्सकम्
అక్కడ గోమయంతో బాగా విస్తరించిన కుండలికను చేసి, తరువాత క్షీరకుంభాన్ని స్థాపించి, చతుర్థాంశ ప్రమాణంగా ఒక వత్సాన్ని (పక్కన) ఉంచాలి.
Verse 3
सुवर्णमुखशृङ्गाणि चन्दनागुरुकाणि च ॥ प्रशस्तपत्रश्रवणां तिलपात्रोपरि न्यसेत्
సువర్ణముఖ శృంగాలు, చందనము మరియు అగురు లేపనమును, శుభపత్రసమాన కర్ణాలను చేసి, నువ్వులతో నిండిన పాత్రపై స్థాపించాలి।
Verse 4
इक्षुपादां दर्भरोमां सितकम्बलसंवृताम् ॥ ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां पट्टसूत्रमयीं शुभाम्
(గోవును) చెరకు కాళ్లతో, దర్భగడ్డి రోమాలతో, తెల్ల కంబళంతో కప్పి; తామ్ర పృష్ఠంతో, కాంస్య దోహనపాత్రంతో, పట్టు దారాలతో శుభంగా నిర్మించాలి।
Verse 5
पुच्छं च नृपशार्दूल नवनीतमयस्तनीम् ॥ स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां पञ्चरत्नसमन्विताम्
మరియు తోకను కూడా, ఓ నృపశార్దూలా; (గోవును) వెన్నతో చేసిన స్తనాలతో, స్వర్ణ శృంగాలతో, రజత ఖురాలతో, పంచరత్నాలతో సమన్వితంగా చేయాలి।
Verse 6
चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्ष्वपि विन्यसेत् ॥ सप्तधान्ययुतं पात्रे दिक्षु दिक्षु च विन्यसेत्
నాలుగు దిక్కులలో నాలుగు నువ్వుల పాత్రలను అమర్చాలి; అలాగే ప్రతి దిశలో ఏడు ధాన్యాలతో కూడిన ఒక పాత్రను కూడా ఉంచాలి।
Verse 7
मुखं गुडमयं तस्या जिह्वां शर्करया तथा ॥ फलप्रशस्तदशनां मुक्ताफलमयेक्षणाम्
ఆమె ముఖం బెల్లంతో చేయాలి, నాలుకను కూడా చక్కెరతో; పళ్లు ఉత్తమ ఫలాలతో, కళ్ళు ముత్యాలతో చేయాలి।
Verse 8
एवं लक्षणसंयुक्तां क्षीरधेनुं प्रकल्पयेत् ॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन गन्धपुष्पैः समर्चयेत्
ఈ విధంగా ఆ లక్షణాలతో కూడిన క్షీరధేనువును సిద్ధం చేసి, ఆమెను జత వస్త్రాలతో ఆవరించి, గంధపుష్పాలతో విధివిధానంగా సమర్చించాలి।
Verse 9
पादुकोपानहौ छत्रं दत्त्वा दानं समर्पयेत् ॥ दद्यादनेन मन्त्रेण क्षीरधेनुं प्रयत्नतः
పాదుకలు, పాదత్రాణాలు మరియు ఛత్రం ఇచ్చి దానాన్ని విధివిధానంగా సమర్పించాలి; ఈ మంత్రంతో శ్రద్ధగా, ప్రయత్నపూర్వకంగా క్షీరధేనువును దానం చేయాలి।
Verse 10
आप्यायस्वेति मन्त्रेण वेदोक्तेन विधानतः ॥ आश्रयः सर्वभूतानामित्यादि नरपुङ्गव
వేదోక్త ‘ఆప్యాయస్వ…’ మంత్రంతో విధానానుసారం; అలాగే ‘ఆశ్రయః సర్వభూతానాం…’ మొదలైన వాక్యాలతో కూడ, ఓ నరపుంగవా।
Verse 11
आप्यायस्वेति मन्त्रेण क्षीरधेनुं प्रसादयेत् ॥ प्रतिग्राही पठेन्मन्त्रमेष दानविधिः स्मृतः
‘ఆప్యాయస్వ…’ మంత్రంతో క్షీరధేనువును ప్రసన్నం (సంస్కరితం) చేయాలి; స్వీకరించువాడు మంత్రాన్ని పఠించాలి—ఇదే దానవిధిగా స్మరించబడింది।
Verse 12
दीयमानां प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम् ॥ एतां हेमसहस्रेण शतेनाथ स्वशक्तितः
ఈ దానం ఇవ్వబడుతున్నదాన్ని ఎవరు దర్శిస్తారో వారు పరమగతిని పొందుతారు। అనంతరం తన శక్తి మేరకు దీనిని వంద లేదా వెయ్యి స్వర్ణఖండాలతో కూడ అర్పించాలి।
Verse 13
दत्त्वा धेनुं महाराज शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥ षष्टिवर्षसहस्रं तु इन्द्रलोके महीयते
మహారాజా! ధేనువును దానం చేసిన ఫలమును కూడా వినుము—అరవై వేల సంవత్సరాలు అతడు ఇంద్రలోకంలో గౌరవింపబడును.
Verse 14
पित्रादिभिश्च सहितो ब्रह्मणो भवनं व्रजेत् ॥ दिव्यं विमानमारूढो दिव्यस्रगनुलेपनः
పితృదేవతలతో మొదలైనవారితో కలిసి అతడు బ్రహ్మదేవుని ధామమునకు వెళ్తాడు; దివ్య విమానమును అధిరోహించి, దివ్య మాలలు మరియు దివ్య అనులేపనములతో అలంకృతుడై ఉంటాడు.
Verse 15
क्रीडित्वा सुचिरं कालं विष्णुलोकं स गच्छति ॥ द्वादशादित्यसंकाशे विमानवरमण्डिते
అత్యంత దీర్ఘకాలం క్రీడా-ఆనందమును అనుభవించి అతడు విష్ణులోకమునకు వెళ్తాడు; పన్నెండు సూర్యులవలె ప్రకాశించే శ్రేష్ఠ విమానముతో అలంకృతుడై.
Verse 16
गीतवादित्रनिर्घोषैरप्सरोभिश्च सेविते ॥ तत्रोष्य विष्णोर्भवने विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्
గీత-వాద్యాల నినాదములతోను అప్సరసల సేవతోను సేవింపబడుతూ—అక్కడ విష్ణువు భవనములో నివసించి, విష్ణుసాయుజ్యము (ఏకత్వము) పొందగలడు.
Verse 17
यं इमं शृणुयाद्राजन पठेद्वा भक्तिभावतः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
రాజా! ఎవడు దీనిని వినునో లేదా భక్తిభావముతో పఠించునో—అతడు సమస్త పాపముల నుండి విముక్తుడై విష్ణులోకమునకు వెళ్తాడు.
Verse 18
धूपदीपादिकं कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ वस्त्रादिभिरलंकृत्य मुद्रिकाकर्णकुण्डलैः
ధూపదీపాదులను సిద్ధం చేసి బ్రాహ్మణునికి నివేదించాలి; వస్త్రాదులతో, అలాగే ఉంగరాలు మరియు కర్ణకుండలాలతో అలంకరించాలి।
Inside Adhyaya 105
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī dialogue, Varāha turns from general dharma-teaching to a tightly prescriptive dāna-vidhi, introducing the kṣīradhenu (a ritually constructed “milk-cow”) as a paradigmatic gift that converts material resources into merit through correct procedure and qualified transfer.
- Central event
Stepwise construction, installation, worship, and donation of the kṣīradhenu: the donor prepares a purified ritual ground (gomaya-smearing), lays kuśa and kṛṣṇājina, forms a gomaya maṇḍala/kuṇḍalikā, installs the milk-pot (kṣīra-kumbha) and calf portion, ornaments the cow with specified substances and directional placements of grains/tila, performs pūjā-upacāras, and formally gives the completed gift to a brāhmaṇa with Vedic mantras.
- Climax resolution
The rite culminates in mantra-sanctioned handover (saṅkalpa + dāna) to a brāhmaṇa, presenting the gift as ritually ‘alive’ and cosmically legible—its materials, directions, and adornments integrated into a single offering that stabilizes social order (proper recipient) and moral causality (proper method).
- Closing phalashruti
The chapter closes with a phalaśruti promising high post-mortem attainments (Indraloka and Viṣṇuloka) and pāpa-kṣaya; both the donor and the reciter/hearer are said to gain merit, with liberation/soteriological uplift framed as the ultimate outcome of regulated generosity.
Geographical context
The setting is a generalized ritual ground (mahīpṛṣṭha) prepared for donation.
Ritual instructions
- Primary RitualKṣīradhenu-dāna (gift of the ritually constructed “milk-cow” with kṣīra-kumbha installation)
- BenefitMerit accrual through disciplined giving: pāpa-kṣaya, attainment of Indraloka and Viṣṇuloka, and soteriological uplift (up to liberation), with merit also extending to reciters/hearers of the procedure.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Pedagogical, prescriptive, and merit-oriented (vidhi + phalaśruti), with a didactic emphasis on correctness of sequence and recipient qualification.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (ritual serenity with dhārmic assurance)
- Emotional ProgressionFrom orderly purification and careful construction → heightened reverence during pūjā and mantra-prayoga → calm confidence and moral relief at the promised phala (pāpa-kṣaya and higher lokas).
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot a tirtha-specific chapter; practice is feasible as a home/temple-based dāna-rite with priestly guidance and a qualified brāhmaṇa recipient. Modern adaptation may use symbolic/ethical substitutions where materials are restricted, while preserving the intent of generosity and ritual order.
Frequently Asked Questions
The text frames ethical action through regulated generosity (dāna) and disciplined ritual procedure: wealth and crafted objects are redistributed to a qualified recipient (brāhmaṇa) following a codified sequence of purification, installation, worship, and mantra-recitation. The internal logic links correct giving to social order (recipient legitimacy, donor restraint) and to moral causality (phalaśruti describing reduced pāpa and improved post-mortem states).
No tithi, nakṣatra, lunar month, or seasonal marker is specified in the provided verses. The timing is presented as situational—performed when the donor undertakes the dāna—rather than calendrically fixed.
While primarily a ritual manual, the procedure foregrounds earth-contact materials (gomaya, kuśa, grains, tila) and prescribes controlled, formalized use rather than extractive consumption. In an environmental-ethics reading aligned with Pṛthivī-focused Purāṇic discourse, the chapter models a norm where terrestrial resources are ritually accounted for, redistributed, and symbolically reinvested into social and cosmological order through dāna.
No dynastic lineages or named historical figures appear in the provided excerpt. The addressee is a generic royal interlocutor (e.g., narādhipa, nṛpottama, mahārāja), and the ritual recipient category is brāhmaṇa; the cosmological figures invoked in outcomes include Indra (Indraloka) and Viṣṇu (Viṣṇuloka, Viṣṇu-sāyujya).
Ask anything about Adhyaya 105 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
