Adhyaya 105: Ritual Procedure for the Gift of the Milk-Cow (Kṣīradhenu)

Verse 1

अथ क्षीरधेनुदानविधिः ॥ होतोवाच ॥ क्षीरधेनुं प्रवक्ष्यामि तां निबोध नराधिप ॥ अनु्लिप्ते महीपृष्ठे गोमयेन नृपोत्तम ॥ १-१०५ ॥ गोचर्ममात्रमानेन कुशानास्तीर्य सर्वतः ॥ तस्योपरि महाराज न्यसेत्कृष्णाजिनं बुधः ॥

હવે ક્ષીર-ધેનુદાનની વિધિ. હોતૃ બોલ્યા—હે નરાધિપ, હું ક્ષીર-ધેનુનું વિધાન કહું છું, સમજો. હે નૃપોત્તમ, ગોમયથી લિપેલી ભૂમિ પર, ગોચર્મ જેટલા માપે ચારે બાજુ કુશ પાથરી, હે મહારાજ, વિદ્વાન તેના ઉપર કૃષ્ણાજિન મૂકે.

Verse 2

तत्र कृत्वा कुण्डलिकां गोमयेन सुविस्तृताम् ॥ क्षीरकुम्भं ततः स्थाप्य चतुर्थांशेन वत्सकम्

ત્યાં ગોમયથી સારી રીતે વિસ્તૃત કુંડલિકા બનાવી, પછી ક્ષીરકુંભ સ્થાપિત કરી, અને ચતુર્થાંશ પ્રમાણમાં વત્સ (સ્થાપિત કરવો).

Verse 3

सुवर्णमुखशृङ्गाणि चन्दनागुरुकाणि च ॥ प्रशस्तपत्रश्रवणां तिलपात्रोपरि न्यसेत्

સુવર્ણમુખ શૃંગો, ચંદન અને અગરુનો લેપ, તથા શુભ પત્રસમાન કાન બનાવી, તલથી ભરેલા પાત્ર ઉપર સ્થાપિત કરવું।

Verse 4

इक्षुपादां दर्भरोमां सितकम्बलसंवृताम् ॥ ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां पट्टसूत्रमयीं शुभाम्

(ગાયને) ઈખના પગવાળી, દર્ભઘાસના રોમવાળી, સફેદ કમ્બળથી ઢંકાયેલી; તામ્રપીઠવાળી, કાંસ્ય દોહનપાત્રવાળી, અને રેશમી સૂત્રોથી શુભ રીતે રચવી।

Verse 5

पुच्छं च नृपशार्दूल नवनीतमयस्तनीम् ॥ स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां पञ्चरत्नसमन्विताम्

અને પૂંછડી પણ, હે નૃપશાર્દૂલ; (ગાયને) નવનીતના સ્તનવાળી, સ્વર્ણશૃંગવાળી, રૌપ્ય ખુરવાળી, અને પંચરત્નોથી યુક્ત બનાવવી।

Verse 6

चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्ष्वपि विन्यसेत् ॥ सप्तधान्ययुतं पात्रे दिक्षु दिक्षु च विन्यसेत्

ચારેય દિશામાં ચાર તલપાત્રો ગોઠવવા; અને દરેક દિશામાં સાત ધાન્યોથી યુક્ત એક પાત્ર પણ સ્થાપિત કરવું।

Verse 7

मुखं गुडमयं तस्या जिह्वां शर्करया तथा ॥ फलप्रशस्तदशनां मुक्ताफलमयेक्षणाम्

તેનું મુખ ગોળથી બનાવવું, જીભ પણ શર્કરાથી; દાંત ઉત્તમ ફળોથી, અને આંખો મુક્તાફળ (મોતી)થી બનાવવી।

Verse 8

एवं लक्षणसंयुक्तां क्षीरधेनुं प्रकल्पयेत् ॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन गन्धपुष्पैः समर्चयेत्

આ રીતે આ લક્ષણોથી યુક્ત ક્ષીરધેનુ તૈયાર કરીને, તેને વસ્ત્રયુગ્મથી ઢાંકી, ગંધ અને પુષ્પોથી વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું।

Verse 9

पादुकोपानहौ छत्रं दत्त्वा दानं समर्पयेत् ॥ दद्यादनेन मन्त्रेण क्षीरधेनुं प्रयत्नतः

પાદુકા, પાદત્રાણ અને છત્ર આપીને દાનને વિધિપૂર્વક સમર્પિત કરવું; આ મંત્રથી પ્રયત્નપૂર્વક ક્ષીરધેનુનું દાન કરવું।

Verse 10

आप्यायस्वेति मन्त्रेण वेदोक्तेन विधानतः ॥ आश्रयः सर्वभूतानामित्यादि नरपुङ्गव

વેદોક્ત ‘આપ્યાયસ્વ…’ મંત્રથી વિધાન મુજબ; તેમજ ‘આશ્રયઃ સર્વભૂતાનામ્…’ વગેરે સૂત્રોથી પણ, હે નરપુંગવ।

Verse 11

आप्यायस्वेति मन्त्रेण क्षीरधेनुं प्रसादयेत् ॥ प्रतिग्राही पठेन्मन्त्रमेष दानविधिः स्मृतः

‘આપ્યાયસ્વ…’ મંત્રથી ક્ષીરધેનુને પ્રસન્ન (સંસ્કૃત) કરવી; પ્રતિગ્રાહી મંત્રનું પાઠ કરે—આ જ દાનવિધિ સ્મૃત છે।

Verse 12

दीयमानां प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम् ॥ एतां हेमसहस्रेण शतेनाथ स्वशक्तितः

જે લોકો આ દાન આપવામાં આવતું જુએ છે, તેઓ પરમ ગતિને પામે છે। ત્યારબાદ પોતાની શક્તિ મુજબ તેને સો અથવા હજાર સોનાના ખંડો સાથે અર્પણ કરવું।

Verse 13

दत्त्वा धेनुं महाराज शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥ षष्टिवर्षसहस्रं तु इन्द्रलोके महीयते

હે મહારાજ! ધેનુનું દાન કરીને તેનું ફળ પણ સાંભળો—સાઠ હજાર વર્ષ સુધી તે ઇન્દ્રલોકમાં સન્માનિત થાય છે.

Verse 14

पित्रादिभिश्च सहितो ब्रह्मणो भवनं व्रजेत् ॥ दिव्यं विमानमारूढो दिव्यस्रगनुलेपनः

પિતૃઓ વગેરે સાથે તે બ્રહ્માના ધામે જાય છે; દિવ્ય વિમાનમાં આરુઢ થઈ, દિવ્ય માળાઓ અને દિવ્ય અનુલેપનથી અલંકૃત રહે છે.

Verse 15

क्रीडित्वा सुचिरं कालं विष्णुलोकं स गच्छति ॥ द्वादशादित्यसंकाशे विमानवरमण्डिते

અતિ દીર્ઘ કાળ સુધી ક્રીડા-આનંદ ભોગવીને તે વિષ્ણુલોકમાં જાય છે; બાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી શ્રેષ્ઠ વિમાનથી અલંકૃત થઈ.

Verse 16

गीतवादित्रनिर्घोषैरप्सरोभिश्च सेविते ॥ तत्रोष्य विष्णोर्भवने विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्

ગીતો અને વાદ્યોના નાદથી તથા અપ્સરાઓની સેવાથી સેવિત થઈ—ત્યાં વિષ્ણુના ભવનમાં નિવાસ કરીને, તે વિષ્ણુ-સાયુજ્ય (એકત્વ) પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

Verse 17

यं इमं शृणुयाद्राजन पठेद्वा भक्तिभावतः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

હે રાજન! જે આને સાંભળે છે અથવા ભક્તિભાવથી પાઠ કરે છે—તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.

Verse 18

धूपदीपादिकं कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ वस्त्रादिभिरलंकृत्य मुद्रिकाकर्णकुण्डलैः

ધૂપ-દીપ વગેરે તૈયાર કરીને તે બ્રાહ્મણને નિવેદન કરવું; વસ્ત્રાદિ તેમજ મુદ્રિકા અને કર્ણકુંડળોથી અલંકૃત કરવું।