Adhyaya 105: Ritual Procedure for the Gift of the Milk-Cow (Kṣīradhenu)
Kṣīradhenu-dāna-vidhi
Ritual-Manual (Dāna-vidhi / Merit-Economy)
ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದೊಳಗೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಕ್ಷೀರಧೇನು (ಹಾಲು ಕೊಡುವ ಹಸು) ಎಂಬ ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ದಾನದ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಗೋಮಯದಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಶ ಹಾಸಿ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಗೋಮಯ ಮಂಡಲ/ಕುಂಡಲಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀರಕುಂಭ ಮತ್ತು ವತ್ಸಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಬೇಕು. ಹಸುವಿಗೆ ಸ್ವರ್ಣಮುಖ, ಸ್ವರ್ಣಶೃಂಗಗಳು, ಶರ್ಕರಾಜಿಹ್ವೆ, ರತ್ನನೇತ್ರಗಳು, ವಸ್ತ್ರಾವರಣ ಮುಂತಾದ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಹಾಗೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ತಿಲ ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯಪಾತ್ರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದಾತನು ಗಂಧ, ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪ, ದೀಪಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಾತ ಮತ್ತು ಪಠಕರಿಗೆ ಇಂದ್ರಲೋಕ, ವಿಷ್ಣುಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಪಾಪನಾಶ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಫಲವೆಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 105
Verse 1
अथ क्षीरधेनुदानविधिः ॥ होतोवाच ॥ क्षीरधेनुं प्रवक्ष्यामि तां निबोध नराधिप ॥ अनु्लिप्ते महीपृष्ठे गोमयेन नृपोत्तम ॥ १-१०५ ॥ गोचर्ममात्रमानेन कुशानास्तीर्य सर्वतः ॥ तस्योपरि महाराज न्यसेत्कृष्णाजिनं बुधः ॥
ಇದೀಗ ಕ್ಷೀರಧೇನು ದಾನದ ವಿಧಿ. ಹೋತೃ ಹೇಳಿದರು—ಓ ನರಾಧಿಪ, ಕ್ಷೀರಧೇನುವಿನ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ತಿಳಿದುಕೋ. ಓ ನೃಪೋತ್ತಮ, ಗೋಮಯದಿಂದ ಲೇಪಿಸಿದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಗೋಚರ್ಮದ ಪ್ರಮಾಣದಷ್ಟು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕುಶವನ್ನು ಹಾಸಿ, ಓ ಮಹಾರಾಜ, ಜ್ಞಾನಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಇಡಬೇಕು.
Verse 2
तत्र कृत्वा कुण्डलिकां गोमयेन सुविस्तृताम् ॥ क्षीरकुम्भं ततः स्थाप्य चतुर्थांशेन वत्सकम्
ಅಲ್ಲಿ ಗೋಮಯದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಕುಂಡಲಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಕ್ಷೀರಕುಂಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಚತುರ್ಥಾಂಶ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಒಂದು ವತ್ಸವನ್ನು (ಇಡಬೇಕು).
Verse 3
सुवर्णमुखशृङ्गाणि चन्दनागुरुकाणि च ॥ प्रशस्तपत्रश्रवणां तिलपात्रोपरि न्यसेत्
ಸುವರ್ಣಮುಖ ಶೃಂಗಗಳು, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಅಗುರು ಲೇಪ, ಹಾಗೂ ಶುಭಪತ್ರಸಮಾನ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಎಳ್ಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಾತ್ರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು।
Verse 4
इक्षुपादां दर्भरोमां सितकम्बलसंवृताम् ॥ ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां पट्टसूत्रमयीं शुभाम्
(ಗೋವನ್ನು) ಕಬ್ಬಿನ ಕಾಲುಗಳಿರುವಂತೆ, ದರ್ಭಹುಲ್ಲಿನ ರೋಮಗಳಿರುವಂತೆ, ಬಿಳಿ ಕಂಬಳದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ; ತಾಮ್ರ ಪೃಷ್ಠ, ಕಂಚಿನ ದೋಹನಪಾತ್ರ, ಮತ್ತು ಪಟ್ಟು ದಾರಗಳಿಂದ ಶುಭವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು।
Verse 5
पुच्छं च नृपशार्दूल नवनीतमयस्तनीम् ॥ स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां पञ्चरत्नसमन्विताम्
ಮತ್ತು ಬಾಲವೂ, ಹೇ ನೃಪಶಾರ್ದೂಲ; (ಗೋವನ್ನು) ನವಣೀತಮಯ ಸ್ತನಗಳಿರುವಂತೆ, ಸ್ವರ್ಣ ಶೃಂಗಗಳಿರುವಂತೆ, ರೌಪ್ಯ ಖುರಗಳಿರುವಂತೆ, ಪಂಚರತ್ನಗಳಿಂದ ಸಮನ್ವಿತವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು।
Verse 6
चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्ष्वपि विन्यसेत् ॥ सप्तधान्ययुतं पात्रे दिक्षु दिक्षु च विन्यसेत्
ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾಲ್ಕು ಎಳ್ಳಿನ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರತಿದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ ಏಳು ಧಾನ್ಯಗಳಿರುವ ಒಂದು ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕೂಡ ಇಡಬೇಕು।
Verse 7
मुखं गुडमयं तस्या जिह्वां शर्करया तथा ॥ फलप्रशस्तदशनां मुक्ताफलमयेक्षणाम्
ಅವಳ ಮುಖವನ್ನು ಬೆಲ್ಲದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು, ನಾಲಿಗೆಯನ್ನೂ ಸಕ್ಕರೆಯಿಂದ; ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಫಲಗಳಿಂದ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುತ್ತುಗಳಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು।
Verse 8
एवं लक्षणसंयुक्तां क्षीरधेनुं प्रकल्पयेत् ॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन गन्धपुष्पैः समर्चयेत्
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಆ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಕ್ಷೀರಧೇನುವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ಅವಳನ್ನು ಜೋಡಿ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿ, ಗಂಧಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಮರ್ಚಿಸಬೇಕು।
Verse 9
पादुकोपानहौ छत्रं दत्त्वा दानं समर्पयेत् ॥ दद्यादनेन मन्त्रेण क्षीरधेनुं प्रयत्नतः
ಪಾದುಕಾ, ಪಾದತ್ರಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಛತ್ರವನ್ನು ನೀಡಿ ದಾನವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕ್ಷೀರಧೇನುವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು।
Verse 10
आप्यायस्वेति मन्त्रेण वेदोक्तेन विधानतः ॥ आश्रयः सर्वभूतानामित्यादि नरपुङ्गव
ವೇದೋಕ್ತ ‘ಆಪ್ಯಾಯಸ್ವ…’ ಮಂತ್ರದಿಂದ ವಿಧಾನದಂತೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಆಶ್ರಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ…’ ಇತ್ಯಾದಿ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದಲೂ, ಹೇ ನರಪುಂಗವ।
Verse 11
आप्यायस्वेति मन्त्रेण क्षीरधेनुं प्रसादयेत् ॥ प्रतिग्राही पठेन्मन्त्रमेष दानविधिः स्मृतः
‘ಆಪ್ಯಾಯಸ್ವ…’ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಕ್ಷೀರಧೇನುವನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ (ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ) ಮಾಡಬೇಕು; ಪ್ರತಿಗ್ರಾಹಿಯು ಮಂತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸಬೇಕು—ಇದೇ ದಾನವಿಧಿ ಎಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ।
Verse 12
दीयमानां प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम् ॥ एतां हेमसहस्रेण शतेनाथ स्वशक्तितः
ಈ ದಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುವವರು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ। ನಂತರ ಸ್ವಶಕ್ತಿಯಂತೆ ಇದನ್ನು ನೂರು ಅಥವಾ ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ತುಂಡುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು।
Verse 13
दत्त्वा धेनुं महाराज शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥ षष्टिवर्षसहस्रं तु इन्द्रलोके महीयते
ಮಹಾರಾಜನೇ! ಧೇನುವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದ ಫಲವನ್ನೂ ಕೇಳು—ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಅವನು ಇಂದ್ರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುವನು.
Verse 14
पित्रादिभिश्च सहितो ब्रह्मणो भवनं व्रजेत् ॥ दिव्यं विमानमारूढो दिव्यस्रगनुलेपनः
ಪಿತೃಗಳು ಮೊದಲಾದವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು; ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನವನ್ನು ಏರಿ, ದಿವ್ಯ ಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಅನುಲೇಪನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿರುವನು.
Verse 15
क्रीडित्वा सुचिरं कालं विष्णुलोकं स गच्छति ॥ द्वादशादित्यसंकाशे विमानवरमण्डिते
ಅತಿದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಕ್ರೀಡಾ-ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಅವನು ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು; ಹನ್ನೆರಡು ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಮಾನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿ.
Verse 16
गीतवादित्रनिर्घोषैरप्सरोभिश्च सेविते ॥ तत्रोष्य विष्णोर्भवने विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्
ಗೀತೆಗಳೂ ವಾದ್ಯಗಳೂ ಮೊಳಗುವ ನಾದದಿಂದ ಹಾಗೂ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸೇವೆಯಿಂದ ಸೇವಿತನಾಗಿ—ಅಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುಸಾಯುಜ್ಯ (ಏಕತ್ವ)ವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು.
Verse 17
यं इमं शृणुयाद्राजन पठेद्वा भक्तिभावतः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
ರಾಜನೇ! ಯಾರು ಇದನ್ನು ಕೇಳುವನೋ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಪಠಿಸುವನೋ—ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು.
Verse 18
धूपदीपादिकं कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ वस्त्रादिभिरलंकृत्य मुद्रिकाकर्णकुण्डलैः
ಧೂಪ-ದೀಪಾದಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು; ವಸ್ತ್ರಾದಿಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಉಂಗುರ ಮತ್ತು ಕರ್ಣಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು।
Frequently Asked Questions
The text frames ethical action through regulated generosity (dāna) and disciplined ritual procedure: wealth and crafted objects are redistributed to a qualified recipient (brāhmaṇa) following a codified sequence of purification, installation, worship, and mantra-recitation. The internal logic links correct giving to social order (recipient legitimacy, donor restraint) and to moral causality (phalaśruti describing reduced pāpa and improved post-mortem states).
No tithi, nakṣatra, lunar month, or seasonal marker is specified in the provided verses. The timing is presented as situational—performed when the donor undertakes the dāna—rather than calendrically fixed.
While primarily a ritual manual, the procedure foregrounds earth-contact materials (gomaya, kuśa, grains, tila) and prescribes controlled, formalized use rather than extractive consumption. In an environmental-ethics reading aligned with Pṛthivī-focused Purāṇic discourse, the chapter models a norm where terrestrial resources are ritually accounted for, redistributed, and symbolically reinvested into social and cosmological order through dāna.
No dynastic lineages or named historical figures appear in the provided excerpt. The addressee is a generic royal interlocutor (e.g., narādhipa, nṛpottama, mahārāja), and the ritual recipient category is brāhmaṇa; the cosmological figures invoked in outcomes include Indra (Indraloka) and Viṣṇu (Viṣṇuloka, Viṣṇu-sāyujya).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.