Shloka 16

मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च

Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons

Devanagari script

अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः।तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया।।।।

Transliteration

apavāhya tvayā devi saṅgrāmān naṣṭacetanaḥ | tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patis te rakṣitas tvayā ||

Translation

దేవీ! సంగ్రామంలో నీ పతి స్పృహతప్పినప్పుడు నీవు ఆయనను యుద్ధభూమి నుండి తీసికొని వెళ్లి రక్షించితివి. అక్కడ కూడా శస్త్రాలచే గాయపడిన నీ పతి నీ రక్షణవలననే కాపాడబడెను॥

Word by Word

• तुष्टेन: by the pleased
• तुष्टेन: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: तुष्ट (प्रातिपदिक; √तुष् PPP)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन; ‘तेन’ विशेषणम्

• तेन: by him
• तेन: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• दत्तौ: were given
• दत्तौ: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; ‘वरौ’ विशेषणम्

• ते: to you
• ते: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी-विभक्ति (Dative/सम्प्रदान), एकवचन; सर्वनाम

• द्वौ: two
• द्वौ: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; ‘वरौ’ विशेषणम्

• वरौ: boons
• वरौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन

• शुभदर्शने: O fair-looking one
• शुभदर्शने: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: शुभदर्शन (प्रातिपदिक; बहुव्रीह्यर्थे)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; ‘शुभं दर्शनं यस्याः सा’

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• उक्तः: was told/was addressed
• उक्तः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• पतिः: husband
• पतिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• देवि: O queen
• देवि: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• यत्: whatever (that)
• यत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative)

• इच्छेयम्: I might desire
• इच्छेयम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: इष् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपदम्, उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन

• तदा: then
• तदा: Kala (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय

• वरौ: the two boons
• वरौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), द्विवचन

• गृह्णीयाम्: I should take/receive
• गृह्णीयाम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ग्रह् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुष, एकवचन

• इति: thus
• इति: Sambandha (निपात/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरणार्थक-अव्यय (quotative)

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; here: ‘that (request/statement)’

• तेन: by him
• तेन: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• तथा: so
• तथा: Sambandha (निपात/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb) ‘so/thus’

• इति: thus
• इति: Sambandha (निपात/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरणार्थक-अव्यय

• उक्तम्: was said
• उक्तम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘(it) was said’

• महात्मना: by the great-souled one
• महात्मना: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक; महा+आत्मन्)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन

Context

There in that great battle the mighty-armed king Dasaratha lay wounded with weapons (used) by the asuras.

Characters & Entities

• Kaikeyī
• Daśaratha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is expressed as protective care and loyalty in crisis; saving a life at personal risk becomes a moral ground for rightful gratitude.

What is the narrative situation?

Mantharā recalls how Kaikeyī rescued Daśaratha from the battlefield when he was unconscious and wounded.

Which character virtue is emphasized?

Courageous devotion and readiness to protect—acting decisively to preserve life.