Shloka 51

मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च

Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons

Devanagari script

परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।2.9.51।।

Transliteration

tavāpi kubjāḥ kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |

pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama ||

Translation

ఓ కుబ్జే! నీ పాదాలను కూడా ఇతర కుబ్జలు, సమస్త ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, సేవిస్తారు—నీవు ఎల్లప్పుడూ నా పాదాలను సేవించినట్లే।

Word by Word

• चन्द्रम्: the moon
• चन्द्रम्: कर्म (Karma/Object) (उपमान-आह्वानस्य)
• Type: Noun
• Root: चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• आह्वयमानेन: challenging/calling (as if calling)
• आह्वयमानेन: करण (Karaṇa/Instrument) (मुखेन सह)
• Type: Adjective
• Root: आह्वय (धातु √ह्वे/√ह्वा + आ- उपसर्ग; शतृ-प्रत्यय, वर्तमानकाले कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (Present active participle/शतृ), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter) — मुखेन इति सह विशेषणम्

• मुखेन: with (your) face
• मुखेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)

• अप्रतिमानना: O peerless-faced one
• अप्रतिमानना: कर्ता (Karta/Subject) (गमिष्यसि इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: अ-प्रतिम + आनना (प्रातिपदिक); आनना (मुख) इति
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); कर्मधारय-समासः (अप्रतिमा आनना यस्याः) — संबोधित-स्त्री (addressing a woman) भावः

• गमिष्यसि: you will go/attain
• गमिष्यसि: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद (Parasmaipada)

• गतिम्: a state/condition; course
• गतिम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• मुख्याम्: chief, eminent
• मुख्याम्: विशेषण (Qualifier) (कर्मणः)
• Type: Adjective
• Root: मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular) — गतिम् इति विशेषणम्

• गर्वयन्ती: making (them) proud; exulting over
• गर्वयन्ती: कर्ता (Karta/Agent) (सहक्रिया)
• Type: Adjective
• Root: गर्वय (धातु √गर्व + णिच् causative; शतृ-प्रत्यय, वर्तमानकाले कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (Present active participle/शतृ), स्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular) — अप्रतिमानना इत्यस्य विशेषणम्; क्रियाविशेषणभावेन (concomitant action)

• द्विषत्-जनम्: the hostile people; enemies
• द्विषत्-जनम्: कर्म (Karma/Object) (गर्वयन्ती इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: द्विषत् (कृदन्त/प्रातिपदिक from √द्विष्) + जन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुष (द्विषतां जनः = enemy-people)

Context

You shall move about wearing lovely garments like a goddess. With a peerless countenance, as if challenging the Moon and feeling proud, you will attain a state of eminence amidst your enemies.

Characters & Entities

• Kaikeyī
• Mantharā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse shows how power can distort values: service becomes a currency for domination rather than care. Dharma teaches humility and responsibility, not prideful reversal.

What is the narrative situation?

Kaikeyī promises Mantharā a future of elevated status where others will serve her as she has served Kaikeyī.

Which character virtue is emphasized?

The desired trait is not virtue but superiority; it contrasts with the epic’s ideal of dignified service grounded in devotion and righteousness.