Adhyaya 101: Vrata-Ṣaṣṭhī: The Sixty Sacred Vows (Nandikeśvara’s Teaching to Nārada)
व्रतषष्ठी (षष्टिव्रतानि) — नन्दिकेश्वर-नारदसंवादः
Speaker: Nandikeśvara, Nārada
నారదుడు పుణ్యప్రదమైన ఆచారాలు తెలుసుకోవాలని కోరగా నందికేశ్వరుడు ‘వ్రత-షష్ఠీ’ వివరణను ప్రారంభిస్తాడు। ఉపదేశకుడిగా ఆయన ఒక్కొక్కటిగా అరవై వ్రతాలను పేర్కొంటాడు—(1) ఉపవాసం/ఆహార నియమం లేదా విరతి, (2) తిథి, మాసం, ఋతువు, చాతుర్మాస్యాది కాలాధారం, (3) చివర బ్రాహ్మణులకు దానం లేదా దంపతులు/కన్యల పూజ, (4) దేవలోకప్రాప్తి, జన్మజన్మాంతర రాజ్యం, కీర్తి, సంపద, జ్ఞానం లేదా మోక్షం వంటి ఫలశ్రుతి। చివరికి ఈ వ్రతాల శ్రవణం-పఠనం కూడా మహాపుణ్యమని చెప్పి, తదుపరి మరిన్ని వ్రతాలు వివరిస్తానని నారదునికి తెలియజేస్తాడు।
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 101
Verse 1
*नन्दिकेश्वर उवाच अथातः सम्प्रवक्ष्यामि व्रतषष्ठीमनुत्तमाम् रुद्रेणाभिहितां दिव्यां महापातकनाशनम् //
నందికేశ్వరుడు పలికెను—ఇప్పుడు నేను వ్రత-షష్ఠీ అనే అనుత్తమ వ్రతాన్ని సమగ్రంగా వివరిస్తాను; రుద్రుడు ఉపదేశించిన ఈ దివ్య వ్రతం మహాపాతకాలను నశింపజేస్తుంది।
Verse 2
नक्तमब्दं चरित्वा तु गवा सार्धं कुटुम्बिने हैमं चक्रं त्रिशूलं च दद्याद्विप्राय वाससी //
ఒక సంవత్సరం నక్తభోజన వ్రతాన్ని ఆచరించిన తరువాత గృహస్థుడు గోవుతో పాటు బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణచక్రం, త్రిశూలం మరియు వస్త్రయుగ్మాన్ని దానం చేయాలి।
Verse 3
शिवरूपस्ततो ऽस्माभिः शिवलोके स मोदते एतद्देवव्रतं नाम महापातकनाशनम् //
ఆ తరువాత ఈ వ్రతఫలంగా శివరూపుడై అతడు శివలోకంలో ఆనందిస్తాడు. దీనిని ‘దేవవ్రతం’ అంటారు; ఇది మహాపాతకనాశకం।
Verse 4
यस्त्वेकभक्तेन समां शिवं हैमवृषान्वितम् धेनुं तिलमयीं दद्यात् स पदं याति शांकरम् एतद्रुद्रव्रतं नाम पापशोकविनाशनम् //
ఏకభక్తితో ఒక సంవత్సరం పాటు స్వర్ణవృషభసహిత శివప్రతిమతో కలిసి తిలమయీ ధేనువును దానం చేసే వాడు శంకరపదాన్ని పొందుతాడు. దీనిని ‘రుద్రవ్రతం’ అంటారు; ఇది పాపశోకనాశకం।
Verse 5
यस्तु नीलोत्पलं हैमं शर्करापात्रसंयुतम् एकान्तरितनक्ताशी समान्ते वृषसंयुतम् स वैष्णवं पदं याति लीलाव्रतमिदं स्मृतम् //
శర్కరతో కూడిన స్వర్ణపాత్రంతో పాటు స్వర్ణనీలోత్పలాన్ని అర్పించి, ఒక రోజు విడిచి ఒక రోజు నక్తాశిగా ఉండి, వ్రతాంతంలో వృషభాన్ని కూడా దానం చేసే వాడు వైష్ణవ పరమపదాన్ని పొందుతాడు. దీనిని ‘లీలావ్రతం’ అని స్మృతిలో చెప్పబడింది।
Verse 6
आषाढादिचतुर्मासम् अभ्यङ्गं वर्जयेन्नरः भोजनोपस्करं दद्यात् स याति भवनं हरेः जने प्रीतिकरं नॄणां प्रीतिव्रतमिहोच्यते //
ఆషాఢం మొదలైన చాతుర్మాస్య కాలంలో మనిషి నూనెతో అభ్యంగం (తైలమర్దనం) వర్జించాలి. భోజనానికి అవసరమైన పాత్రలు, ఉపకరణాలు దానం చేయాలి; అలా చేస్తే హరి (విష్ణు) ధామాన్ని పొందుతాడు. జనులకు ప్రీతికరమైనందున దీనిని ఇక్కడ ‘ప్రీతి-వ్రతం’ అని అంటారు.
Verse 7
वर्जयित्वा मधौ यस्तु दधिक्षीरघृतैक्षवम् दद्याद्वस्त्राणि सूक्ष्माणि रसपात्रैश्च संयुतम् //
మద్యాన్ని వర్జించి దధి, క్షీరము, ఘృతము, ఇక్షురసం దానం చేసి, రసపాత్రాలతో కూడిన సూక్ష్మ (ఉత్తమ) వస్త్రాలను కూడా ఇచ్చేవాడు పుణ్యదానాన్ని ఆచరిస్తాడు.
Verse 8
सम्पूज्य विप्रमिथुनं गौरी मे प्रीयतामिति एतद्गौरीव्रतं नाम भवानीलोकदायकम् //
బ్రాహ్మణ దంపతిని విధివిధానంగా సంపూజించి ‘గౌరీ నాపై ప్రసన్నురాలగునుగాక’ అని ప్రార్థించాలి. దీనిని ‘గౌరీ-వ్రతం’ అంటారు; ఇది భవానీ (పార్వతి) లోకాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 9
पुष्यादौ यस्त्रयोदश्यां कृत्वा नक्तं मधौ पुनः अशोकं काञ्चनं दद्याद् इक्षुयुक्तं दशाङ्गुलम् //
పుష్య కాలం నుండి ప్రారంభించి త్రయోదశి నాడు నక్తవ్రతం (రాత్రి భోజనమాత్రం) ఆచరించినవాడు, తరువాత వసంతంలోని మధు మాసంలో పది అంగుళాల ఇక్షుతో కూడిన స్వర్ణ అశోక (కొమ్మ/మొగ్గ) దానం చేయాలి.
Verse 10
विप्राय वस्त्रसंयुक्तं प्रद्युम्नः प्रीयतामिति कल्पं विष्णुपदे स्थित्वा विशोकः स्यात्पुनर्नरः एतत् कामव्रतं नाम सदा शोकविनाशनम् //
బ్రాహ్మణునికి వస్త్రాలతో కూడిన దానం చేసి ‘ప్రద్యుమ్నుడు ప్రసన్నుడగునుగాక’ అని పలకాలి. విధిని అనుసరించి విష్ణుపదంలో స్థిరుడైతే మనిషి మళ్లీ శోకరహితుడవుతాడు. దీనిని ‘కామ-వ్రతం’ అంటారు; ఇది ఎల్లప్పుడూ శోకాన్ని నశింపజేస్తుంది.
Verse 11
आषाढादिव्रतं यस्तु वर्जयेन्नखकर्तनम् वार्ताकं च चतुर्मासं मधुसर्पिर्घटान्वितम् //
ఆషాఢమాసం నుండి వ్రతం చేపట్టినవాడు గోర్లు కత్తిరించుటను వర్జించాలి. చాతుర్మాసం అంతా వార్తాకం (వంకాయ) త్యజించి, ఘటాలలో ఉంచిన తేనె మరియు నెయ్యి అర్పణలతో వ్రతాన్ని ఆచరించాలి.
Verse 12
कार्त्तिक्यां तत्पुनर्हैमं ब्राह्मणाय निवेदयेत् स रुद्रलोकमाप्नोति शिवव्रतमिदं स्मृतम् //
తర్వాత కార్తీకమాసంలో ఆ స్వర్ణదానాన్ని మళ్లీ బ్రాహ్మణునికి సమర్పించాలి. అలా చేసినవాడు రుద్రలోకాన్ని పొందుతాడు; ఇది శివునికి అంకితమైన వ్రతమని స్మృతిలో చెప్పబడింది.
Verse 13
वर्जयेद्यस्तु पुष्पाणि हेमन्तशिशिरावृतू पुष्पत्रयं च फाल्गुन्यां कृत्वा शक्त्या च काञ्चनम् //
హేమంత, శిశిర ఋతువులలో పుష్పార్పణను వర్జించినవాడు ఫాల్గుణమాసంలో మూడు పుష్పార్పణలు చేసి, తన సామర్థ్యానుసారం స్వర్ణదానమును కూడా చేయాలి.
Verse 14
दद्याद्द्विकालवेलायां प्रीयेतां शिवकेशवौ दत्त्वा परं पदं याति सौम्यव्रतमिदं स्मृतम् //
ప్రాతఃకాలం మరియు సాయంకాలం—ఈ రెండు సంధికాలాలలో దానం/అర్పణ చేయాలి; అప్పుడు శివుడు మరియు కేశవుడు ప్రసన్నులవుతారు. ఇలా ఇచ్చినవాడు పరమపదాన్ని పొందుతాడు; ఇది సౌమ్యవ్రతమని స్మృతిలో చెప్పబడింది.
Verse 15
फाल्गुन्यादितृतीयायां लवणं यस्तु वर्जयेत् समाप्ते शयनं दद्याद् गृहं चोपस्करान्वितम् //
ఫాల్గుణమాసం నుండి ప్రారంభమయ్యే తృతీయ తిథినాడు ఉప్పును వర్జించినవాడు, వ్రతం పూర్తయ్యాక శయ్యాదానం చేయాలి; అలాగే అవసరమైన గృహోపకరణాలతో కూడిన గృహాన్ని కూడా దానం చేయాలి.
Verse 16
सम्पूज्य विप्रमिथुनं भवानी प्रीयतामिति गौरीलोके वसेत्कल्पं सौभाग्यव्रतमुच्यते //
బ్రాహ్మణ దంపతిని విధివిధానంగా పూజించి “భవానీ ప్రసన్నురాలవుగాక” అని పలికి, కల్పాంతం వరకు గౌరీలోకంలో భక్తితో నివసిస్తూ ఆచరించవలెను; దీనినే సౌభాగ్యవ్రతము అంటారు।
Verse 17
संध्यामौनं ततः कृत्वा समान्ते घृतकुम्भकम् वस्त्रयुग्मं तिलान्घण्टां ब्राह्मणाय निवेदयेत् //
ఆపై సంధ్యావిధిలో మౌనం ఆచరించి, ముగింపున బ్రాహ్మణునికి నెయ్యి కుండ, వస్త్రయుగ్మం, తిలాలు మరియు గంటను సమర్పించవలెను।
Verse 18
सारस्वतं पदं याति पुनरावृत्तिदुर्लभम् एतत्सारस्वतं नाम रूपविद्याप्रदायकम् //
అతడు సారస్వత పదాన్ని పొందుతాడు; అక్కడి నుండి పునరాగమనం దుర్లభం. దీనినే ‘సారస్వతం’ అని అంటారు; ఇది రూపవిద్యను ప్రసాదిస్తుంది।
Verse 19
लक्ष्मीमभ्यर्च्य पञ्चम्याम् उपवासी भवेन्नरः समान्ते हेमकमलं दद्याद्धेनुसमन्वितम् //
పంచమి నాడు లక్ష్మీదేవిని ఆరాధించి పురుషుడు ఉపవాసం చేయాలి; ముగింపున గోవుతో కూడిన స్వర్ణకమలాన్ని దానంగా ఇవ్వాలి।
Verse 20
स वैष्णवं पदं याति लक्ष्मीवाञ्जन्मजन्मनि एतत् सम्पद्व्रतं नाम सदा पापविनाशनम् //
అతడు వైష్ణవ పరమపదాన్ని పొందుతాడు; జన్మ జన్మాంతరాలలో లక్ష్మీ సమృద్ధితో ఉంటాడు. దీనినే ‘సంపద్వ్రతం’ అంటారు; ఇది ఎల్లప్పుడూ పాపనాశకము।
Verse 21
कृत्वोपलेपनं शम्भोर् अग्रतः केशवस्य च यावदब्दं पुनर्दद्याद् धेनुं जलघटान्विताम् //
శంభు (శివుడు) మరియు కేశవ (విష్ణువు) సమక్షంలో ఉపలేపనం (శుద్ధి-లేపనం) చేసి, ఒక సంవత్సరం పాటు పునఃపునః జలఘటాలతో కూడిన ధేనువును దానం చేయాలి।
Verse 22
जन्मायुतं स राजा स्यात् ततः शिवपुरं व्रजेत् एतद् आयुर्व्रतं नाम सर्वकामप्रदायकम् //
అతడు పదివేల జన్మల వరకు రాజుగా ఉంటాడు; ఆ తరువాత శివపురానికి వెళ్తాడు. దీనిని ‘ఆయుర్వ్రతం’ అంటారు; ఇది సమస్త కోరికలను ప్రసాదిస్తుంది।
Verse 23
अश्वत्थं भास्करं गङ्गां प्रणम्यैकत्र वाग्यतः एकभक्तं नरः कुर्याद् अब्दमेकं विमत्सरः //
అశ్వత్థ వృక్షం, భాస్కరుడు (సూర్యుడు), గంగానదిని నమస్కరించి, ఒకచోటే ఉండి వాక్సంయమంతో; ద్వేషరహితుడైన మనిషి ఒక సంవత్సరం ‘ఏకభక్తం’ (రోజుకు ఒక్కసారి భోజనం) ఆచరించాలి।
Verse 24
व्रतान्ते विप्रमिथुनं पूज्यं धेनुत्रयान्वितम् वृक्षं हिरण्मयं दद्यात् सोऽश्वमेधफलं लभेत् एतत् कीर्तिव्रतं नाम भूतिकीर्तिफलप्रदम् //
వ్రతాంతంలో మూడు ధేనువులతో కూడిన బ్రాహ్మణ దంపతిని విధిగా పూజించి, స్వర్ణమయ వృక్షాన్ని దానం చేయాలి; అలా చేస్తే అశ్వమేధ యజ్ఞఫలం లభిస్తుంది. దీనిని ‘కీర్తివ్రతం’ అంటారు; ఇది భూతి (సంపద) మరియు కీర్తి ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది।
Verse 25
घृतेन स्नपनं कुर्याच् छम्भोर् वा केशवस्य च अक्षताभिः सुपुष्पाभिः कृत्वा गोमयमण्डलम् //
శంభు (శివుడు) లేదా కేశవ (విష్ణువు)కు నెయ్యితో స్నపనం చేయాలి; అలాగే అక్షతలు, సుందర పుష్పాలతో గోమయమండలాన్ని సిద్ధం చేయాలి।
Verse 26
तिलधेनुसमोपेतं समान्ते हेमपङ्कजम् शुद्धमष्टाङ्गुलं दद्याच् छिवलोके महीयते सामगाय ततश्चैतत् सामव्रतमिहोच्यते //
తిలధేనువు దానంతో పాటు, వ్రతాంతంలో ఎనిమిది అంగుళాల ప్రమాణమున్న శుద్ధ స్వర్ణపద్మాన్ని కూడా దానం చేయాలి. ఇలా చేసిన సామగాయకుడు శివలోకంలో గౌరవింపబడతాడు; అందుకే దీనిని ఇక్కడ ‘సామవ్రతం’ అంటారు.
Verse 27
नवम्यामेकभक्तं तु कृत्वा कन्याश्च शक्तितः भोजयित्वासनं दद्याद् धैमकञ्चुकवाससी //
నవమి రోజున ఏకభక్తం (ఒకసారి భోజనం) ఆచరించి, సామర్థ్యానుసారం కన్యలకు భోజనం పెట్టి; తరువాత వారికి ఆసనం, స్వర్ణకంచుకం మరియు వస్త్రాలను దానం చేయాలి.
Verse 28
हैमं सिंहं च विप्राय दत्त्वा शिवपदं व्रजेत् जन्मार्बुदं सुरूपः स्याच् छत्रुभिश्चापराजितः एतद्वीरव्रतं नाम नारीणां च सुखप्रदम् //
బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణసింహాన్ని దానం చేస్తే శివపదాన్ని పొందుతాడు. కోటి (పది మిలియన్లు) జన్మల వరకు సురూపుడై, శత్రువులచే అపరాజితుడుగా ఉంటాడు. దీనిని ‘వీరవ్రతం’ అంటారు; ఇది స్త్రీలకు కూడా సుఖప్రదం.
Verse 29
यावत्समा भवेद्यस्तु पञ्चदश्यां पयोव्रतः समान्ते श्राद्धकृद्दद्यात् पञ्च गास्तु पयस्विनीः //
పౌర్ణమి/పంచదశి రోజున పయోవ్రతాన్ని స్వీకరించి, తాను సంకల్పించినన్ని సంవత్సరాలు ఆచరించినవాడు; ఆ సంవత్సరాల ముగింపులో శ్రాద్ధం చేసి ఐదు పాలిచ్చే ఆవులను దానం చేయాలి.
Verse 30
वासांसि च पिशङ्गानि जलकुम्भयुतानि च स याति वैष्णवं लोकं पितॄणां तारयेच्छतम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् पितृव्रतम् इदं स्मृतम् //
పిశంగ (పసుపు-గోధుమ) వర్ణ వస్త్రాలను జలకుంభాలతో కలిసి దానం చేసే వాడు వైష్ణవ లోకాన్ని పొందుతాడు; తన పితృలలో వంద మందిని తరింపజేస్తాడు. కల్పాంతంలో రాజరాజుడవుతాడు—ఇదే ‘పితృవ్రతం’ అని స్మృతిలో చెప్పబడింది.
Verse 31
चैत्रादिचतुरो मासाञ् जलं दद्यादयाचितम् व्रतान्ते मणिकं दद्याद् अन्नवस्त्रसमन्वितम् //
చైత్రమాసం మొదలుకొని నాలుగు నెలలు అడగకుండానే నీటిని దానం చేయాలి. వ్రతాంతంలో అన్నం, వస్త్రాలతో కూడిన మణి (రత్నం) దానం చేయాలి.
Verse 32
तिलपात्रं हिरण्यं च ब्रह्मलोके महीयते कल्पान्ते भूपतिर्नूनम् आनन्दव्रतमुच्यते //
తిలపాత్ర దానం మరియు హిరణ్య (బంగారం) దానం బ్రహ్మలోకంలో గౌరవింపబడుతుంది. కల్పాంతంలో రాజు నిశ్చయంగా ‘ఆనందవ్రత’ అనే ఫలాన్ని పొందుతాడు.
Verse 33
पञ्चामृतेन स्नपनं कृत्वा संवत्सरं विभोः वत्सरान्ते पुनर्दद्याद् धेनुं पञ्चामृतेन हि //
పంచామృతంతో ప్రభువుకు స్నపనం (అభిషేకం) చేసి సంపూర్ణ ఒక సంవత్సరం (వ్రతం) ఆచరించాలి. సంవత్సరం చివర మళ్లీ పంచామృతంతో కూడిన ధేనువు (ఆవు) దానం చేయాలి.
Verse 34
विप्राय दद्याच्छङ्खं च स पदं याति शांकरम् राजा भवति कल्पान्ते धृतिव्रतमिदं स्मृतम् //
బ్రాహ్మణునికి శంఖం దానం చేస్తే శంకరుని పదాన్ని పొందుతాడు. కల్పాంతంలో రాజుగా అవుతాడు—ఇది ‘ధృతి వ్రతం’ అని స్మరించబడింది.
Verse 35
वर्जयित्वा पुमान्मांसम् अब्दान्ते गोप्रदो भवेत् तद्वद्धेममृगं दद्यात् सोऽश्वमेधफलं लभेत् अहिंसाव्रतमित्युक्तं कल्पान्ते भूपतिर्भवेत् //
మాంసాన్ని వర్జించి మనిషి సంవత్సరం చివర గోదానం చేసే వాడవాలి. అలాగే స్వర్ణమృగాన్ని దానం చేస్తే అశ్వమేధ యాగ ఫలాన్ని పొందుతాడు. దీనిని ‘అహింసా వ్రతం’ అని చెప్పారు; కల్పాంతంలో భూపతిగా అవుతాడు.
Verse 36
माघमास्युषसि स्नानं कृत्वा दाम्पत्यमर्चयेत् भोजयित्वा यथाशक्त्या माल्यवस्त्रविभूषणः सूर्यलोके वसेत्कल्पं सूर्यव्रतमिदं स्मृतम् //
మాఘమాసంలో ఉదయవేళ స్నానం చేసి దాంపత్యాన్ని పూజించాలి. యథాశక్తి వారికి భోజనం పెట్టి పుష్పమాలలు, వస్త్రాలు, ఆభరణాలతో సత్కరించాలి. దీని ఫలంగా ఒక కల్పం సూర్యలోకంలో నివసిస్తాడు—ఇది సూర్యవ్రతమని స్మృతిలో చెప్పబడింది.
Verse 37
आषाढादिचतुर्मासं प्रातःस्नायी भवेन्नरः विप्रेषु भोजनं दद्यात् कार्त्तिक्यां गोप्रदो भवेत् स वैष्णवं पदं याति विष्णुव्रतमिदं शुभम् //
ఆషాఢం మొదలైన నాలుగు నెలలు ప్రతిదినం ప్రాతఃస్నానం చేసి, బ్రాహ్మణులకు భోజనదానం చేయాలి; కార్తీకమాసంలో గోదానం చేయాలి. అప్పుడు అతడు వైష్ణవపదాన్ని పొందుతాడు. ఇది శుభమైన విష్ణువ్రతం.
Verse 38
अयनादयनं यावद् वर्जयेत्पुष्पसर्पिषी तदन्ते पुष्पदामानि घृतधेन्वा सहैव तु //
ఒక అయనం నుండి తదుపరి అయనం వరకు పుష్పాలు మరియు ఘృతాన్ని అర్పించడం మానాలి. ఆ కాలాంతంలో పుష్పమాలలను ఘృతధేనువుతో (ఘృతసంబంధిత ప్రతీకాత్మక గోదానం) కలిసి సమర్పించాలి.
Verse 39
दत्त्वा शिवपदं गच्छेद् विप्राय घृतपायसम् एतच्छीलव्रतं नाम शीलारोग्यफलप्रदम् //
బ్రాహ్మణునికి ఘృతపాయసం దానం చేస్తే శివపదాన్ని పొందుతాడు. దీనిని ‘శీలవ్రతం’ అంటారు; ఇది సద్గుణం మరియు ఆరోగ్యఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 40
संध्यादीपप्रदो यस्तु समां तैलं विवर्जयेत् समान्ते दीपिकां दद्याच् चक्रशूले च काञ्चने //
సంధ్యాసమయంలో దీపదానం చేసే వాడు ఒక సంవత్సరం పాటు (సంచిత) నూనెను వర్జించాలి. సంవత్సరం చివర చక్రం మరియు శూలం చిహ్నాలతో కూడిన బంగారు దీపికను దానం చేయాలి.
Verse 41
वस्त्रयुग्मं च विप्राय तेजस्वी स भवेदिह रुद्रलोकमवाप्नोति दीप्तिव्रतमिदं स्मृतम् //
బ్రాహ్మణునికి వస్త్రయుగ్మాన్ని దానం చేయుటవలన మనిషి ఈ లోకంలోనే తేజస్సుతో ప్రకాశించి రుద్రలోకాన్ని పొందును. ఇది ‘దీప్తి-వ్రతం’ అని స్మృతిలో చెప్పబడింది.
Verse 42
कार्त्तिक्यादितृतीयायां प्राश्य गोमूत्रयावकम् नक्तं चरेदब्दमेकम् अब्दान्ते गोप्रदो भवेत् //
కార్త్తిక మాస తృతీయ తిథి నుండి ప్రారంభించి గోమూత్రంతో సిద్ధమైన యవాన్ని భుజించి, ఒక సంవత్సరం ‘నక్త’ (రాత్రి మాత్రమే భోజనం) నియమాన్ని ఆచరించాలి; సంవత్సరం చివర గోవును దానం చేయాలి.
Verse 43
गौरीलोके वसेत्कल्पं ततो राजा भवेदिह एतद्रुद्रव्रतं नाम सदा कल्याणकारकम् //
అతడు గౌరీలోకంలో ఒక కల్పకాలం నివసించి, అనంతరం ఈ లోకంలో రాజుగా అవతరిస్తాడు. దీనిని ‘రుద్ర-వ్రతం’ అంటారు; ఇది ఎల్లప్పుడూ కల్యాణకారకం.
Verse 44
वर्जयेच्चैत्रमासे च यश्च गन्धानुलेपनम् शुक्तिं गन्धभृतां दत्त्वा विप्राय सितवाससी वारुणं पदमाप्नोति दृढव्रतमिदं स्मृतम् //
చైత్ర మాసంలో సుగంధ లేపనాన్ని వర్జించి, సుగంధంతో నింపిన శుక్తి (శంఖ-శుక్తి పాత్ర) మరియు తెల్ల వస్త్రాలను బ్రాహ్మణునికి దానం చేసినవాడు వరుణపదం (వరుణలోకం) పొందును. ఇది ‘దృఢ-వ్రతం’ అని స్మృతం.
Verse 45
वैशाखे पुष्पलवणं वर्जयित्वाथ गोप्रदः भूत्वा विष्णुपदे कल्पं स्थित्वा राजा भवेदिह एतत्कान्तिव्रतं नाम कान्तिकीर्तिफलप्रदम् //
వైశాఖ మాసంలో పుష్పములు మరియు లవణాన్ని వర్జించి, గోవులను దానం చేసే వాడై, అతడు విష్ణుపదంలో ఒక కల్పకాలం నిలిచి ఉంటాడు; తరువాత ఈ లోకంలో రాజుగా అవతరిస్తాడు. దీనిని ‘కాంతి-వ్రతం’ అంటారు; ఇది కాంతి మరియు కీర్తి ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 46
ब्रह्माण्डं काञ्चनं कृत्वा तिलराशिसमन्वितम् त्र्यहं तिलप्रदो भूत्वा वह्निं संतर्प्य सद्विजम् //
సువర్ణ బ్రహ్మాండాన్ని నిర్మించి తిలరాశులతో నింపాలి. మూడు రోజులు తిలదాతగా ఉండి అగ్నిని మరియు సద్విజ బ్రాహ్మణుని తృప్తిపరచాలి.
Verse 47
सम्पूज्य विप्रदाम्पत्यं माल्यवस्त्रविभूषणैः शक्तितस्त्रिपलादूर्ध्वं विश्वात्मा प्रीयतामिति //
మాలలు, వస్త్రాలు, ఆభరణాలతో బ్రాహ్మణ దంపతిని విధిగా పూజించాలి. తన సామర్థ్యానుసారం—మూడు పలాలకంటే తక్కువ కాకుండా—దానం చేసి “విశ్వాత్ముడు ప్రసన్నుడగుగాక” అని పలకాలి.
Verse 48
पुण्ये ऽह्नि दद्यात्स परं ब्रह्म यात्यपुनर्भवम् एतद्ब्रह्मव्रतं नाम निर्वाणपददायकम् //
పుణ్యదినంలో ఈ దానం చేస్తే అతడు పరబ్రహ్మను పొందీ పునర్జన్మరహిత స్థితిని చేరుతాడు. దీనిని ‘బ్రహ్మవ్రతం’ అంటారు; ఇది నిర్వాణపదాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 49
यश्चोभयमुखीं दद्यात् प्रभूतकनकान्विताम् दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेत् स याति परमं पदम् एतद्धेनुव्रतं नाम पुनरावृत्तिदुर्लभम् //
ఎవడు విస్తారమైన బంగారంతో అలంకరించిన రెండు ముఖాల గోవును దానం చేసి, ఒక రోజు పయోవ్రతాన్ని ఆచరిస్తాడో, అతడు పరమపదాన్ని పొందుతాడు. దీనిని ‘ధేనువ్రతం’ అంటారు; పునరావృత్తి దుర్లభం.
Verse 50
त्र्यहं पयोव्रते स्थित्वा काञ्चनं कल्पपादपम् पलादूर्ध्वं यथाशक्त्या तण्डुलैस् तूपसंयुतम् दत्त्वा ब्रह्मपदं याति कल्पव्रतमिदं स्मृतम् //
మూడు రోజులు పయోవ్రతంలో ఉండి సువర్ణ కల్పవృక్షాన్ని సిద్ధం చేయాలి. తన సామర్థ్యానుసారం ఒక పలకంటే ఎక్కువ పరిమాణం వరకు నెయ్యి కలిపిన బియ్యంతో నింపి దానం చేస్తే బ్రహ్మపదాన్ని పొందుతాడు; దీనినే ‘కల్పవ్రతం’ అంటారు.
Verse 51
मासोपवासी यो दद्याद् धेनुं विप्राय शोभनाम् स वैष्णवं पदं यति भीमव्रतमिदं स्मृतम् //
ఒక నెల ఉపవాసం చేసి బ్రాహ్మణునికి శోభనమైన ధేనువును దానం చేసినవాడు వైష్ణవ పదం (విష్ణువు పరమధామం) పొందుతాడు; ఇది భీమవ్రతమని స్మృతిలో చెప్పబడింది।
Verse 52
दद्याद् विंशत्पलादूर्ध्वं महीं कृत्वा तु काञ्चनीम् दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेद् रुद्रलोके महीयते धराव्रतमिदं प्रोक्तं सप्तकल्पशतानुगम् //
ఇరవై పలములకన్నా ఎక్కువ బరువుతో బంగారు భూమి-ప్రతిమను తయారు చేసి దానం చేయాలి; తరువాత ఒక రోజు పాలు మాత్రమే తీసుకునే వ్రతం ఆచరిస్తే రుద్రలోకంలో గౌరవింపబడతాడు। ఇది ధరావ్రతమని చెప్పబడింది; దీని పుణ్యం ఏడు వందల కల్పాల వరకు నిలుస్తుంది।
Verse 53
माघे मासे ऽथवा चैत्रे गुडधेनुप्रदो भवेत् गुडव्रतस्तृतीयायां गौरीलोके महीयते महाव्रतमिदं नाम परमानन्दकारकम् //
మాఘమాసంలో గానీ చైత్రమాసంలో గానీ ‘గూడధేను’ దానం చేయాలి; తృతీయ తిథిన గూడవ్రతం ఆచరిస్తే గౌరీలోకంలో గౌరవింపబడతాడు। దీనిని మహావ్రతమని అంటారు; ఇది పరమానందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది।
Verse 54
पक्षोपवासी यो दद्याद् विप्राय कपिलाद्वयम् ब्रह्मलोकमवाप्नोति देवासुरसुपूजितम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् प्रभाव्रतमिदं स्मृतम् //
పక్షకాలం ఉపవాసం చేసి బ్రాహ్మణునికి కపిలా (తామ్రవర్ణ) గోవుల జంటను దానం చేసినవాడు దేవాసురులచే పూజింపబడే బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు; కల్పాంతంలో రాజరాజుడవుతాడు। ఇది ప్రభావ్రతమని స్మృతిలో చెప్పబడింది।
Verse 55
वत्सरं त्वेकभक्ताशी सभक्ष्यजलकुम्भदः शिवलोके वसेत्कल्पं प्राप्तिव्रतमिदं स्मृतम् //
ఒక సంవత్సరం ఏకభక్తాశీగా (రోజుకు ఒక్కసారి భోజనం) ఉండి, భక్ష్యాలతో కూడిన జలకుంభాన్ని దానం చేసినవాడు ఒక కల్పకాలం శివలోకంలో నివసిస్తాడు; ఇది ప్రాప్తివ్రతమని స్మృతిలో చెప్పబడింది।
Verse 56
नक्ताशी चाष्टमीषु स्याद् वत्सरान्ते च धेनुदः पौरंदरं पुरं याति सुगतिव्रतमुच्यते //
అష్టమి తిథులలో రాత్రివేళ మాత్రమే భోజనం చేయాలి; సంవత్సరాంతంలో గోవును దానం చేసి పౌరందరుడు (ఇంద్రుడు) యొక్క పురాన్ని పొందుతాడు. దీనిని సుగతి-వ్రతం అంటారు.
Verse 57
विप्रायेन्धनदो यस्तु वर्षादिचतुरस्त्वृतून् घृतधेनुप्रदो ऽन्ते च स परं ब्रह्म गच्छति वैश्वानरव्रतं नाम सर्वपापविनाशनम् //
వర్షాకాలం మొదలైన నాలుగు ఋతువులపాటు బ్రాహ్మణునికి ఇంధనం (కట్టెలు) దానం చేసి, చివరలో నెయ్యి ఇచ్చే గోవును దానం చేసే వాడు పరబ్రహ్మను చేరుతాడు. దీనిని వైశ్వానర-వ్రతం అంటారు; ఇది సమస్త పాపనాశకం.
Verse 58
एकादश्यां च नक्ताशी यश्चक्रं विनिवेदयेत् समान्ते वैष्णवं हैमं स विष्णोः पदमाप्नुयात् एतत् कृष्णव्रतं नाम कल्पान्ते राज्यभाग्भवेत् //
ఏకాదశి నాడు రాత్రివేళ మాత్రమే భోజనం చేసి, విష్ణువుకు బంగారు చక్రాన్ని నివేదించే వాడు కాలక్రమంలో విష్ణువు యొక్క పరమపదాన్ని పొందుతాడు. దీనిని కృష్ణ-వ్రతం అంటారు; కల్పాంతంలో రాజ్యభాగస్వామి అవుతాడు.
Verse 59
पायसाशी समान्ते तु दद्याद्विप्राय गोयुगम् लक्ष्मीलोकमवाप्नोति ह्य् एतद् देवीव्रतं स्मृतम् //
వ్రతకాలంలో పాయసం (పాల-బియ్యం) ఆహారంగా ఉండి; చివరలో బ్రాహ్మణునికి గోవుల జంటను దానం చేయాలి. దీని ద్వారా లక్ష్మీ లోకాన్ని పొందుతాడు—ఇది దేవీ-వ్రతం అని స్మరించబడింది.
Verse 60
सप्तम्यां नक्तभुग्दद्यात् समान्ते गां पयस्विनीम् सूर्यलोकमवाप्नोति भानुव्रतमिदं स्मृतम् //
సప్తమి నాడు రాత్రివేళ మాత్రమే భోజనం చేయాలి; చివరలో పాలు ఇచ్చే గోవును దానం చేయాలి. దీని వల్ల సూర్యలోకాన్ని పొందుతాడు—ఇది భాను-వ్రతం అని స్మరించబడింది.
Verse 61
चतुर्थ्यां नक्तभुग्दद्याद् अब्दान्ते हेमवारणम् व्रतं वैनायकं नाम शिवलोकफलप्रदम् //
చతుర్థీ తిథినాడు నక్తభోజనం చేసి, సంవత్సరాంతంలో స్వర్ణహస్తిని దానం చేయాలి. దీనిని ‘వైనాయక వ్రతం’ అంటారు; ఇది శివలోకప్రాప్తి ఫలాన్ని ఇస్తుంది.
Verse 62
महाफलानि यस्त्यक्त्वा चतुर्मासं द्विजातये हैमानि कार्त्तिके दद्याद् गोयुगेन समन्वितम् एतत् फलव्रतं नाम विष्णुलोकफलप्रदम् //
ఎవడు నాలుగు నెలలు ఉత్తమ ఫలాలను త్యజించి, కార్త్తిక మాసంలో ద్విజునికి (బ్రాహ్మణునికి) స్వర్ణదానాలు చేసి, గోవుల జంటను కూడ ఇచ్చునో—దానిని ‘ఫలవ్రతం’ అంటారు; ఇది విష్ణులోకప్రాప్తి ఫలాన్ని ఇస్తుంది.
Verse 63
यश्चोपवासी सप्तम्यां समान्ते हैमपङ्कजम् गाश्च वै शक्तितो दद्याद् धेमान्नघटसंयुताः एतत् सौरव्रतं नाम सूर्यलोकफलप्रदम् //
ఎవడు సప్తమీ తిథినాడు ఉపవాసం చేసి, సమాప్తిలో స్వర్ణపద్మాన్ని అర్పించి, తన శక్తి మేరకు అన్నంతో నిండిన ఘటాలతో కూడిన గోవులను దానం చేయునో—దానిని ‘సౌరవ్రతం’ అంటారు; ఇది సూర్యలోకప్రాప్తి ఫలాన్ని ఇస్తుంది.
Verse 64
द्वादश द्वादशीर्यस्तु समाप्योपोषणेन च गोवस्त्रकाञ्चनैर्विप्रान् पूजयेच्छक्तितो नरः परमं पदं प्राप्नोति विष्णुव्रतमिदं स्मृतम् //
ఎవడు పన్నెండు ద్వాదశీ వ్రతాలను ఉపవాసంతో సమాప్తి చేసి, తన శక్తి మేరకు గోవులు, వస్త్రాలు, స్వర్ణం ఇచ్చి విప్రులను పూజించి సత్కరించునో—అతడు పరమపదాన్ని పొందుతాడు. ఇది ‘విష్ణువ్రతం’గా స్మరించబడింది.
Verse 65
कार्त्तिक्यां च वृषोत्सर्गं कृत्वा नक्तं समाचरेत् शैवं पदमवाप्नोति वार्षव्रतमिदं स्मृतम् //
కార్త్తిక మాసంలో వృషోత్సర్గం చేసి నక్తభోజనాన్ని ఆచరించాలి; దీని వల్ల శైవపదం (శివధామం) లభిస్తుంది. ఇది ‘వార్షవ్రతం’గా స్మరించబడింది.
Verse 66
कृच्छ्रान्ते गोप्रदः कुर्याद् भोजनं शक्तितः पदम् विप्राणां शांकरं याति प्राजापत्यमिदं व्रतम् //
కృచ్ఛ్ర వ్రతం పూర్తైన తరువాత గోదానం చేసినవాడు తన శక్తి మేరకు బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాలి; ఈ ప్రాజాపత్య వ్రతం ద్వారా శాంకర (శివ) పదాన్ని పొందుతాడు।
Verse 67
चतुर्दश्यां तु नक्ताशी समान्ते गोधनप्रदः शैवं पदमवाप्नोति त्रैयम्बकमिदं व्रतम् //
చతుర్దశి నాడు రాత్రి మాత్రమే భోజనం చేయాలి; వ్రతాంతంలో గోధనాన్ని దానం చేయాలి; ఈ త్ర్యంబక వ్రతం ద్వారా శైవ పదాన్ని పొందుతాడు।
Verse 68
सप्तरात्रोषितो दद्याद् घृतकुम्भं द्विजातये घृतव्रतमिदं प्राहुर् ब्रह्मलोकफलप्रदम् //
ఏడు రాత్రులు వ్రతం ఆచరించిన తరువాత ద్విజునికి (బ్రాహ్మణునికి) నెయ్యితో నిండిన కుంభాన్ని దానం చేయాలి; దీనిని ఘృతవ్రతం అంటారు, ఇది బ్రహ్మలోక ఫలప్రదం।
Verse 69
आकाशशायी वर्षासु धेनुमन्ते पयस्विनीम् शक्रलोके वसेन्नित्यम् इन्द्रव्रतमिदं स्मृतम् //
వర్షాకాలంలో ఆకాశశాయిగా (బయట ఎత్తైన శయ్యపై) శయనించి, దూడతో కూడిన పాలు ఇచ్చే ఆవును దానం చేసినవాడు శక్రలోకంలో నిత్యం నివసిస్తాడు; ఇదే ఇంద్రవ్రతమని స్మృతం।
Verse 70
अनग्निपक्कम् अश्नाति तृतीयायां तु यो नरः गां दत्त्वा शिवमभ्येति पुनरावृत्तिदुर्लभम् इह चानन्दकृत्पुंसां श्रेयोव्रतमिदं स्मृतम् //
తృతీయ తిథినాడు అగ్నిపై వండని ఆహారాన్ని భుజించి, తరువాత గోవును దానం చేసినవాడు శివుని శుభపదాన్ని పొందుతాడు; అక్కడి నుండి పునరావృత్తి (పునర్జన్మ) దుర్లభం. ఇహలోకంలో కూడా ఇది ఆనందకరం; దీనినే శ్రేయోవ్రతమని స్మృతం।
Verse 71
हैमं पलद्वयादूर्ध्वं रथमश्वयुगान्वितम् ददत्कृतोपवासः स्याद् दिवि कल्पशतं वसेत् कल्पान्ते राजराजः स्याद् अश्वव्रतमिदं स्मृतम् //
ఉపవాసం చేసి, రెండు పలములకన్నా అధిక బంగారంతో చేసిన, అశ్వయుగంతో యుక్తమైన స్వర్ణరథాన్ని దానం చేసినవాడు దివిలో నూరు కల్పములు నివసిస్తాడు; కల్పాంతంలో రాజాధిరాజుడవుతాడు. దీనినే అశ్వవ్రతమని స్మరిస్తారు.
Verse 72
तद्वद्धेमरथं दद्यात् करिभ्यां संयुतं नरः सत्यलोके वसेत्कल्पं सहस्रमथ भूपतिः भवेदुपोषितो भूत्वा करिव्रतमिदं स्मृतम् //
అదేవిధంగా ఉపవాసం చేసి, రెండు ఏనుగులతో యుక్తమైన స్వర్ణరథాన్ని దానం చేసిన మనిషి సత్యలోకంలో వెయ్యి కల్పములు నివసిస్తాడు; అనంతరం రాజుగా అవుతాడు. దీనినే కరివ్రతం (గజవ్రతం) అని స్మరిస్తారు.
Verse 73
उपवासं परित्यज्य समान्ते गोप्रदो भवेत् यक्षाधिपत्यमाप्नोति सुखव्रतमिदं स्मृतम् //
ఉపవాసాన్ని ముగించి చివరగా గోదానం చేయాలి. ఈ వ్రతఫలంగా యక్షులలో అధిపత్యం లభిస్తుంది; దీనినే సుఖవ్రతం అని స్మరిస్తారు.
Verse 74
निशि कृत्वा जले वासं प्रभाते गोप्रदो भवेत् वारुणं लोकमाप्नोति वरुणव्रतमुच्यते //
రాత్రి జలంలో నివసించి, ఉదయాన గోదానం చేయాలి. దీనివల్ల వరుణలోకం లభిస్తుంది; దీనినే వరుణవ్రతం అంటారు.
Verse 75
चान्द्रायणं च यः कुर्याद् धैमं चन्द्रं निवेदयेत् चन्द्रव्रतमिदं प्रोक्तं चन्द्रलोकफलप्रदम् //
విధివిధానంగా చాంద్రాయణాన్ని ఆచరించి, బంగారంతో చేసిన చంద్రప్రతిమను నివేదించేవాడు—ఇది చంద్రవ్రతమని చెప్పబడింది; దీని ఫలం చంద్రలోకప్రాప్తి.
Verse 76
ज्येष्ठे पञ्चतपाः सायं हेमधेनुप्रदो दिवम् यात्यष्टमीचतुर्दश्यो रुद्रव्रतमिदं स्मृतम् //
జ్యేష్ఠమాసంలో సాయంకాలం పంచతపస్సు ఆచరించి, హేమధేనువును దానం చేస్తే స్వర్గాన్ని పొందుతాడు. అష్టమి మరియు చతుర్దశి తిథుల్లో ఆచరించవలసినదిగా ఇది రుద్రవ్రతమని స్మరించబడింది.
Verse 77
सकृद्वितानकं कुर्यात् तृतीयायां शिवालये समान्ते धेनुदो याति भवानीव्रतमुच्यते //
తృతీయ తిథిన శివాలయంలో ఒక్కసారి విధివిధానంగా విథానము (మండపం/ఛత్రం) ఏర్పాటు చేయాలి. ముగింపులో గోవును దానం చేయాలి; దీనినే భవానీవ్రతమని ప్రకటించారు.
Verse 78
माघे निश्यार्द्रवासाः स्यात् सप्तम्यां गोप्रदो भवेत् दिवि कल्पमुषित्वेह राजा स्यात्पवनं व्रतम् //
మాఘమాసంలో రాత్రి తేమ (మంచు)తో తడిసిన వస్త్రాలు ధరించాలి. సప్తమి తిథిన గోవును దానం చేయాలి. స్వర్గంలో ఒక కల్పకాలం నివసించి, ఇక్కడ రాజుగా అవతరిస్తాడు; దీనిని పవనవ్రతమని అంటారు.
Verse 79
त्रिरात्रोपोषितो दद्यात् फाल्गुन्यां भवनं शुभम् आदित्यलोकमाप्नोति धामव्रतमिदं स्मृतम् //
ఫాల్గుణమాసంలో మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేసి శుభమైన గృహాన్ని దానం చేయాలి. ఈ వ్రతఫలంగా ఆదిత్యలోకము (సూర్యలోకము) పొందుతాడు; దీనిని ధామవ్రతమని స్మరిస్తారు.
Verse 80
त्रिसंध्यं पूज्य दाम्पत्यम् उपवासी विभूषणैः अन्नं गाश्च समाप्नोति मोक्षमिन्द्रव्रतादिह //
ప్రాతః, మధ్యాహ్నం, సాయంకాలం—మూడు సంధ్యల్లో పూజ చేసి, దాంపత్యధర్మాన్ని గౌరవిస్తూ, ఉపవాసం మరియు తగిన అలంకార/విధినిష్ఠతో ఉండేవాడు అన్నం మరియు గోవులను పొందుతాడు; ఈ ఇంద్రవ్రతం ద్వారా చివరికి మోక్షమును కూడా పొందుతాడు.
Verse 81
दत्त्वा सितद्वितीयायाम् इन्दोर्लवणभाजनम् समान्ते गोप्रदो याति विप्राय शिवमन्दिरम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् सोमव्रतमिदं स्मृतम् //
శుక్లపక్ష ద్వితీయ తిథినాడు చంద్రుని ప్రీతికై ఉప్పు పాత్రను దానం చేసి, వ్రతాంతంలో గోదానం కూడా చేసి, శివమందిరంలో బ్రాహ్మణుని వద్దకు వెళ్లవలెను. కల్పాంతంలో అతడు ‘రాజాధిరాజు’ అవుతాడు—ఇది సోమవ్రతమని స్మృతం.
Verse 82
प्रतिपद्येकभक्ताशी समान्ते कपिलाप्रदः वैश्वानरपदं याति शिवव्रतमिदं स्मृतम् //
ప్రతిపద నుండి ప్రారంభించి రోజుకు ఒక్కసారి మాత్రమే భోజనం చేసి, వ్రతాంతంలో కపిలా (తామ్రవర్ణ) గోవును దానం చేసినవాడు వైశ్వానరపదాన్ని పొందుతాడు—ఇది శివవ్రతమని స్మృతం.
Verse 83
दशम्याम् एकभक्ताशी समान्ते दशधेनुदः दिशश्च काञ्चनैर्दद्याद् ब्रह्माण्डाधिपतिर्भवेत् एतद् विश्वव्रतं नाम महापातकनाशनम् //
దశమి తిథినాడు ఏకభక్తుడై ఉండి, వ్రతాంతంలో పది ఆవులను దానం చేసి, దిక్కులకు స్వర్ణాన్ని సమర్పించి పూజించాలి. అతడు బ్రహ్మాండాధిపతిగా భావింపబడతాడు. ఇది ‘విశ్వవ్రతం’ అనే మహాపాతకనాశక వ్రతం.
Verse 84
यः पठेच्छृणुयाद्वापि व्रतषष्टिम् अनुत्तमाम् मन्वन्तरशतं सो ऽपि गन्धर्वाधिपतिर्भवेत् //
ఈ అనుత్తమ వ్రతషష్టి (అరవై వ్రతాలు)ను పఠించినవాడు గానీ, వినినవాడు గానీ, అతడూ శత మన్వంతరాల వరకు గంధర్వాధిపతిగా అవుతాడు.
Verse 85
षष्टिव्रतं नारद पुण्यमेतत् तवोदितं विश्वजनीनमन्यत् श्रोतुं तवेच्छा तदुदीरयामि प्रियेषु किं वाकथनीयम् अस्ति //
ఓ నారదా, ఈ షష్టివ్రతం నిజంగా పుణ్యకరం; నీవు దీనిని ప్రకటించావు, ఇది సర్వజనహితకరం. నీవు మరింత వినాలని కోరుతున్నావు కాబట్టి, నేను ఇంకొక వ్రతాన్ని కూడా వివరిస్తాను; ప్రియుల వద్ద మాటలను దాచాల్సిన అవసరం ఏముంది?
Frequently Asked Questions
The chapter teaches a structured system of sixty vratas where personal restraint (fasting, abstentions, regulated conduct) is completed by dāna (especially cows, gold emblems, lamps, conch, beds/houses, food and water vessels) and directed devotion to specific deities. It emphasizes that disciplined practice plus charitable redistribution destroys sin and sorrow and yields defined results—from prosperity and fame to attainment of Śiva-, Viṣṇu-, Sūrya-, Varuṇa-, Indra-, or Brahmā-worlds, and in select cases liberation (apunarbhava/nirvāṇa).
This adhyāya is primarily Dharma in the form of vrata-vidhi and dāna-dharma. It is not a Vāstu-śāstra chapter and does not present genealogy or creation narrative. Its focus is ritual ethics, calendrical observance (tithi/month/season), and merit-fruits (phala) mapped to deity-realms and royal prosperity.
Nandikeśvara is the main speaker and Nārada is the listener/inquirer. The teaching is delivered as a continuing dialogue where Nandikeśvara, responding to Nārada’s desire to hear, expounds the Vrata-Ṣaṣṭhī and then promises to describe additional observances afterward.
The chapter frames vrata as incomplete without a terminal dāna that transfers merit and supports the social-religious economy: cows (sustenance and ritual value), gold emblems/icons (symbolic embodiment of the deity and cosmic principles), and household goods like beds, houses, pots, food provisions (practical welfare). This pairing of austerity with generosity is presented as the mechanism for sin-destruction and attainment of higher lokas.
Read Matsya Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.