Adhyaya 142: Measures of Time: Caturyuga Computation, Manvantara Length, and Tretā-Yuga Dharma

Verse 1

*ऋषय ऊचुः चतुर्युगाणि यानि स्युः पूर्वे स्वायम्भुवे ऽन्तरे एषां निसर्गसंख्यां च श्रोतुमिच्छाम विस्तरात् //

ఋషులు అన్నారు—పూర్వ స్వాయంభువ మన్వంతరంలో సంభవించే చతుర్యుగాల సహజ గణనను, క్రమాన్ని మేము విస్తారంగా వినదలుచుకున్నాము।

Verse 2

*सूत उवाच पृथिवीद्युप्रसङ्गेन मया तु प्रागुदाहृतम् एतच्चतुर्युगं त्वेवं तद्वक्ष्यामि निबोधत तत्प्रमाणं प्रसंख्याय विस्तराच्चैव कृत्स्नशः //

సూతుడు అన్నాడు—భూమి మరియు ద్యులోక ప్రసంగంలో నేను దీనిని ముందే చెప్పాను. ఇప్పుడు ఈ చతుర్యుగాన్ని యథావిధిగా వివరిస్తాను; శ్రద్ధగా వినండి, దాని ప్రమాణాన్ని సరైన గణనతో సంపూర్ణంగా, విస్తారంగా చెబుతాను।

Verse 3

लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् तेनापीह प्रसंख्याय वक्ष्यामि तु चतुर्युगम् निमेषतुल्यकालानि मात्रालब्धेक्षराणि च //

లోకప్రామాణ్య ప్రమాణంతో ముందుగా మానవ సంవత్సరాన్ని స్థాపించి, ఆ ఆధారంతో ఇక్కడ గణనచేసి చతుర్యుగాన్ని వివరిస్తాను—నిమేషసమాన కాలమానాలు మరియు మాత్రల లెక్కన లభించే అక్షరాలతో కూడి।

Verse 4

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठां गणयेत्कलां तु त्रिंशत्कलाश्चैव भवेन्मुहूर्तस् तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते //

పదిహేను నిమేషాలు ఒక కాష్ఠా; ముప్పై కాష్ఠాలు ఒక కళ. ముప్పై కళలు ఒక ముహూర్తం; ముప్పై ముహూర్తాలతో పగలు-రాత్రి పూర్తవుతాయి।

Verse 5

अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः //

మానవ లోకంలో సూర్యుడు పగలు-రాత్రులను విభజిస్తాడు; రాత్రి జీవుల నిద్రార్థం, పగలు కార్యచేష్టకూ కర్తవ్య నిర్వహణకూ ఉద్దేశించబడింది।

Verse 6

पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस् तयोः पुनः कृष्णपक्षस् त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी //

పితృలోకంలో వారి పగలు-రాత్రి కలిపి ఒక మాసమవుతుంది. దాని విభాగం ఇలా—కృష్ణపక్షం వారి పగలు, శుక్లపక్షం వారి రాత్రి, నిద్రార్థం.

Verse 7

त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासः स उच्यते शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाभ्यधिकानि तु पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते //

మనుషుల ముప్పై నెలలు పితృల యొక్క ఒక నెలగా చెప్పబడుతుంది. అలాగే మనుషుల మూడు వందల అరవై నెలలు—మానవ గణన ప్రకారం—పితృల యొక్క ఒక సంవత్సరం అవుతుంది.

Verse 8

मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् पितॄणां तानि वर्षाणि संख्यातानि तु त्रीणि वै दश च द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह कीर्तिता //

మానవ ప్రమాణంలో ఉన్న వంద సంవత్సరాలు పితృల గణనలో వారి సంవత్సరాలుగా లెక్కించబడతాయి. ఈ పితృ-సంఖ్యలో అది మూడు సంవత్సరాలు మరియు పది నెలలు, అదనంగా రెండు నెలలు అని ప్రకటించబడింది.

Verse 9

लौकिकेन प्रमाणेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः एतद्दिव्यमहोरात्रम् इत्येषा वैदिकी श्रुतिः //

లోకిక ప్రమాణంలో మనుష్య ‘సంవత్సరం’గా స్మరించబడేది, అదే దేవతల అహోరాత్రమని వైదిక శ్రుతి ప్రకటిస్తుంది.

Verse 10

दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः अहस्तु यदुदक्चैव रात्रिर्या दक्षिणायनम् एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते तयोः पुनः //

దేవలోకంలో ఒక సంవత్సరం పగలు-రాత్రిగా ఉంటుంది. దాని విభాగం ఇలా—ఉత్తరాయణం వారి పగలు, దక్షిణాయణం వారి రాత్రి. ఈ విధంగా దివ్య అహోరాత్రం లెక్కించబడుతుంది.

Verse 11

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः मानुषाणां शतं यच्च दिव्या मासास्त्रयस्तु वै तथैव सह संख्यातो दिव्य एष विधिः स्मृतः //

మనుష్యుల ముప్పై సంవత్సరాలు ఒక దివ్య మాసమని స్మరించబడింది. అలాగే మనుష్యుల వంద సంవత్సరాలు మూడు దివ్య మాసాలకు సమానం. ఈ విధంగా ‘దివ్య కాల’ గణనావిధి పరంపరగా స్మృతిలో ఉంది.

Verse 12

त्रीणि वर्षशतान्येवं षष्टिर्वर्षास्तथैव च दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः //

ఇలా మనుష్య గణన ప్రకారం మూడు వందల సంవత్సరాలు, అలాగే మరొక అరవై సంవత్సరాలు—ఇదే ఒక దివ్య సంవత్సరమని ప్రకటించబడింది.

Verse 13

त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषेण प्रमाणतः त्रिंशदन्यानि वर्षाणि स्मृतः सप्तर्षिवत्सरः //

మనుష్య ప్రమాణం ప్రకారం మూడు వేల సంవత్సరాలు, ఇంకా ముప్పై సంవత్సరాలు కలిపి—ఇదే ‘సప్తర్షి వత్సరం’ (ఏడు ఋషుల చక్రంతో కొలిచే సంవత్సరం) అని స్మరించబడింది.

Verse 14

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च वर्षाणि नवतिश्चैव ध्रुवसंवत्सरः स्मृतः //

మనుష్యుల తొమ్మిది వేల సంవత్సరాలు, ఇంకా తొంభై సంవత్సరాలు కలిపి—ఇదే ‘ధ్రువ సంవత్సరం’ (ధ్రువ-వర్షం) అని స్మరించబడుతుంది.

Verse 15

षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः //

మనుష్యుల ముప్పై ఆరు వేల సంవత్సరాలు, అదనంగా అరవై వేల సంవత్సరాలు—ఇవి గణనచే లెక్కించబడతాయి. సంఖ్యావిదులు ఇది వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలకు సమమని చెబుతారు.

Verse 16

इत्येतदृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्यया द्विजाः दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रकल्पिता //

హే ద్విజులారా, ఇది ఋషులు దివ్య సంఖ్యాపద్ధతితో గానంచేశారు; అదే దివ్య ప్రమాణంతో యుగసంఖ్యను నిర్ణయించారు।

Verse 17

चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन् कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैवं चतुर्युगम् //

భారతవర్షంలో ఋషులు నాలుగు యుగాలని చెప్పారు—కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలి; ఇదే చతుర్యుగం.

Verse 18

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेताभिधीयते द्वापरं च कलिश्चैव युगानि परिकल्पयेत् //

మొదట కృతయుగం; తరువాత అది త్రేతా అని పిలువబడుతుంది; ఆపై ద్వాపర, కలి—ఇలా యుగాలను భావించాలి.

Verse 19

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य ताव् अच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः //

కృతయుగం నాలుగు వేల సంవత్సరాలదని వారు చెబుతారు; దాని సంధ్యా అంతే, సంధ్యాంశమూ అలాగే ఉంటుంది.

Verse 20

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु एकपादे निवर्तन्ते सहस्राणि शतानि च //

మిగిలిన మూడు యుగాల్లో, సంధ్యా మరియు సంధ్యాంశాలతో కూడి, వేలలు మరియు వందల లెక్క ఒక పాదం (చతుర్థ భాగం) మేరకు తగ్గుతుంది.

Verse 21

त्रेता त्रीणि सहस्राणि युगसंख्याविदो विदुः तस्यापि त्रिशती संध्या संध्यांशः संध्यया समः //

యుగసంఖ్యను తెలిసినవారు త్రేతాయుగం మూడు వేల (దైవ సంవత్సరాలు) అని చెబుతారు. దాని సంధ్య మూడు వందలు; సంధ్యాంశము కూడా సంధ్యతో సమానం.

Verse 22

द्वे सहस्रे द्वापरं तु संध्यांशौ तु चतुःशतम् सहस्रमेकं वर्षाणां कलिरेव प्रकीर्तितः द्वे शते च तथान्ये च संध्यासंध्यांशयोः स्मृते //

ద్వాపరయుగం రెండు వేల (దైవ సంవత్సరాలు) అని చెప్పబడింది; దాని సంధ్య‑సంధ్యాంశాలు కలిపి నాలుగు వందలు. కలియుగం వెయ్యి సంవత్సరాలు అని ప్రకటించబడింది; దానికి సంధ్య, సంధ్యాంశము రెండువందలు చొప్పున స్మరించబడతాయి.

Verse 23

एषा द्वादशसाहस्री युगसंख्या तु संज्ञिता कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम् //

ఇది ద్వాదశసాహస్రీ యుగసంఖ్యగా ప్రసిద్ధి—కృతం, త్రేతా, ద్వాపరం, కలి అనే నాలుగు సమూహం.

Verse 24

तत्र संवत्सराः सृष्टा मानुषास्तान्निबोधत नियुतानि दश द्वे च पञ्च चैवात्र संख्यया अष्टाविंशत्सहस्राणि कृतं युगमथोच्यते //

ఇక్కడ సృష్టించబడిన మానవ సంవత్సరాలను తెలుసుకోండి. ఈ లెక్క ప్రకారం—పది నియుతాలు, రెండు, మరియు ఐదు—ఇరవై ఎనిమిది వేల సంవత్సరాలు కృతయుగమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 25

प्रयुतं तु तथा पूर्णं द्वे चान्ये नियुते पुनः षण्णवतिसहस्राणि संख्यातानि च संख्यया त्रेतायुगस्य संख्यैषा मानुषेण तु संज्ञिता //

ప్రయుతం (పది వేల) సంపూర్ణమని గ్రహిస్తారు; మళ్లీ రెండు నియుతాలు మరియు తొంభై ఆరు వేలును లెక్కలో చేర్చుతారు. ఇదే త్రేతాయుగానికి మానుషసంఖ్యగా ప్రకటించబడింది.

Verse 26

अष्टौ शतसहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम् //

మానవ సంవత్సర ప్రమాణమున ద్వాపరయుగము ఎనిమిది లక్షల సంవత్సరములు; అదనంగా అరవై నాలుగు వేల సంవత్సరములు కూడును।

Verse 27

चत्वारि नियुतानि स्युर् वर्षाणि तु कलिर्युगम् द्वात्रिंशच्च तथान्यानि सहस्राणि तु संख्यया एतत्कलियुगं प्रोक्तं मानुषेण प्रमाणतः //

కలియుగము నాలుగు నియుత సంవత్సరములు; సంఖ్య ప్రకారం అదనంగా ముప్పై రెండు వేల సంవత్సరములు. మానవ ప్రమాణమున ఇదే కలియుగమని ప్రకటించబడింది।

Verse 28

एषा चतुर्युगावस्था मानुषेण प्रकीर्तिता चतुर्युगस्य संख्याता संध्या संध्यांशकैः सह //

ఇట్లు మనువు మానవ ప్రమాణమున చతుర్యుగస్థితిని ప్రకటించాడు; చతుర్యుగమునకు సంబంధించిన మొత్తం సంఖ్య సంధ్యా, సంధ్యాంశములతో కూడి గ్రహించవలెను।

Verse 29

एषा चतुर्युगाख्या तु साधिका त्वेकसप्ततिः कृतत्रेतादियुक्ता सा मनोरन्तरमुच्यते //

ఈ ‘చతుర్యుగ’ అనే ఏకకం—సాధిక ఏబై ఒకటి (71) చక్రములు, కృత, త్రేతా మొదలైన యుగములతో కూడినది—మనువు యొక్క అంతరము, అనగా మన్వంతరమని చెప్పబడుతుంది।

Verse 30

मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत एकत्रिंशत्तथा कोट्यः संख्याताः संख्यया द्विजैः //

మన్వంతర సంఖ్యను మానవ ప్రమాణమున గ్రహించుడి; ద్విజులు స్థిరపరచిన గణన ప్రకారం అది ముప్పై ఒక కోట్లు సంవత్సరములుగా లెక్కించబడింది।

Verse 31

तथा शतसहस्राणि दश चान्यानि भागशः सहस्राणि तु द्वात्रिंशच् छतान्यष्टाधिकानि च //

అదేవిధంగా సముచిత భాగప్రకారం మరికొన్ని పది శతసహస్రాలు ఉంటాయి; తదుపరి ముప్పై రెండు సహస్రాలు, ఇంకా ఎనిమిది అధికమైన రెండు వందలు కూడా ఉంటాయి।

Verse 32

अशीतिश्चैव वर्षाणि मासाश्चैवाधिकास्तु षट् मन्वन्तरस्य संख्यैषा मानुषेण प्रकीर्तिता //

ఎనభై సంవత్సరాలు, అదనంగా ఆరు నెలలు—మానవ గణన ప్రకారం మన్వంతర పరిమాణం ఇదే అని ప్రకటించబడింది।

Verse 33

दिव्येन च प्रमाणेन प्रवक्ष्याम्यन्तरं मनोः सहस्राणां शतान्याहुः स च वै परिसंख्यया //

ఇప్పుడు దివ్య కాల ప్రమాణంతో నేను మనువు యొక్క అంతరాన్ని వివరిస్తాను; వారు దానిని సహస్రాల శతాలు (లక్షలు) అని, అది కూడా ఖచ్చిత గణనతో అంటారు।

Verse 34

चत्वारिंशत्सहस्राणि मनोरन्तरमुच्यते मन्वन्तरस्य कालस्तु युगैः सह प्रकीर्तितः //

నలభై సహస్రాల కాలాన్ని ‘మనోరంతరం’ అని అంటారు; మన్వంతర కాలం యుగాలతో కూడి ఈ విధంగా ప్రకటించబడింది।

Verse 35

एषा चतुर्युगाख्या तु साधिका ह्येकसप्ततिः क्रमेण परिवृत्ता सा मनोरन्तरमुच्यते //

‘చతుర్యుగ’ అనే ఈ ప్రమాణం, అవసరమైన అదనంతో కూడి, క్రమంగా డెబ్బై ఒకసారి పూర్తయితే దానిని ‘మన్వంతరం’—అంటే మనువు యొక్క కాలం—అని అంటారు।

Verse 36

एतच्चतुर्दशगुणं कल्पमाहुस्तु तद्विदः ततस्तु प्रलयः कृत्स्नः स तु संप्रलयो महान् //

తత్త్వాన్ని తెలిసినవారు దీనిని కల్పానికి పద్నాలుగు రెట్లు అని చెబుతారు. అనంతరం సమస్త జగత్తుకు సంపూర్ణ ప్రళయం సంభవిస్తుంది; అదే మహాసంప్రళయం అని ప్రసిద్ధి.

Verse 37

कल्पप्रमाणो द्विगुणो यथा भवति संख्यया चतुर्युगाख्या व्याख्याता कृतं त्रेतायुगं च वै //

సంఖ్యా గణన ప్రకారం కల్ప ప్రమాణం ద్విగుణమవుతుంది. అలాగే చతుర్యుగమనే కాలచక్రం వివరించబడింది—కృత (సత్య) యుగం మరియు త్రేతా యుగం కూడా.

Verse 38

त्रेतासृष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च युगपत्समवेतौ द्वौ द्विधा वक्तुं न शक्यते //

నేను త్రేతా యుగానికి సంబంధించిన సృష్టి విషయాన్ని, అలాగే ద్వాపరము మరియు కలియుగమును కూడా వివరిస్తాను. అయితే ఒకేసారి సంధిలో కలిసిన రెండు యుగాలను విడివిడిగా రెండు భాగాలుగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు.

Verse 39

क्रमागतं मयाप्येतत् तुभ्यं नोक्तं युगद्वयम् ऋषिवंशप्रसङ्गेन व्याकुलत्वात्तथा क्रमात् //

విషయం క్రమంగా వచ్చినప్పటికీ, ఆ రెండు యుగాల గురించి నేను నీకు చెప్పలేదు; ఎందుకంటే ఋషివంశ ప్రసంగంలో వ్యాకులుడై, అదే క్రమంలో ముందుకు సాగుతూ దృష్టి చెదిరింది.

Verse 40

नोक्तं त्रेतायुगे शेषं तद्वक्ष्यामि निबोधत अथ त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये श्रौतस्मार्तं ब्रुवन्धर्मं ब्रह्मणा तु प्रचोदिताः //

త్రేతా యుగం గురించి నేను చెప్పని మిగతా విషయాన్ని ఇప్పుడు వివరిస్తాను—శ్రద్ధగా విను. ఆపై త్రేతా యుగ ఆరంభంలో మనువు మరియు ఆ సప్తర్షులు, బ్రహ్మ ప్రేరణతో, శ్రౌత-స్మార్త సంప్రదాయ ధర్మాన్ని ప్రకటించారు.

Verse 41

दाराग्निहोत्रसम्बन्धम् ऋग्यजुःसामसंहिताः इत्यादिबहुलं श्रौतं धर्मं सप्तर्षयो ऽब्रुवन् //

సప్తర్షులు భార్యతోను అగ్నిహోత్రంతోను సంబంధమున్న, ఋగ్-యజుః-సామ (ఆది) సంహితలపై ఆధారితమైన, అనేక విధి-నిషేధాలతో సమృద్ధమైన శ్రౌత ధర్మాన్ని ప్రకటించారు।

Verse 42

परम्परागतं धर्मं स्मार्तं त्वाचारलक्षणम् वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत् //

పరంపరగా వచ్చిన, స్మృతుల్లో స్మార్తంగా స్మరించబడే, సదాచార-లక్షణముగల, వర్ణాశ్రమ ఆచారాలతో కూడిన ధర్మాన్ని స్వాయంభువ మనువు బోధించాడు।

Verse 43

सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा तथा तेषां सुतप्ततपसाम् आर्षेणानुक्रमेण ह //

సత్యం, బ్రహ్మచర్యం, శ్రుతి-అధ్యయనం మరియు తపస్సు ద్వారా—సుతప్త తపస్సు చేసిన ఆ ఋషుల ఋషి-పరంపర క్రమం యథావిధిగా నిలిచియుంటుంది।

Verse 44

सप्तर्षीणां मनोश्चैव आदौ त्रेतायुगे ततः अबुद्धिपूर्वकं तेन सकृत्पूर्वकमेव च //

సప్తర్షులు మరియు మనువు సంబంధించిన ఈ వృత్తాంతం/ఆచారం ఆరంభంలో—త్రేతాయుగంలో కూడా—అతనిచే మొదట అవగాహనలేక చేయబడింది; తరువాత ఒకసారి బుద్ధిపూర్వకంగా, సంకల్పంతో మళ్లీ చేయబడింది।

Verse 45

अभिवृत्तास्तु ते मन्त्रा दर्शनैस्तारकादिभिः आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु ते स्वयम् //

ఆ మంత్రాలు తారకాది దర్శనాల ద్వారా సంపూర్ణంగా అభివ్యక్తమయ్యాయి; అలాగే ఆదికల్పంలో దేవతల హితార్థం అవి స్వయంగా ప్రాదుర్భవించాయి।

Verse 46

प्रमाणेष्वथ सिद्धानाम् अन्येषां च प्रवर्तते मन्त्रयोगो व्यतीतेषु कल्पेष्वथ सहस्रशः ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिमायामुपस्थिताः //

ప్రామాణిక శాస్త్రాలలో సిద్ధులు మరియు ఇతరులచేత కూడా మంత్రయోగం ప్రవర్తింపబడింది. సహస్ర కల్పాలు గడిచినా, ఆ మంత్రాలే వారికి ప్రతిమలో (ప్రతిష్ఠిత విగ్రహంలో) మళ్లీ సన్నిధానమవుతాయి.

Verse 47

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्राश्चाथर्वणास्तु ये सप्तर्षिभिश्च ये प्रोक्ताः स्मार्तं तु मनुरब्रवीत् //

ఋగ్వేద ఋచలు, యజుర్వేద యజూంషులు, సామవేద సామగానాలు, అలాగే అథర్వణ మంత్రాలు—సప్తర్షులు ప్రకటించిన ఉపదేశాలతో కూడి—ఇవన్నీ స్మార్తధర్మానికి ప్రామాణ్య పరంపర అని మనువు ప్రకటించాడు.

Verse 48

त्रेतादौ संहता वेदाः केवलं धर्मसेतवः संरोधादायुषश्चैव व्यस्यन्ते द्वापरे च ते ऋषयस्तपसा वेदान् अहोरात्रमधीयते //

త్రేతాయుగ ఆరంభంలో వేదాలు సమాహితంగా, అవిభక్తంగా ఉండి ధర్మసేతువులుగా మాత్రమే నిలుస్తాయి. కానీ నియంత్రణ మరియు ఆయుష్షు క్షీణత కారణంగా ద్వాపరయుగంలో అవి విభాగాలుగా విస్తరింపబడతాయి. అప్పుడు ఋషులు తపస్సుతో రాత్రింబవళ్ళు వేదాలను అధ్యయనం చేస్తారు.

Verse 49

अनादिनिधना दिव्याः पूर्वं प्रोक्ताः स्वयम्भुवा स्वधर्मसंवृताः साङ्गा यथाधर्मं युगे युगे विक्रियन्ते स्वधर्मं तु वेदवादाद्यथायुगम् //

ఈ దివ్య విధానాలు ఆది-అంతములేనివి; పూర్వం స్వయంభూ (బ్రహ్మ) వీటిని ప్రకటించాడు. స్వధర్మంతో ఆవరించబడి, వేదాంగాలతో సమేతంగా, ఇవి యుగయుగాలలో ధర్మానుసారంగా మార్పులకు లోనవుతాయి; కాబట్టి యుగానుగుణంగా వేదవాక్యాల ద్వారా స్వధర్మాన్ని నిర్ణయించాలి.

Verse 50

आरम्भयज्ञः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशः स्मृताः परिचारयज्ञाः शूद्राश्च जपयज्ञाश्च ब्राह्मणाः //

క్షత్రియునికి ఆరంభయజ్ఞం విధించబడింది; వైశ్యునికి హవిర్యజ్ఞాలు స్మృతిలో చెప్పబడ్డాయి. శూద్రునికి పరిచర్యారూప యజ్ఞాలు నియమించబడ్డాయి; బ్రాహ్మణునికి జపరూప యజ్ఞం విధించబడింది.

Verse 51

ततः समुदिता वर्णास् त्रेतायां धर्मशालिनः क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनश्च वै //

అనంతరం త్రేతాయుగంలో ధర్మనిష్ఠులు, విధికర్మలలో నిమగ్నులు, సంతానసంపన్నులు, సమృద్ధులు మరియు సుఖులు అయిన వర్ణాలు స్థిరపడ్డాయి।

Verse 52

ब्राह्मणैश्च विधीयन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियैर्विशः वैश्याञ्छूद्रा अनुवर्तन्ते परस्परमनुग्रहात् //

బ్రాహ్మణులు క్షత్రియులను విధించి నియమిస్తారు; క్షత్రియులు వైశ్యులను నియంత్రిస్తారు; శూద్రులు వైశ్యులను అనుసరించి సేవిస్తారు—పరస్పర అనుగ్రహంతో వ్యవస్థ నిలుస్తుంది।

Verse 53

शुभाः प्रकृतयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमाश्रयाः संकल्पितेन मनसा वाचा वा हस्तकर्मणा त्रेतायुगे ह्यविकले कर्मारम्भः प्रसिध्यति //

వారి స్వభావాలు శుభమైనవి; వారి ధర్మాలు వర్ణాశ్రమ నియమాలపై ఆధారపడినవి. త్రేతాయుగం అవికృతంగా ఉన్నప్పుడు మనసులో సంకల్పం, వాక్కు లేదా చేతి కర్మ ద్వారా ప్రారంభించిన కార్యం సిద్ధిస్తుంది।

Verse 54

आयूरूपं बलं मेधा आरोग्यं धर्मशीलता सर्वसाधारणं ह्येतद् आसीत्त्रेतायुगे तु वै //

దీర్ఘాయువు, రూపలావణ్యం, బలం, మేధ, ఆరోగ్యం మరియు ధర్మశీలత—ఇవి త్రేతాయుగంలో అందరికీ సాధారణంగా ఉన్న గుణాలు।

Verse 55

वर्णाश्रमव्यवस्थानम् एषां ब्रह्मा तथाकरोत् संहिताश्च तथा मन्त्रा आरोग्यं धर्मशीलता //

వారికోసం బ్రహ్మా వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థను అలాగే స్థాపించాడు; అలాగే సంహితలు మరియు మంత్రాలను కూడా ప్రసాదించాడు—ఆరోగ్యం మరియు ధర్మశీలత కోసం।

Verse 56

संहिताश्च तथा मन्त्रा ऋषिभिर् ब्रह्मणः सुतैः यज्ञः प्रवर्तितश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः //

సంహితలు మరియు మంత్రాలు కూడా బ్రహ్ముని కుమారులైన ఋషులచే ప్రవర్తింపబడ్డాయి; అదే సమయంలో దేవతలే యజ్ఞక్రియను ఆచరణలో స్థాపించారు.

Verse 57

यामैः शुक्लैर्जयैश्चैव सर्वसाधनसंभृतैः विश्वसृड्भिस् तथा सार्धं देवेन्द्रेण महौजसा स्वायम्भुवे ऽन्तरे देवैस् ते यज्ञाः प्राक्प्रवर्तिताः //

స్వాయంభువ మన్వంతరంలో ఆ యజ్ఞాలు మొదట దేవతలచే ప్రవర్తించబడ్డాయి—యాములు, శుక్లులు, జయులు అనే గణాలతో, సమస్త సాధనాలతో సమృద్ధిగా—విశ్వసృజ దేవతలతో కలిసి, మహాతేజస్సు గల దేవేంద్ర ఇంద్రునితో కూడి.

Verse 58

सत्यं जपस्तपो दानं पूर्वधर्मो य उच्यते यदा धर्मस्य ह्रसते शाखाधर्मस्य वर्धते //

సత్యం, జపం, తపస్సు, దానం—ఇవే ప్రాచీన మూలధర్మమని ప్రకటించబడింది. ఆ ధర్మం క్షీణించినప్పుడు శాఖాధర్మం, అంటే విభిన్న మతశాఖల రూపాలు, పెరుగుతాయి.

Verse 59

जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः न्यस्तदण्डा महायोगा यज्वानो ब्रह्मवादिनः //

అప్పుడు వీరులు, దీర్ఘాయుష్కులు, మహాబలవంతులు జన్మిస్తారు—దండాన్ని (హింసను) విడిచినవారు, మహాయోగులు, యజ్ఞకర్తలు, బ్రహ్మతత్త్వాన్ని ప్రకటించేవారు.

Verse 60

पद्मपत्त्रायताक्षाश्च पृथुवक्त्राः सुसंहताः सिंहोरस्का महासत्त्वा मत्तमातंगगामिनः //

వారి కళ్ళు పద్మపత్రాల వలె దీర్ఘంగా, ముఖాలు విశాలంగా, శరీరాలు సుసంహతంగా ఉంటాయి; వారు సింహవక్షులు, మహాసత్త్వులు, మత్తగజంలా నడిచే గమనంతో ఉంటారు.

Verse 61

महाधनुर्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्तिनः सर्वलक्षणपूर्णास्ते न्यग्रोधपरिमण्डलाः //

త్రేతాయుగంలో వారు మహాధనుస్సు ధరించినవారూ, చక్రవర్తి సమ్రాట్లూ అయ్యారు; సమస్త శుభలక్షణాలతో యుక్తులై, మర్రిచెట్టు విస్తారంలా సమప్రమాణ సుందరదేహులు.

Verse 62

न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते व्यामेन सूच्छ्रयो यस्य अत ऊर्ध्वं तु देहिनः समुच्छ्रयः परीणाहो न्यग्रोधपरिमण्डलः //

రెండు భుజాలను ‘న్యగ్రోధ’ ప్రమాణమని స్మరిస్తారు; చాపిన భుజాల విస్తారాన్ని ‘వ్యామ’ అంటారు. పాదాల నుండి పైకి శరీర ఎత్తు ఆ వ్యామానికి సమానమైతే, ఆ దేహి యొక్క ఎత్తు మరియు పరిధి సమన్వయమే ‘న్యగ్రోధ-పరిమండల’మని చెప్పబడుతుంది.

Verse 63

चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा प्रोक्तानि सप्त रत्नानि पूर्वं स्वायम्भुवे ऽन्तरे //

చక్రం, రథం, మణి, భార్య (రాణి), నిధి, అశ్వం మరియు గజం—ఇవే పూర్వం స్వాయంభువ మన్వంతరంలో చెప్పబడిన సప్తరత్నాలు.

Verse 64

विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्तिनः मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्य् अतीतानागतेषु वै //

విష్ణువు యొక్క అంసశక్తి వల్ల భూమిపై చక్రవర్తులు జన్మిస్తారు—గతమైనవీ, రాబోయేవీ అయిన అన్ని మన్వంతరాల్లోనూ.

Verse 65

भूतभव्यानि यानीह वर्तमानानि यानि च त्रेतायुगानि तेष्वत्र जायन्ते चक्रवर्तिनः //

గతమైన యుగాలు, రాబోయే యుగాలు, ప్రస్తుతం ఉన్న యుగాలు—ఆ త్రేతాయుగాల్లో ఇక్కడ చక్రవర్తులు జన్మిస్తారు.

Verse 66

भद्राणीमानि तेषां च विभाव्यन्ते महीक्षिताम् अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मं सुखं धनम् //

ఆ రాజులలో ఈ శుభకరమైన విశేషగుణాలు దర్శనమవుతాయి—అత్యద్భుతమైన నాలుగు సంపదలు: బలం, ధర్మం, సుఖం, ధనం।

Verse 67

अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते नृपतेः समम् अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च //

ఇవి పరస్పరం విరోధించనప్పుడు, రాజు ఇవన్నీ సమంగా పొందుతాడు—అర్థం, ధర్మం, కామం, యశస్సు మరియు నిజంగా విజయం।

Verse 68

ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्तिबलान्विताः श्रुतेन तपसा चैव ऋषींस्ते ऽभिभवन्ति हि //

అణిమా మొదలైన ఐశ్వర్యాలతో, ప్రభుత్వశక్తి-బలాలతో యుక్తులై, శ్రుతిజ్ఞానం మరియు తపస్సుతో సమర్థులై వారు నిజంగా ఋషులనికూడా అధిగమిస్తారు।

Verse 69

बलेनाभिभवन्त्येते तेन दानवमानवान् लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः //

బలంతో వీరు దానవులను, మనుష్యులను కూడా జయిస్తారు; అలాగే శరీరంపై స్థిరంగా కనిపించే అమానుష లక్షణాల ద్వారా గుర్తించబడతారు।

Verse 70

केशाः स्थिता ललाटेन जिह्वा च परिमार्जनी श्यामप्रभाश्चतुर्दंष्ट्राः सुवंशाश्चोर्ध्वरेतसः //

వారి కేశాలు లలాటంపై స్థితమై ఉంటాయి, జిహ్వా పరిమార్జనీ (శుద్ధిచేయునది) వలె ఉంటుంది; వారు శ్యామప్రభతో ప్రకాశిస్తూ, నాలుగు దంష్ట్రలతో, సువంశజులై, ఊర్ధ్వరేతస్సు (బ్రహ్మచర్యనిష్ఠులు)గా వర్ణింపబడతారు।

Verse 71

आजानुबाहवश्चैव तालहस्तौ वृषाकृती परिणाहप्रमाणाभ्यां सिंहस्कन्धाश्च मेधिनः //

వారి భుజాలు మోకాళ్ల వరకు చేరాలి, అరచేతులు తాల-ప్రమాణంతో కొలవబడినవై ఉండాలి, వృషభసదృశమైన సుదృఢ నిర్మాణం కలిగి; వెడల్పు-చుట్టుకొలతలో సమానుపాతం, సింహసదృశ భుజాలు, స్థిరమైన గట్టి దేహం ఉండాలి।

Verse 72

पादयोश्चक्रमत्स्यौ तु शङ्खपद्मे च हस्तयोः पञ्चाशीतिसहस्राणि जीवन्ति ह्यजरामयाः //

ఆయన పాదాలలో చక్రం మరియు మత్స్య చిహ్నాలు, చేతుల్లో శంఖం మరియు పద్మం ఉంటాయి. వారు ఎనభై ఐదు వేల సంవత్సరాలు జీవిస్తారు; నిజంగా వృద్ధాప్యము, వ్యాధి లేనివారు।

Verse 73

असङ्गा गतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्तिनाम् अन्तरिक्षे समुद्रेषु पाताले पर्वतेषु च //

ఆ చక్రవర్తుల గమనాలు నిర్బంధరహితమైనవి; వారి గమనమార్గాలు నాలుగు విధాలు—ఆకాశంలో, సముద్రాలలో, పాతాళంలో, మరియు పర్వతాలపై।

Verse 74

इज्या दानं तपः सत्यं त्रेताधर्मास्तु वै स्मृताः तदा प्रवर्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्तते //

ఇజ్యా (యజ్ఞ-ఆరాధన), దానం, తపస్సు, సత్యం—ఇవే త్రేతాయుగ ధర్మాలుగా స్మరించబడతాయి. అప్పుడు ధర్మం వర్ణ-ఆశ్రమ విభాగానుసారం ప్రవహిస్తుంది; మర్యాద స్థాపనార్థం దండనీతి (శాసన-న్యాయం) కూడా అమలులోకి వస్తుంది।

Verse 75

हृष्टपुष्टा जनाः सर्वे अरोगाः पूर्णमानसाः एको वेदश्चतुष्पादस् त्रेतायां तु विधिः स्मृतः त्रीणि वर्षसहस्राणि जीवन्ते तत्र ताः प्रजाः //

త్రేతాయుగంలో ప్రజలందరూ హృష్టపుష్టులుగా, నిరోగులుగా, పరిపూర్ణ మనస్సుతో ఉంటారు. వేదం ఒక్కటే అయినా అది నాలుగు పాదాలపై (పూర్తిగా) స్థాపితమై ఉంటుంది—ఇదే త్రేతా విధిగా స్మరించబడింది. అక్కడి ప్రజలు మూడు వేల సంవత్సరాలు జీవిస్తారు।

Verse 76

पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण ताः एष त्रेतायुगे भावस् त्रेतासंख्यां निबोधत //

పుత్రపౌత్రులతో చుట్టుముట్టబడి వారు క్రమంగా మరణాన్ని పొందుతారు. ఇదే త్రేతాయుగ స్వభావం; ఇప్పుడు త్రేతా సంఖ్యా-గణనను గ్రహించండి.

Verse 77

त्रेतायुगस्वभावेन संध्यापादेन वर्तते संध्यापादः स्वभावाच्च यो ऽंशः पादेन तिष्ठति //

త్రేతాయుగ స్వభావం వల్ల (కాలం) ‘సంధ్యాపాదం’తో సాగుతుంది. ఆ సంధ్యాపాదం స్వభావతః ఒక పాదం, అంటే ఒక చతుర్థాంశంగా నిలిచే భాగమే.