Adhyaya 145: Manvantaras, Yuga-Dharma, Śiṣṭācāra (Normative Conduct), and the Genealogy/Classifications of Ṛṣis

Verse 1

*सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युः कल्पे कल्पे चतुर्दश व्यतीतानागतानि स्युर् यानि मन्वन्तरेष्विह //

సూతుడు పలికెను—ప్రతి కల్పంలో పద్నాలుగు మన్వంతరాలు ఉంటాయి. వాటిలో కొన్ని గతించాయి, కొన్ని ఇంకా రానున్నాయి—ఆ మన్వంతర చక్రాలు ఇక్కడ వివరించబడుతున్నాయి.

Verse 2

विस्तरेणानुपूर्व्याच्च स्थितिं वक्ष्ये युगे युगे तस्मिन्युगे च सम्भूतिर् यासां यावच्च जीवितम् //

ప్రతి యుగంలోని స్థితిని నేను విస్తారంగా, క్రమపద్ధతిగా వివరిస్తాను—ఆ యుగంలో ఏ జీవులు ఉద్భవిస్తాయో, వారి ఆయుష్షు ఎంతవరకు ఉంటుందో కూడా చెబుతాను.

Verse 3

युगमात्रं तु जीवन्ति न्यूनं तत्स्याद्द्वयेन च चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह //

వారు యుగమాత్ర కాలం జీవిస్తారు; తదుపరి ప్రతి సందర్భంలో అది రెండు (ఏకకాలు) చొప్పున తగ్గుతుంది. ఈ విధంగా పద్నాలుగు మన్వంతరాల్లో వారి ఆయుష్షును గ్రహించాలి.

Verse 4

मनुष्याणां पशूनां च पक्षिणां स्थावरैः सह तेषामायुरुपक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः //

మనుష్యులు, పశువులు, పక్షులు—స్థావర జీవులతో కూడి—వారందరి ఆయుష్షు యొక్క గతి మరియు పరిమాణం యుగధర్మానుసారంగా సమస్తంగా నిర్ధారించబడినదిగా చెప్పబడింది।

Verse 5

तथैवायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः अस्थितिं च कलौ दृष्ट्वा भूतानामायुषश्च वै //

అదేవిధంగా యుగధర్మానుసారంగా ఆయుష్షు సమస్తంగా మారుతూ ఉంటుంది; కలియుగంలో భూతజాతి యొక్క అస్థిరతను చూచి వారి ఆయుష్షు హ్రాసమని గ్రహించబడుతుంది।

Verse 6

परमायुः शतं त्वेतन् मानुषाणां कलौ स्मृतम् देवासुरमनुष्याश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः //

కలియుగంలో మనుష్యుల పరమాయుష్షు నూరు సంవత్సరమని స్మృతిలో చెప్పబడింది; ఇక్కడ దేవులు, అసురులు, మనుష్యులు, అలాగే యక్షులు, గంధర్వులు, రాక్షసులు పేర్కొనబడ్డారు।

Verse 7

परिणाहोच्छ्रये तुल्या जायन्ते ह कृते युगे षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधो ह्य् अष्टानां देवयोनिनाम् //

కృతయుగంలో వారు పరిణాహం (గిర్త్) మరియు ఉచ్చ్రయం (ఎత్తు) లో సమానమని చెప్పబడుతుంది; మరియు ఎనిమిది దేవయోనులకు తొంభై ఆరు అంగుళాల ఎత్తు ప్రమాణంగా నిర్దేశించబడింది।

Verse 8

नवाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन तथाष्टकम् एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमधिकुर्वताम् //

తొమ్మిది అంగుళాల ప్రమాణం స్థాపించబడినప్పుడు, అలాగే దానికి అనుగుణంగా అష్టకం (ఎనిమిది భాగాల సమూహం) కూడా నిర్ధారితమైతే—మూల ప్రమాణాన్ని మించి పరిమాణాలను పెంచేవారికి ఇదే సహజ ప్రమాణం.

Verse 9

मनुष्या वर्तमानास्तु युगसंध्यांशकेष्विह देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्ताङ्गुलं क्रमात् //

ఇక్కడ యుగసంధ్యా భాగాలలో నివసించే మనుష్యులు దేవాసుర ప్రమాణాన్ని అనుసరించి పరిమాణించబడుతారు; వారి మానక్రమం క్రమంగా ఏడు-ఏడు అంగుళాలుగా నిర్దిష్టమైంది.

Verse 10

चतुरशीतिकैश्चैव कलिजैरङ्गुलैः स्मृतम् आ पादतलमस्तको नवतालो भवेत्तु यः //

కలి ప్రమాణ అంగుళాలతో కొలిచినప్పుడు, పాదతలము నుండి మస్తకశిఖ వరకు సంపూర్ణ ఎత్తు తొమ్మిది తాళములుగా ఉండాలి; అది ఎనభై నాలుగు అంగుళాల సమానమని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 11

संहृत्याजानुबाहुश्च दैवतैरभिपूज्यते गवां च हस्तिनां चैव महिषस्थावरात्मनाम् //

భుజాలు మోకాళ్ల వరకు చేరి, సంయత స్థితిలో ఉన్నవాడు దేవతలచే సమ్యకంగా పూజింపబడతాడు; అతడు గోవులు, ఏనుగులు, మహిషాలు మరియు స్థావర జీవులలోనూ అంతరాత్మగా ఉన్న దివ్య తత్త్వమని భావించబడుతుంది.

Verse 12

क्रमेणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशुर् आककुदो भवेत् //

ఈ క్రమానుసారమే యుగం యుగంలో హ్రాసం–వృద్ధిని గ్రహించాలి. ఎత్తు డెబ్బై ఆరు అంగుళాలైన పశువును ‘ఆకకుద’—అంటే స్పష్టమైన కకుద/కుబ్బు కలది—అని అంటారు.

Verse 13

अङ्गुलानामष्टशतम् उत्सेधो हस्तिनां स्मृतः अङ्गुलानां सहस्रं तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम् //

ఏనుగుల ఉత్సేధం (ఎత్తు) ఎనిమిది వందల అంగుళాలని స్మృతిలో చెప్పబడింది; ఇంకా పెద్ద ప్రమాణంలో వెయ్యి అంగుళాలు—అంటే మూల మానానికి నలభై రెండు అంగుళాలు అధికం—అని పేర్కొనబడింది.

Verse 14

शतार्धमङ्गुलानां तु ह्य् उत्सेधः शाखिनां परः मानुषस्य शरीरस्य संनिवेशस्तु यादृशः //

ప్రతిమ అవయవాల పరమ (ప్రామాణిక) ఎత్తు నూట యాభై అంగుళములు అని చెప్పబడింది; మానవ శరీరపు విన్యాసం (అనుపాతం) కూడా దానికి అనుగుణంగా చేయవలెను।

Verse 15

तल्लक्षणं तु देवानां दृश्यते ऽन्वयदर्शनात् बुद्ध्यातिशयसंयुक्तो देवानां काय उच्यते //

దేవుల ప్రత్యేక లక్షణం వారి నిరంతర గుణ-చిహ్నాల పరిశీలన ద్వారా గ్రహించబడుతుంది. అసాధారణ బుద్ధి-ఉత్కర్షంతో యుక్తమైన రూపమే దేవుల కాయం (దైవ స్వరూపం) అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 16

तथा नातिशयश्चैव मानुषः काय उच्यते इत्येव हि परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः //

అదేవిధంగా, అసాధారణ (అతిమానవ) లక్షణాలు లేని దేహమే ‘మానుష’ కాయం అని చెప్పబడుతుంది. ఈ విధంగా దివ్య-మానుష (అర్ధదైవ) స్వభావముగల సత్త్వాల లక్షణాలు వివరించబడ్డాయి।

Verse 17

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः गावो ऽजाश्वाश्च विज्ञेया हस्तिनः पक्षिणो मृगाः //

పశువులు, పక్షులు మరియు సమస్త స్థావరాలలో భేదముగా ఈ వర్గాలు గుర్తించవలెను—ఆవులు, మేకలు, గుర్రాలు; అలాగే ఏనుగులు, పక్షులు, మృగాలు (అడవి జంతువులు)।

Verse 18

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्त्विह सर्वशः यथाक्रमोपभोगाश्च देवानां पशुमूर्तयः //

ఈ (రూపాలు) తమ తమ క్రియలలో ఉపయుక్తమైనవి; ఇక్కడ ఇవన్నీ యజ్ఞీయ (యజ్ఞోపయోగి) స్వభావములు. అలాగే క్రమానుసారంగా దేవుల పశు-మూర్తులు వారి యథోచిత ఉపభోగ్య/ఆహుతి-రూప అర్పణలుగా భావించబడతాయి।

Verse 19

तेषां रूपानुरूपैश्च प्रमाणैः स्थिरजङ्गमाः मनोज्ञैस्तत्र तैर्भोगैः सुखिनो ह्युपपेदिरे //

అక్కడ స్థావరములు మరియు జంగమములు అన్నీ తమ తమ రూపాలకు తగిన ప్రమాణముల గల దేహములను పొందించి, ఆ స్థలములోని మనోహర భోగములను అనుభవిస్తూ, నిజముగా సుఖముతో నివసించెదరు।

Verse 20

अथ शिष्टान्प्रवक्ष्यामि साधूनथ ततश्च वै ब्राह्मणाः श्रुतिशब्दाश्च देवानां पशुमूर्तयः संयुज्य ब्रह्मणा ह्यन्तस् तेन सन्तः प्रचक्षते //

ఇప్పుడు నేను శిష్టులను—సంస్కృతులు, ఆదర్శులు—మరియు సాధువులను వివరిస్తాను. బ్రాహ్మణులు, శ్రుతి-శబ్దములు, అలాగే పశురూపములు ధరించే దేవతలు—ఇవన్నీ అంతరంగముగా బ్రహ్మతో సంయుక్తమై ఉన్నందున ‘సంతః’ అని చెప్పబడతారు।

Verse 21

सामान्येषु च धर्मेषु तथा वैशिषिकेषु च ब्रह्मक्षत्रविशो युक्ताः श्रौतस्मार्तेन कर्मणा //

సామాన్య ధర్మములలోను, ప్రత్యేక ధర్మములలోను బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్యులు శ్రుతి-స్మృతి విధించిన కర్మలలో యథావిధిగా నియుక్తులై ఉండవలెను।

Verse 22

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य सुखोदर्कस्य स्वर्गतौ श्रौतस्मार्तो हि यो धर्मो ज्ञानधर्मः स उच्यते //

వర్ణాశ్రమ ధర్మములలో యథావిధిగా స్థితుడై, ఆచరణ ఫలముగా సుఖమును పొందుతూ స్వర్గగతికి దారితీసే శ్రుతి-స్మృతి ప్రతిపాదిత ధర్మమే ‘జ్ఞానధర్మము’ అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 23

दिव्यानां साधनात्साधुर् ब्रह्मचारी गुरोर्हितः कारणात्साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते //

బ్రహ్మచారి దివ్యసాధనములను ఆచరించి గురువుకు హితముగా ఉండుటవలన ‘సాధు’ అని పిలువబడును. అలాగే గృహస్థుడు కూడా యథోచిత కారణములను మరియు సాధనములను నిలుపుటవలన ‘సాధు’ అని చెప్పబడును।

Verse 24

तपसश्च तथारण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् //

అదేవిధంగా అరణ్యంలో తపస్సు ఆచరించువాడు నిజమైన వైఖానసుడు (వనతపస్వి) అని స్మృతిలో చెప్పబడెను. నియమసంయమాలతో యత్నించు యతి యోగసాధనాన్ని అనుష్ఠించుటవలన ‘సాధువు’ అని పిలువబడును.

Verse 25

धर्मो धर्मगतिः प्रोक्तः शब्दो ह्येष क्रियात्मकः कुशलाकुशलौ चैव धर्माधर्मौ ब्रवीत्प्रभुः //

ధర్మము ‘ధర్మగతి’ అనగా ధర్మమార్గమని చెప్పబడెను; ఈ పదము నిజంగా క్రియాపరమైనది. ప్రభువు వివరిస్తాడు—శుభకర్మం ‘ధర్మం’, అశుభకర్మం ‘అధర్మం’ అని.

Verse 26

अथ देवाश्च पितर ऋषयश्चैव मानुषाः अयं धर्मो ह्ययं नेति ब्रुवते मौनमूर्तिना //

అనంతరం దేవతలు, పితృదేవతలు, ఋషులు మరియు మనుష్యులు కూడా మౌనమూర్తి రూపంలో ప్రకటిస్తారు—“ఇదే ధర్మం; ఇది కాదు” అని.

Verse 27

धर्मेति धारणे धातुर् महत्त्वे चैव उच्यते आधारणे महत्त्वे वा धर्मः स तु निरुच्यते //

‘ధర్మ’ అనే పదానికి మూలధాతువు ‘ధృ’—ధారణ/పోషణ అర్థంలోనూ, మహత్త్వ అర్థంలోనూ చెప్పబడుతుంది. అందువల్ల ధర్మం అనగా నిలుపుదలచేయునది, మహత్తరమైనదని నిరుక్తి.

Verse 28

तत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते अधर्मश्चानिष्टफल आचार्यैर्नोपदिश्यते //

ఆ విషయంలో, ఇష్టప్రాప్తిని కలిగించు ధర్మాన్ని ఆచార్యులు ఉపదేశిస్తారు; కాని అనిష్టఫలమిచ్చు అధర్మాన్ని ఆచార్యులు ఉపదేశించరు.

Verse 29

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः सम्यग्विनीता मृदवस् तानाचार्यान्प्रचक्षते //

వయస్సులో పరిపక్వులు, లోభరహితులు, ఆత్మసంయములు కలవారు, దంభరహితులు, సమ్యక్వినీతులు మరియు మృదుస్వభావులు—అటువంటి వారినే నిజమైన ఆచార్యులుగా గుర్తించి పలుకుతారు.

Verse 30

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतस्मार्तो द्विजातिभिः दाराग्निहोत्रसम्बन्धम् इज्या श्रौतस्य लक्षणम् //

ధర్మాన్ని తెలిసినవారు ద్విజుల కోసం విధించిన ధర్మం రెండు విధాలు—శ్రౌతం మరియు స్మార్తం. భార్యతోను అగ్నిహోత్ర (పవిత్ర అగ్నులు) నిర్వహణతోను అనుబంధమైన ఇజ్యా (యజ్ఞారాధన) శ్రౌతాచారానికి లక్షణం.

Verse 31

स्मार्तो वर्णाश्रमाचारो यमैश्च नियमैर्युतः पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्षयो ऽब्रुवन् //

యమ-నియమాలతో కూడిన వర్ణాశ్రమాచారం స్మార్తమని చెప్పబడుతుంది. దీనిని ఇక్కడ ప్రాచీనులకు బోధించిన తరువాత, సప్తర్షులు శ్రౌత (వైదిక యజ్ఞవ్యవస్థ)ను ప్రకటించారు.

Verse 32

ऋचो यजूंषि सामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि वै श्रुतिः मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वा तन्मनुरब्रवीत् //

ఋక్, యజుః, సామ—అంటే శ్రుతిరూప వేదం—నిజంగా బ్రహ్ముని అంగాలే. గతించిన మన్వంతరాన్ని స్మరించి, ఆ మనువు ఇలా పలికెను.

Verse 33

तस्मात्स्मार्तः सूतो धर्मो वर्णाश्रमविभागशः एवं वै द्विविधो धर्मः शिष्टाचारः स उच्यते //

కాబట్టి స్మార్త ధర్మం వర్ణ-ఆశ్రమ విభాగాల ప్రకారం బోధించబడింది. ఈ విధంగా ధర్మం నిజంగా రెండు విధాలు; రెండవది ‘శిష్టాచారం’ (సంస్కారవంతుల ఆచరణ) అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 34

शिषेर् धातोश्च निष्ठान्ताच् छिष्टशब्दं प्रचक्षते मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः //

‘శిష్’ ధాతువుకు నిష్ఠా-ప్రత్యయం చేరినప్పుడు ‘శిష్ట’ అనే పదం వివరించబడుతుంది. మన్వంతరాలంతటా ఇక్కడ ధార్మికులు, వినీతులు అయిన శిష్టులు స్థిరంగా నిలిచివుంటారు.

Verse 35

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारिणः तिष्ठन्तीह च धर्मार्थं ताञ्छिष्टान्सम्प्रचक्षते //

మనువు మరియు సప్తర్షులు—లోకసంతాన పరంపరను కొనసాగించేవారు—ధర్మార్థంగా ఇక్కడ నివసిస్తారు; అందువల్ల వారిని ‘శిష్టులు’ అని ప్రకటిస్తారు.

Verse 36

तैः शिष्टैश्चलितो धर्मः स्थाप्यते वै युगे युगे त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिः प्रजावर्णाश्रमेप्सया //

ఆ శిష్టులచే ప్రవర్తింపబడిన ధర్మం యుగయుగాలలో మళ్లీ స్థాపించబడుతుంది—వేదత్రయి, వార్త్త (ఉత్పాదక జీవిక) మరియు దండనీతి ద్వారా—ప్రజలను వర్ణాశ్రమ ధర్మమార్గంలో నడిపించుటకై.

Verse 37

शिष्टैराचर्यते यस्मात् पुनश्चैव मनुक्षये पूर्वैःपूर्वैर्मतत्वाच्च शिष्टाचारः स शाश्वतः //

ఇది శిష్టులచే ఆచరించబడుటవలన, మనువు కాలం ముగిసినప్పటికీ మళ్లీ ప్రవర్తించుటవలన, అలాగే పూర్వపూర్వులచే సమ్మతించబడుటవలన—ఆ శిష్టాచారం శాశ్వతమైనది.

Verse 38

दानं सत्यं तपो लोको विद्येज्या पूजनं दमः अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् //

దానం, సత్యం, తపస్సు, లోకమర్యాద, విద్య, ఇజ్యా (దేవారాధన), పూజనం/గౌరవం, మరియు దమం (ఇంద్రియనిగ్రహం)—ఈ ఎనిమిది శిష్టాచార లక్షణాలు.

Verse 39

शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयश्च ह मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः //

శిష్టులు, ఆదర్శులు దీనిని ఆచరిస్తారు; మనువు మరియు సప్తర్షులు కూడా ప్రతి మన్వంతరంలో నిజంగా ఇదే అనుసరిస్తారు. అందువల్ల ఇదే ‘శిష్టాచారము’—ప్రామాణిక సంప్రదాయ సదాచారము—అని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 40

विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त उच्यते इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्णाश्रमात्मकः प्रत्यङ्गानि प्रवक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम् //

శ్రవణం ద్వారా (శ్రుతి ద్వారా) తెలిసేది ‘శ్రౌతం’ అని తెలుసుకోవాలి; స్మరణం ద్వారా (స్మృతి ద్వారా) తెలిసేది ‘స్మార్తం’ అని అంటారు. శ్రౌతం వేదయజ్ఞ-వేదవిధాన స్వరూపం; స్మార్తం వర్ణాశ్రమధర్మ స్వరూపం. ఇప్పుడు ఇక్కడ ధర్మానికి సంబంధించిన ప్రత్యంగాలు, అనగా దాని లక్షణాలను నేను ప్రకటిస్తాను.

Verse 41

दृष्टानुभूतमर्थं च यः पृष्टो न विगूहते यथाभूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम् //

ప్రశ్నించబడినప్పుడు చూసినదానిని లేదా స్వయంగా అనుభవించిన విషయాన్ని దాచకుండా, జరిగినట్లే చెప్పేవాడు—ఇదే సత్యానికి లక్షణం అని చెప్పబడింది.

Verse 42

ब्रह्मचर्यं तपो मौनं निराहारत्वमेव च इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं तु दुरासदम् //

బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, మౌనం, నిరాహారం—ఇవే తపస్సు యొక్క రూపాలు; ఈ సాధన అత్యంత ఘోరమైనది, ఆచరించుటకు దుర్లభమైనది.

Verse 43

पशूनां द्रव्यहविषाम् ऋक्सामयजुषां तथा ऋत्विजां दक्षिणायाश्च संयोगो यज्ञ उच्यते //

యజ్ఞపశువులు, ద్రవ్యహవిస్సులు, ఋక్-సామ-యజుః మంత్రపాఠం, ఋత్విజులు (యాజకులు), మరియు దక్షిణ—ఇవన్నీ సమన్వయంగా కలిసిన సమ్యక్ సంయోగమే ‘యజ్ఞం’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 44

आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय शुभाय च वर्तते सततं हृष्टः क्रिया श्रेष्ठा दया स्मृता //

యెవడు సమస్త భూతాలను తనవలె భావించి, నిత్యం హర్షంతో వారి హితము శుభములకై ప్రవర్తిస్తాడో, ఆ ఆచరణమే శ్రేష్ఠక్రియ; దానినే ‘దయ’ అని స్మరిస్తారు.

Verse 45

आक्रुष्टो ऽभिहतो यस्तु नाक्रोशेत्प्रहरेदपि अदुष्टो वाङ्मनःकायैस् तितिक्षुः सा क्षमा स्मृता //

దూషింపబడి కొట్టబడినప్పటికీ యెవడు ప్రతిదూషణ చేయడు, ప్రతిఘాతం చేయడు; వాక్కు-మనస్సు-కాయములలో అశుద్ధి లేక సహనంతో నిలుస్తాడో—అదే ‘క్షమా’ అని స్మరిస్తారు.

Verse 46

स्वामिना रक्ष्यमाणानाम् उत्सृष्टानां च सम्भ्रमे परस्वानाम् अनादानम् अलोभ इति संज्ञितम् //

ఇతరుల ధనాన్ని—యజమాని కాపాడుతున్నదైనా, గందరగోళంలో వదిలిపెట్టబడినదైనా—తీసుకోకపోవడమే ‘అలోభ’ (లోభరాహిత్యం) అని పిలుస్తారు.

Verse 47

मैथुनस्यासमाचारो जल्पनाच्चिन्तनात्तथा निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं च तदेतच्छमलक्षणम् //

మైథునం చేయకపోవడం, అలాగే వ్యర్థ వాగ్విలాసం మరియు విషయచింతన నుండి విరమించడం—ఇదే ‘బ్రహ్మచర్యం’; ఇదే ‘శమ’ యొక్క లక్షణం.

Verse 48

आत्मार्थे वा परार्थे वा इन्द्रियाणीह यस्य वै विषये न प्रवर्तन्ते दमस्यैतत्तु लक्षणम् //

స్వహితార్థమైయినా పరహితార్థమైయినా—యెవరి ఇంద్రియాలు ఇక్కడ విషయాల వైపు ప్రవృత్తి చెందవో, ఇదే ‘దమ’ (ఇంద్రియనిగ్రహం) యొక్క లక్షణం.

Verse 49

पञ्चात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे न क्रुध्येत प्रतिहतः स जितात्मा भविष्यति //

పంచవిధ విషయములయందును అష్టలక్షణయుక్త కారణమునందును, అడ్డుపడినప్పటికీ క్రోధించని వాడే జితాత్ముడు అవుతాడు.

Verse 50

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् तत्तद्गुणवते देयम् इत्येतद्दानलक्षणम् //

తనకు అత్యంత ప్రియమైనదీ, న్యాయమార్గమున పొందినదీ అయిన ద్రవ్యాన్ని గుణవంతుడైన పాత్రునికి ఇవ్వడమే దానలక్షణము.

Verse 51

श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः शिष्टाचारप्रवृद्धश्च धर्मो ऽयं साधुसंमतः //

శ్రుతి స్మృతులచే విధింపబడిన ధర్మము వర్ణాశ్రమమయమైనది; శిష్టాచారముచే పుష్టమైన ఈ ధర్మము సద్జనులకు సమ్మతము.

Verse 52

अप्रद्वेषो ह्यनिष्टेषु इष्टं वै नाभिनन्दति प्रीतितापविषादानां विनिवृत्तिर् विरक्तता //

అనిష్టములయందు ద్వేషించక, ఇష్టములయందు ఆనందోత్సాహం పొందక, ప్రీతి-తాప-విషాదములు నివృత్తి చెందిన స్థితియే వైరక్తి.

Verse 53

संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह कुशलाकुशलाभ्यां तु प्रहाणं न्यास उच्यते //

సంన్యాసము అనగా కర్మల న్యాసము—చేసినవీ చేయవలసినవీ రెండింటినీ; అలాగే కుశల-అకుశల రెండింటినీ విడిచిపెట్టడమే ‘న్యాస’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 54

अव्यक्तादिविशेषान्तव् इकारे ऽस्मिन्निवर्तते चेतनाचेतनं ज्ञात्वा ज्ञाने ज्ञानी स उच्यते //

అవ్యక్తం నుండి విశేష రూపాల వరకు ఈ సమస్తమూ ఈ తత్త్వంలోనే లయమై నిలుస్తుంది. చైతన్యము–అచైతన్యమును వివేచించి సమ్యగ్జ్ఞానంలో స్థితుడైనవాడే ‘జ్ఞాని’ అని చెప్పబడును॥

Verse 55

प्रत्यङ्गानि तु धर्मस्य चेत्येतल्लक्षणं स्मृतम् ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वैः स्वायम्भुवे ऽन्तरे //

ధర్మానికి చెందిన ప్రత్యంగములే—ఇవే దాని లక్షణమని స్మృతిలో చెప్పబడింది. ధర్మతత్త్వజ్ఞులైన ప్రాచీన ఋషులు స్వాయంభువ మన్వంతరంలో ఇలా ఉపదేశించారు॥

Verse 56

अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य तु तथैव चातुर्होत्रस्य चातुर्वर्ण्यस्य चैव हि //

ఇక్కడ నేను మీకు మన్వంతర సంబంధమైన విధిని వివరిస్తాను; అలాగే చాతుర్హోత్ర (నాలుగు ఋత్వికుల యజ్ఞవ్యవస్థ) మరియు చాతుర్వర్ణ్య ధర్మకర్తవ్యాలను కూడా॥

Verse 57

प्रतिमन्वन्तरं चैव श्रुतिरन्या विधीयते ऋचो यजूंषि सामानि यथावत्प्रतिदैवतम् //

ప్రతి మన్వంతరంలో శ్రుతికి భిన్నమైన శాఖ స్థాపించబడుతుంది. ఋక్ మంత్రాలు, యజుః సూత్రాలు, సామ గానాలు—దేవత దేవతకు తగినట్లుగా యథావిధిగా అమర్చబడతాయి॥

Verse 58

विधिस्तोत्रं तथा हौत्रं पूर्ववत्सम्प्रवर्तते द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्मस्तोत्रं तथैव च //

విధి-స్తోత్రం మరియు హౌత్రం—మునుపటిలాగే కొనసాగుతాయి. ద్రవ్య-స్తోత్రం, గుణ-స్తోత్రం, కర్మ-స్తోత్రం కూడా అలాగే జరుగుతాయి॥

Verse 59

तथैवाभिजनस्तोत्रं स्तोत्रमेवं चतुर्विधम् मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा भेदा भवन्ति हि //

అదేవిధంగా అభిజన (ఉన్నత వంశ) స్తోత్రము కూడా అలాంటిదే; ఈ విధంగా స్తోత్రము నాలుగు విధములు. సమస్త మన్వంతరములలో భేదములనుబట్టి ఇలాంటి విభేదములు నిజముగా కలుగుతాయి.

Verse 60

प्रवर्तयन्ति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः एवं मन्त्रगुणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा //

వారికై బ్రహ్మ-స్తోత్రము పునఃపునః ప్రవర్తింపబడుతుంది (మళ్లీ మళ్లీ జపించి ప్రయోగిస్తారు). ఈ విధంగా మంత్రగుణముల సముత్పత్తి నాలుగు విధములు.

Verse 61

अथर्वऋग्यजुःसाम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् ऋषीणां तप्यतां तेषां तपः परमदुश्चरम् //

ఇక్కడ వేదములలో—అథర్వ, ఋగ్, యజుః, సామ—ప్రతి ప్రవాహము వేర్వేరుగా నిలిచియున్నది. తపస్సు చేసిన ఋషుల తపస్సు పరమ దుష్కరమైనది.

Verse 62

मन्त्राः प्रादुर्भवन्त्यादौ पूर्वमन्वन्तरस्य ह असंतोषाद्भयाद्दुःखान् मोहाच्छोकाच्च पञ्चधा //

పూర్వ మన్వంతర ఆరంభమున మంత్రములు ఐదు విధములుగా ప్రాదుర్భవిస్తాయి—అసంతృప్తి, భయం, దుఃఖం, మోహం, శోకం వలన.

Verse 63

ऋषीणां तारका येन लक्षणेन यदृच्छया ऋषीणां यादृशत्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणम् //

ఏ లక్షణమువలన, యాదృచ్ఛికంగానైనా, ఋషులు తారకలవలె గుర్తింపబడతారో—ఋషుల యథార్థ స్వరూపాన్ని తెలిపే ఆ లక్షణాన్ని నేను ఇక్కడ వివరించెదను.

Verse 64

अतीतानागतानां च पञ्चधा ह्यार्षकं स्मृतम् तथा ऋषीणां वक्ष्यामि आर्षस्येह समुद्भवम् //

అతీతమూ అనాగతమూ అయిన విషయాల గురించి ఆర్ష పరంపర ఐదు విధాలుగా స్మృతిలో చెప్పబడింది. అలాగే ఇక్కడ ఋషుల ఆర్ష వంశపరంపర యొక్క ఉద్భవాన్ని నేను వివరిస్తాను.

Verse 65

गुणसाम्येन वर्तन्ते सर्वसंप्रलये तदा अविभागेन देवानाम् अनिर्देश्ये तमोमये //

సర్వసంప్రలయ సమయంలో సమస్తమూ గుణసామ్యంలో నిలుస్తుంది. దేవతలూ విభేదం లేకుండా ఆ అనిర్వచనీయమైన, తమోమయ స్థితిలో ఉంటారు.

Verse 66

अबुद्धिपूर्वकं तद्वै चेतनार्थं प्रवर्तते तेनार्षं बुद्धिपूर्वं तु चेतनेनाप्यधिष्ठितम् //

అది (సాధారణ వాక్యము లేదా క్రియ) ముందస్తు విచారణ లేకుండా కేవలం చైతన్యార్థంగా ప్రవృత్తమవుతుంది; అందువల్ల ఋషుల ఆర్ష వాక్యం బుద్ధిపూర్వకమై, జాగృత చైతన్యముచే అధిష్ఠితమై ఉంటుంది.

Verse 67

प्रवर्तते तथा ते तु यथा मत्स्योदकावुभौ चेतनाधिकृतं सर्वं प्रावर्तत गुणात्मकम् कार्यकारणभावेन तथा तस्य प्रवर्तते //

వారూ అలాగే ప్రవృత్తమవుతారు—చేప మరియు నీరు పరస్పరాశ్రయంగా ఉన్నట్లుగా. అలాగే చైతన్యాధీనమై ఉన్నప్పుడు గుణాత్మకమైన సమస్తమూ కారణ-కార్యభావ సంబంధంతో క్రియాశీలమవుతుంది.

Verse 68

विषयो विषयित्वं च तदा ह्यर्थपदात्मकौ कालेन प्रापणीयेन भेदाश्च कारणात्मकाः //

ఆ దశలో విషయం మరియు విషయిత్వం రెండూ ‘అర్థ’ మరియు ‘పద’ స్వరూపాలుగా ఉంటాయి. అలాగే పొందింపజేసే కారకంగా కాలం ద్వారా ఏర్పడే భేదాలు కూడా కారణస్వరూపమే.

Verse 69

सांसिद्धिकास्तदा वृत्ताः क्रमेण महदादयः महतो ऽसावहंकारस् तस्माद्भूतेन्द्रियाणि च //

అప్పుడు సంసిద్ధ (ఆదిమ) తత్త్వాలు క్రమంగా ప్రవృత్తమయ్యాయి—మహత్ మొదలైనవి. మహత్ నుండి ఈ అహంకారం పుట్టి, దానినుండి భూతాలు మరియు ఇంద్రియాలు ఉద్భవించాయి।

Verse 70

भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे तु परस्परम् संसिद्धिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्तते //

భూతాల నుండే పరస్పరంగా భూతభేదాలు జన్మిస్తాయి. కారణం సంపూర్ణంగా సిద్ధమైనప్పుడు కార్యం వెంటనే వివర్తమై ప్రకటనకు వస్తుంది.

Verse 71

यथोल्मुकात्तु विटपा एककालाद्भवन्ति हि तथा प्रवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् //

ఉల్ముకం (దహించే కట్టె/నిప్పురవ్వ) నుండి ఒకే క్షణంలో మొగ్గలు పుట్టినట్లే, ప్రవృత్తమైన క్షేత్రజ్ఞులు కూడా ఏకైక కాల-కారణం వల్ల క్రియాశీలులవుతారు.

Verse 72

यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते तथा निवृत्तो ह्यव्यक्तः खद्योत इव संज्वलन् //

చీకటిలో ఖద్యోతం (జుగ్నూ) అకస్మాత్తుగా కనిపించినట్లే, మనస్సు నివృత్తమైనప్పుడు అవ్యక్తం ఖద్యోతంలా జ్వలించి ప్రకాశిస్తుంది.

Verse 73

स महात्मा शरीरस्थस् तत्रैवेह प्रवर्तते महतस्तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते //

ఆ మహాత్మ శరీరంలో నివసించినప్పటికీ ఇక్కడే (ఈ జీవనంలోనే) కార్యం చేస్తాడు. అయితే తన వైలక్షణ్యము వల్ల మహత్తమసుకు ఆపారంగా ఉన్నవాడిగా వివేచించబడతాడు.

Verse 74

तत्रैव संस्थितो विद्वांस् तपसो ऽन्त इति श्रुतम् बुद्धिर्विवर्धतस्तस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा //

అక్కడే స్థితుడై ఉన్న ఆ విద్వాన్—ఇట్లు శ్రుతి—తపస్సు పరాకాష్ఠను పొందెను. అతని బుద్ధి విస్తరించుచుండగా చతుర్విధ ప్రజ్ఞ అతనిలో ప్రాదుర్భవించింది.

Verse 75

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् सांसिद्धिकान्यथैतानि अप्रतीतानि तस्य वै //

జ్ఞానం, వైరాగ్యం, ఐశ్వర్యం, ధర్మం—ఇది చతుష్టయం సాధనాసిద్ధి లక్షణమని చెప్పబడుతుంది; ఇవి లేకపోతే సిద్ధి పొందలేదని నిశ్చయం.

Verse 76

महात्मनः शरीरस्य चैतन्यात्सिद्धिरुच्यते पुरि शेते यतः पूर्वं क्षेत्रज्ञानं तथापि च //

మహాత్ముని శరీరంలోని చైతన్యమునుండే సిద్ధి అని చెప్పబడుతుంది; ఎందుకంటే క్షేత్రజ్ఞుడు ఆది నుండే ఈ ‘పురి’—శరీరంలో—నివసించుచున్నాడు, అలాగే స్థితుడై ఉంటాడు.

Verse 77

पुरे शयनात्पुरुषो ज्ञानात्क्षेत्रज्ञ उच्यते यस्माद्धर्मात्प्रसूते हि तस्माद्वै धार्मिकस्तु सः //

‘పురి’—శరీరంలో—శయనించి నివసించుటవలన అతడు పురుషుడు; జ్ఞానస్వరూపుడైనందున ‘క్షేత్రజ్ఞ’ అని పిలువబడును. మరియు అతడు ధర్మమునుండే ప్రసూతుడైనందున నిజంగా ‘ధార్మికుడు’—ధర్మనిష్ఠుడు—అని చెప్పబడును.

Verse 78

सांसिद्धिके शरीरे च बुद्ध्याव्यक्तस्तु चेतनः एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रं ह्यनभिसंधितः //

సాంసిద్ధిక శరీరంలోనూ చైతన్య తత్త్వం బుద్ధికి అవ్యక్తంగానే ఉంటుంది. ఈ విధంగా విభిన్నంగా స్థితుడైన క్షేత్రజ్ఞుడు క్షేత్రంతో నిజంగా బంధింపబడడు.

Verse 79

निवृत्तिसमकाले तु पुराणं तदचेतनम् क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातं भोग्यो ऽयं विषयो मम //

నివృత్తి సమయమున ఈ ప్రాచీన జడ శరీరమును క్షేత్రజ్ఞుడు (క్షేత్రాన్ని తెలిసిన చైతన్యుడు) స్పష్టంగా గ్రహిస్తాడు—“ఇది నా భోగ్యవిషయం” అని.

Verse 80

ऋषिर्हिंसागतौ धातुर् विद्या सत्यं तपः श्रुतम् एष सन्निलयो यस्माद् ब्राह्मणस्तुततस् त्व् ऋषिः //

‘ఋష్’ ధాతువు ‘గమనం’ మరియు ‘హింస’ అర్థాలలో చెప్పబడుతుంది; అయితే ఎక్కడ విద్య, సత్యం, తపస్సు, శ్రుతి స్థిరంగా నివసిస్తాయో—ఆ స్థిరనివాసం వల్ల అటువంటి బ్రాహ్మణుడు ‘ఋషి’ అని ప్రశంసింపబడతాడు।

Verse 81

निवृत्तिसमकालाच्च बुद्ध्याव्यक्त ऋषिस्त्वयम् ऋषते परमं यस्मात् परमर्षिस्ततः स्मृतः //

నివృత్తి సమయముననే ఉద్భవించినందున నీవు బుద్ధ్యావ్యక్తుడైన ఋషివి; నీవు ఋషిత్వపు పరమస్థితిని పొందుతావు గనుక ‘పరమర్షి’ అని స్మరించబడుతావు।

Verse 82

गत्यर्थाद् ऋषतेर् धातोर् नामनिर्वृत्तिकारणम् यस्मादेष स्वयंभूतस् तस्माच्च ऋषिता मता //

గతి/గమనార్థంలో ప్రయుక్తమైన ‘ఋష’ ధాతువునుండి ఈ నామం ఏర్పడింది—ఇదే నామనిర్వృత్తికారణం. మరియు ఇతడు స్వయంభూ గనుక ‘ఋషితా’ (నిజమైన ఋషి) అని భావించబడతాడు।

Verse 83

सेश्वराः स्वयमुद्भूता ब्रह्मणो मानसाः सुताः निवर्तमानैस्तैर्बुद्ध्या महान्परिगतः परः //

బ్రహ్మ యొక్క మానసపుత్రులు—స్వయముద్భవించి ఐశ్వర్యసంపన్నులు—నివృత్తి మార్గానికి తిరిగారు; మరియు జాగృత బుద్ధితో సర్వాతీతుడైన పరమ మహాన్నీ గ్రహించారు।

Verse 84

यस्माद् दृशपरत्वेन सह तस्मान्महर्षयः ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसाश्चौरसाश्च वै //

అందువల్ల దివ్యదర్శనంలో పరమస్థితి కలవారైన ఆ మహర్షులు ఈశ్వరుల కుమారులుగా భావింపబడతారు—కొంతమంది మానసులు (మనస్సు నుండి జనించినవారు), మరికొందరు చౌరసులు (దేహసంభవులు)॥

Verse 85

ऋषिस्तस्मात्परत्वेन भूतादिरृषयस्ततः ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसम्भवाः //

కాబట్టి ఉన్నత (ఆధ్యాత్మిక) స్థితి వలన వారు ‘ఋషులు’ అని పిలువబడతారు; తదనంతరం భూత మొదలైన ఆద్య ఋషులు ప్రసిద్ధులు. అయితే ‘ఋషీకలు’ ఋషుల కుమార్తెలు—మైథునం వల్ల గర్భంలో జనించినవారు॥

Verse 86

परत्वेन ऋषन्ते वै भूतादीनृषिकास्ततः ऋषिकाणां सुता ये तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः //

ఉన్నతత్వం వలన ‘ఋషులు’ అని చెప్పబడేవారు—భూత మొదలైన ఆద్యులు—అందుచేత ‘ఋషీకలు’ అని నిర్దేశింపబడతారు; ఋషీకల కుమారులు ‘ఋషిపుత్రకులు’ అని గ్రహించాలి॥

Verse 87

श्रुत्वा ऋषं परत्वेन श्रुतास्तस्माच्छ्रुतर्षयः अव्यक्तात्मा महात्मा वा-हंकारात्मा तथैव च //

పరమంగా ఋషిని గురించి విని ప్రసిద్ధులైన వారు ‘శ్రుతర్షులు’ అని పిలువబడారు; వారు ఆత్మను మూడు విధాలుగా వివరించారు—అవ్యక్తాత్మ, మహాత్మ, అలాగే అహంకారాత్మ॥

Verse 88

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते इत्येवमृषिजातिस्तु पञ्चधा नामविश्रुता //

‘భూతాత్మ మరియు ఇంద్రియాత్మ’—ఇదే వారి విశిష్ట జ్ఞానమని చెప్పబడింది. ఈ విధంగా ఋషిజాతి పేరుతో ఐదు విధాలుగా ప్రసిద్ధి చెందింది॥

Verse 89

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चापि ते दश //

భృగు, మరీచి, అత్రి, అంగిరస, పులహ, క్రతు, మను, దక్ష, వసిష్ఠ, పులస్త్య—ఇవే ఆది దశ ఋషులు.

Verse 90

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः परत्वेनर्षयो यस्मान् मतास्तस्मान्महर्षयः //

ఈ ఋషులు బ్రహ్ముని మనసు నుండి జన్మించినవారు; స్వయంసిద్ధులు, స్వతంత్రాధిపత్యముగలవారు. ఋషులలో పరములుగా భావింపబడుటచేత వీరు ‘మహర్షులు’ అని పిలువబడుతారు.

Verse 91

ईश्वराणां सुतास्त्वेषाम् ऋषयस्तान्निबोधत काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा //

ఈ దివ్య మహర్షుల కుమారులూ ఋషులే—కావ్యుడు (శుక్రుడు), బృహస్పతి, కశ్యపుడు మరియు చ్యవనుడు—ఇవని గ్రహించండి.

Verse 92

उतथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यः कौशिकस्तथा कर्दमो वालखिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्धनः //

ఉతథ్యుడు, వామదేవుడు, అగస్త్యుడు, కౌశికుడు; కర్దముడు; వాలఖిల్యులు; విశ్రవుడు మరియు శక్తివర్ధనుడు—ఇవీ ఇక్కడ పూజ్య ఋషులుగా పేర్కొనబడ్డారు.

Verse 93

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास् तपसा ऋषितां गताः तेषां पुत्रानृषीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत //

ఇలా ఈ ఋషులు చెప్పబడినారు; తపస్సు ద్వారా వారు ఋషిత్వసిద్ధిని పొందారు. ఇక వారి గర్భజన్ములైన కుమారులు—‘ఋషికులు’—గురించి తెలుసుకోండి.

Verse 94

वत्सरो नग्नहूश् चैव भरद्वाजश्च वीर्यवान् ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव बृहद्वक्षाः शरद्वतः //

వత్సరుడు, నగ్నహూ, అలాగే వీర్యవంతుడైన ఋషి భరద్వాజుడు; అదేవిధంగా ఋషి దీర్ఘతముడు, బృహద్వక్షుడు, శరద్వతుడు—ఇవీ పేర్లు పేర్కొనబడ్డాయి।

Verse 95

वाजिश्रवाः सुचिन्तश्च शावश्च सपराशरः शृङ्गी च शङ्खपाच् चैव राजा वैश्रवणस्तथा //

వాజిశ్రవుడు, సుచింతుడు, శావుడు మరియు పరాశరుడు; శృంగీ, శంఖపాచుడు; అలాగే రాజు వైశ్రవణుడు—ఇవి కూడా పేర్లుగా లెక్కించబడ్డాయి।

Verse 96

इत्येते ऋषिकाः सर्वे सत्येन ऋषितां गताः ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषीका ये च विश्रुताः //

ఇలా ఈ సమస్త ఋషికలు సత్యశక్తి వల్ల ఋషుల స్థితిని పొందారు; అలాగే ప్రభుత్వముగల ఋషులు మరియు ప్రసిద్ధ ఋషికలు కూడా ఋషి-పరంపరలో ఖ్యాతి పొందారు।

Verse 97

एवं मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशश्च निबोधत भृगुः काश्यपः प्रचेता दधीचो ह्यात्मवानपि //

ఇలా వీరందరూ మంత్రకర్తలే—ఇది సంపూర్ణంగా గ్రహించండి: భృగువు, కాశ్యపుడు, ప్రచేతా, అలాగే ఆత్మనిగ్రహముగల దధీచి కూడా।

Verse 98

ऊर्षो ऽथ जमदग्निश्च वेदः सारस्वतस्तथा आर्ष्टिषेणश्च्यवनश्च वीतहव्यः सवेधसः //

తదుపరి ఊర్షుడు, జమదగ్ని; వేదుడు మరియు సారస్వతుడు; అలాగే ఆర్ష్టిషేణుడు, చ్యవనుడు; వీతహవ్యుడు, సవేధసుడు—ఈ ఋషులు కూడా ఈ వంశావళి-జాబితాలో స్మరణీయులు।

Verse 99

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो ब्रह्मवान्गृत्सशौनकौ एकोनविंशतिर्ह्येते भृगवो मन्त्रकृत्तमाः //

వైన్యుడు, పృథు, దివోదాసుడు, బ్రహ్మవాన్, గృత్సుడు మరియు శౌనకుడు—ఇవన్నీ కలిపి పందొమ్మిది మంది భృగువులు; మంత్రరచనలో అగ్రగణ్యులు అని స్మరించబడతారు।

Verse 100

अङ्गिराश्चैव त्रितश्च भरद्वाजो ऽथ लक्ष्मणः कृतवाचस्तथा गर्गः स्मृतिसंकृतिरेव च //

అంగిరసుడు, త్రితుడు, భరద్వాజుడు మరియు లక్ష్మణుడు; అలాగే కృతవాక్, గర్గుడు, స్మృతి-సంకృతి కూడా—ఇవీ ఈ పరంపరలో స్మరించబడే ప్రామాణికులు।

Verse 101

गुरुवीतश्च मान्धाता अम्बरीषस्तथैव च युवनाश्वः पुरुकुत्सः स्वश्रवस्तु सदस्यवान् //

గురువీతుడు, మాంధాత, అంబరీషుడు; యువనాశ్వుడు, పురుకుత్సుడు, అలాగే స్వశ్రవుడు—యోగ్యమైన సభాసదులతో కూడిన రాజుగా స్మరించబడతాడు।

Verse 102

अजमीढो ऽस्वहार्यश्च ह्य् उत्कलः कविरेव च पृषदश्वो विरूपश्च काव्यश्चैवाथ मुद्गलः //

అజమీఢుడు, అస్వహార్యుడు, ఉత్కలుడు; అలాగే కవి; పృషదశ్వుడు, విరూపుడు, కావ్యుడు, తదుపరి ముద్గలుడు—ఇవి వంశంలో పేర్కొన్న పేర్లు।

Verse 103

उतथ्यश्च शरद्वांश्च तथा वाजिश्रवा अपि अपस्यौषः सुचित्तिश्च वामदेवस्तथैव च //

ఉతథ్యుడు, శరద్వాన్, వాజిశ్రవా; అలాగే అపస్యౌషుడు, సుచిత్తి, వామదేవుడు కూడా—ఇవీ ఈ లెక్కింపులో పేర్కొనబడ్డారు।

Verse 104

ऋषिजो बृहच्छुक्लश्च ऋषिर्दीर्घतमा अपि कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत् स्मृता ह्यङ्गिरसां वराः //

ఋషిజ, బృహచ్ఛుక్ల, ఋషి దీర్ఘతమా మరియు కక్షీవాన్—ఇవారు అంగిరస వంశానికి చెందిన ముప్పైమూడు ప్రముఖ ఋషులుగా స్మరించబడతారు।

Verse 105

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत काश्यपः सहवत्सारो नैध्रुवो नित्य एव च //

ఇవన్నీ మంత్రకృత (మంత్రంతో సంస్కృత) కాశ్యప-ప్రకారాలేనని తెలుసుకో. కాశ్యప విభాగాలను గ్రహించు—కాశ్యప, సహవత్సార, నైధ్రువ, మరియు నిత్య।

Verse 106

असितो देवलश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः अत्रिर् अर्धस्वनश्चैव शावास्यो ऽथ गविष्ठिरः //

అసితుడు మరియు దేవలుడు—ఈ ఆరుగురు బ్రహ్మవాదులుగా ప్రకటించబడ్డారు: అత్రి, అర్ధస్వన, శావాస్య, గవిష్ఠిర।

Verse 107

कर्णकश्च ऋषिः सिद्धस् तथा पूर्वातिथिश्च यः //

అలాగే ఋషి కర్ణకుడు, సిద్ధుడు అనే సిద్ధపురుషుడు, మరియు పూర్వాతిథి అనే వాడు కూడా (ఉన్నారు)।

Verse 108

इत्येते त्वत्रयः प्रोक्ता मन्त्रकृत्षण्महर्षयः वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तृतीयश्च पराशरः //

ఇలా ఇక్కడ ఈ ముగ్గురు మహర్షులు మంత్రకర్తలుగా ప్రకటించబడ్డారు—వసిష్ఠుడు, శక్తి, మరియు మూడవవాడు పరాశరుడు।

Verse 109

ततस्तु इन्द्रप्रतिमः पञ्चमस्तु भरद्वसुः षष्ठस्तु मित्रावरुणः सत्तमः कुण्डिनस्तथा //

అనంతరం ఇంద్రప్రతిముడు వచ్చెను; ఐదవడు భరద్వసువు; ఆరవడు మిత్రావరుణుడు; అలాగే ఏడవడు కుండినుడు.

Verse 110

इत्येते सप्त विज्ञेया वासिष्ठा ब्रह्मवादिनः विश्वामित्रश्च गाधेयो देवरातस्तथा बलः //

ఇట్లు ఈ ఏడు మంది వాసిష్ఠ బ్రహ్మవాదులు (బ్రహ్మవిద్యా ప్రవక్తలు) అని తెలిసికొనవలెను; అలాగే గాధి పుత్రుడు విశ్వామిత్రుడు, దేవరాతుడు మరియు బలుడు కూడా.

Verse 111

तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः अष्टको लोहितश्चैव भृतकीलश्च माम्बुधिः //

అలాగే, హే సముద్రసమానుడా, విద్యావంతుడైన ఋషి మధుచ్ఛందా ఉన్నాడు; మరొక ఋషి అఘమర్షణుడు; అలాగే అష్టకుడు, లోహితుడు, భృతకీలుడు కూడా.

Verse 112

देवश्रवा देवरातः पुराणश्च धनंजयः शिशिरश्च महातेजाः शालङ्कायन एव च //

దేవశ్రవా, దేవరాతుడు, పురాణుడు, ధనంజయుడు, మహాతేజస్సుగల శిశిరుడు, మరియు శాలంకాయనుడు కూడా (పేరు చెప్పబడినవి).

Verse 113

त्रयोदशैते विज्ञेया ब्रह्मिष्ठाः कौशिका वराः अगस्त्यो ऽथ दृढद्युम्न इन्द्रबाहुस्तथैव च //

ఈ పదమూడు మంది శ్రేష్ఠ కౌశిక బ్రహ్మిష్ఠులు (బ్రహ్మనిష్ఠ ఋషులు) అని తెలిసికొనవలెను—అగస్త్యుడు, దృఢద్యుమ్నుడు, అలాగే ఇంద్రబాహుడు.

Verse 114

ब्रह्मिष्ठागस्तयो ह्येते त्रयः परमकीर्तयः मनुर्वैवस्वतश्चैव ऐलो राजा पुरूरवाः //

వీరిలో బ్రహ్మిష్ఠుడు, అగస్త్యుడు, అలాగే వైవస్వత మనువు మరియు ఐల వంశీయ రాజు పురూరవుడు—ఈ ముగ్గురు పరమ కీర్తిగల మహనీయులు.

Verse 115

क्षत्रियाणां वरा ह्येते विज्ञेया मन्त्रवादिनः भलन्दकश्च वासाश्वः संकीलश्चैव ते त्रयः //

ఇవే క్షత్రియులలో శ్రేష్ఠులు, మంత్రోచ్ఛారణలో నిపుణులు అని తెలుసుకోవాలి—భలందకుడు, వాసాశ్వుడు, సంకీలుడు; ఈ ముగ్గురే.

Verse 116

एते मन्त्रकृतो ज्ञेया वैश्यानां प्रवराः सदा इति द्विनवतिः प्रोक्ता मन्त्रायैश्च बहिष्कृताः //

ఇవే వైశ్యుల ప్రవరులు, మంత్రాల ద్వారా స్థాపితమైనవిగా ఎల్లప్పుడూ తెలుసుకోవాలి. ఇలా తొంభై రెండు ప్రకటించబడ్డారు; వారు వైదిక మంత్రాధికారానికి బహిష్కృతులు.

Verse 117

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत ऋषीकाणां सुता ह्येते ऋषिपुत्राः श्रुतर्षयः //

ఓ బ్రాహ్మణులారా, క్షత్రియులారా, వైశ్యులారా—ఋషిపుత్రులు ఎవరో గ్రహించండి. వీరు ఋషికల (స్త్రీ ఋషుల) కుమారులు; ‘ఋషిపుత్రులు’ మరియు ‘శ్రుతర్షులు’ అని ప్రసిద్ధులు.