सोपान-१: ‘भक्ति का बीज’—जगत् की पीड़ा, अपमान, वैराग्य और शरणागति से मन की भूमि तैयार होती है। इस खंड-खंड कथा में सती का संकट, यज्ञ-ध्वंस, और पार्वती-जन्म दिखाकर तुलसीदास यह स्थापित करते हैं कि ईश्वर-सम्बन्ध (विशेषतः शिव-राम-नाम) सामाजिक प्रतिष्ठा/यज्ञ-वैभव से ऊपर है। यह ‘अहंकार-क्षय’ का द्वार है: दच्छ के अभिमान के प्रतिपक्ष में सती की निष्ठा, और फिर उमा में स्थिर ‘शिव-पद अनुराग’—यही आगे राम-भक्ति के अवतरण हेतु मानस-भूमि को निर्मल करता है।
अयं अंशः बालकाण्डस्य तस्मिन् प्रवाहे यत्र रामकथायाः ‘ऐतिहासिक’ प्रवेशात् पूर्वं शैव-वैष्णव-समन्वयस्य आधारः स्थाप्यते। रस-रचनायां करुणः (सत्याḥ असह्यः अन्तर्दाहः, जाति-अवमाननात् ‘दारुणं दुःखम्’), रौद्रः (यज्ञ-ध्वंसः, वीरभद्र-कोपः), शान्तश्च (समाधि-त्यागानन्तरं शिवस्य ‘राम-नाम’ स्मरणम्) इति क्रमिकः आरोहः। दक्षस्य अभिमानः ‘यज्ञ-केन्द्रित-कर्मकाण्डस्य’ प्रतीकः; तस्य विपरीते ‘नाम-स्मरणम्’ तथा ‘ईश्वर-अपमान-असह्यता’ भक्ति-नीतेः मानदण्डः। तुलसीदासः अत्र वैदिक-यज्ञ-वैभवं न निराकरोति, किन्तु अहंकार-आश्रिते सति तं पतनशीलं दर्शयति। सत्याḥ ‘जनम-जनम शिव-पद-अनुरागः’ इति वर-याचनं अग्रे उमा-तपः, ततः रामावतार-परक-भक्ति-सोपानाय अध्यात्म-भूमिकां करोति: देह-गर्वः भिद्यताम्, नाम-आश्रयः जाग्रतु, प्रेम-निष्ठा स्थिरा भवतु।
दच्छ का यज्ञ; सती का बिना नेवते जाना; शिव-अपमान पर सती का क्रोध; योगाग्नि से देह-त्याग; वीरभद्र द्वारा यज्ञ-विध्वंस; सती का वरदान लेकर पार्वती रूप में हिमालय-गृह में जन्म; नारद द्वारा उमा के गुण-दोष और शिव-विवाह का संकेत।
चौपाई 60.1-4
एहि बिधि दुखित प्रजेसकुमारी।अकथनीय दारुन दुखु भारी।।
बीतें संबत सहस सतासी।तजी समाधि संभु अबिनासी।।
राम नाम सिव सुमिरन लागे।जानेउ सतीं जगतपति जागे।।
जाइ संभु पद बंदनु कीन्ही।सनमुख संकर आसनु दीन्हा।।
लगे कहन हरिकथा रसाला।दच्छ प्रजेस भए तेहि काला।।
देखा बिधि बिचारि सब लायक।दच्छहि कीन्ह प्रजापति नायक।।
बड़ अधिकार दच्छ जब पावा।अति अभिमानु हृदयँ तब आवा।।
नहिं कोउ अस जनमा जग माहीं।प्रभुता पाइ जाहि मद नाहीं।।
ehi bidhi dukhita prajesakumārī |akathanīya dāruna dukhu bhārī ||
bīteṁ saṁbata sahasa satāsī |tajī samādhi saṁbhu abināsī ||
rāma nāma siva sumirana lāge |jāneu satīṁ jagatapati jāge ||
jāi saṁbhu pada bandanu kīnhī |sanamukha saṅkara āsanu dīnhā ||
lage kahan harikathā rasālā |daccha prajesa bhae tehi kālā ||
dekhā bidhi bicāri saba lāyaka |dacchahi kīnha prajāpatī nāyaka ||
baṛa adhikāra daccha jaba pāvā |ati abhimānu hṛdayaṁ taba āvā ||
nahiṁ kou asa janamā jaga māhīṁ |prabhutā pāi jāhi mada nāhīṁ ||
एवं प्रजापतेः कन्या सती दुःखिता आसीत्, यां कथनातीतं भयंकरं गुरु दुःखं प्राप्तम्। यदा सप्ताशीतिसहस्राणि वर्षाणि व्यतीतानि, तदा अविनाशी शम्भुः समाधिं त्यक्तवान्। शिवः रामनाम स्मर्तुं प्रारब्धवान्, सती च अवगच्छत् यद् जगतः पतिः प्रबुद्धः अभवत्। सा गत्वा शम्भोः पादौ प्रणम्य, शंकरः तस्यै सन्मुखम् आसनं ददौ। सः हरिकथां कथयितुं प्रारब्धवान्, तस्मिन् काले दक्षः प्रजापतिः अभवत्। ब्रह्मा विचार्य सर्वथा योग्यं दृष्ट्वा, दक्षं प्रजापतिनाथम् अकरोत्। यदा दक्षः महान् अधिकारः प्राप्तवान्, तदा तस्य हृदये अत्यन्तम् अभिमानः आगतः। न कश्चित् अस्मिन् जगति जातः यस्य प्रभुत्वं प्राप्य मदः न आगतः।
दोहा 60
दच्छ लिए मुनि बोलि सब करन लगे बड़ जाग।नेवते सादर सकल सुर जे पावत मख भाग।।60।।
dachchha liye muni boli saba karana lage baṛa jāga |nevate sādar sakala sura je pāvata makha bhāga ||60||
दक्षः सर्वान् मुनीन् आहूय महायज्ञं कर्तुं प्रारभत। ये देवाः यज्ञभागं प्राप्नुवन्ति तान् सर्वान् देवान् सादरं निमन्त्रयामास।
चौपाई 61.1-4
किंनर नाग सिद्ध गंधर्बा।बधुन्ह समेत चले सुर सर्बा।।
बिष्नु बिरंचि महेसु बिहाई।चले सकल सुर जान बनाई।।
सतीं बिलोके ब्योम बिमाना।जात चले सुंदर बिधि नाना।।
सुर सुंदरी करहिं कल गाना।सुनत श्रवन छूटहिं मुनि ध्याना।।
पूछेउ तब सिवँ कहेउ बखानी।पिता जग्य सुनि कछु हरषानी।।
जौं महेसु मोहि आयसु देहीं।कुछ दिन जाइ रहौं मिस एहीं।।
पति परित्याग हृदय दुखु भारी।कहइ न निज अपराध बिचारी।।
बोली सती मनोहर बानी।भय संकोच प्रेम रस सानी।।
kiṁnara nāga siddha gandharbā |badhunha sameta cale sura sarbā ||
biṣṇu birañci mahesu bihāī |cale sakala sura jāna banāī ||
satīṁ biloke byoma bimānā |jāta cale sundara bidhi nānā ||
sura suṁdarī karahiṁ kala gānā |sunata śravaṇa chūṭahiṁ muni dhyānā ||
pūcheu taba sivaṁ kaheu bakhānī |pitā jagya suni kachu haraṣānī ||
jauṁ mahesu mohi āyasu dehīṁ |kucha dina jāi rahauṁ misa ehīṁ ||
pati parityāga hṛdaya dukhu bhārī |kahai na nija aparādha bicārī ||
bolī satī manohara bānī |bhaya saṁkoca prema rasa sānī ||
किन्नराः नागाः सिद्धाः गन्धर्वाः च, पत्नीभिः सहिताः सर्वे देवाः प्रस्थितवन्तः। विष्णुं ब्रह्माणं महेशं च विहाय सर्वे देवाः विमानानि निर्माय प्रस्थितवन्तः। सती व्योम्नि विमानानि नानाविधानि सुन्दराणि गच्छन्ति अपश्यत्। देवस्त्रियः मधुराणि गीतानि अगायन्, यानि श्रुत्वा मुनीनां ध्यानं भग्नम् अभवत्। तदा सा शिवं पप्रच्छ, सः च सर्वं व्याख्यातवान्। पितुः यज्ञं श्रुत्वा सा किञ्चित् प्रीता अभवत्। यदि महेशः मह्यम् आज्ञां दद्यात्, तर्हि अहम् एतेन निमित्तेन तत्र गत्वा कतिपयान् दिनानि तिष्ठेयम्। पत्युः परित्यागे हृदये गुरुः दुःखम् आसीत्, स्वस्य अपराधं विचिन्त्य च सा न अवदत्। अन्ते सती भयेन सङ्कोचेन प्रेमरसेन च पूर्णया मनोहरया वाचा अवदत्।
दोहा 61
पिता भवन उत्सव परम जौं प्रभु आयसु होइ।तौ मै जाउँ कृपायतन सादर देखन सोइ।।61।।
pitā bhavana utsava parama jaun prabhu āyasu hoi |tau mai jāũ kṛpāyatana sādara dekhana soi ||61||
पितुः गृहे परमोत्सवः अस्ति। हे प्रभो, यदि भवतः आज्ञा भवेत्, तर्हि हे कृपाधाम, अहं सादरं गत्वा तं द्रष्टुम् इच्छामि।
चौपाई 62.1-4
कहेहु नीक मोरेहुँ मन भावा।यह अनुचित नहिं नेवत पठावा।।
दच्छ सकल निज सुता बोलाई।हमरें बयर तुम्हउ बिसराई।।
ब्रह्मसभाँ हम सन दुखु माना।तेहि तें अजहुँ करहिं अपमाना।।
जौं बिनु बोलें जाहु भवानी।रहइ न सीलु सनेहु न कानी।।
जदपि मित्र प्रभु पितु गुर गेहा।जाइअ बिनु बोलेहुँ न सँदेहा।।
तदपि बिरोध मान जहँ कोई।तहाँ गएँ कल्यानु न होई।।
भाँति अनेक संभु समुझावा।भावी बस न ग्यानु उर आवा।।
कह प्रभु जाहु जो बिनहिं बोलाएँ।नहिं भलि बात हमारे भाएँ।।
kahehu nīka morehũ mana bhāvā |yaha anucita nahĩ nevata paṭhāvā ||
daccha sakala nija sutā bolāī |hamarẽ bayara tumhau bisarāī ||
brahma-sabhā̃ ham sana dukhu mānā |tehi tẽ ajahũ karahĩ apamānā ||
jaũ binu bolẽ jāhu bhavānī |rahai na sīlu sanehu na kānī ||
jadapi mitra prabhu pitu gura gehā |jāia bina bolehũ na sãdehā ||
tadapi birodha māna jahã koī |tahā̃ gaẽ kalyānu na hoī ||
bhā̃ti aneka sãbhu samujhāvā |bhāvī basa na gyānu ura āvā ||
kaha prabhu jāhu jo binahĩ bolāẽ |nahĩ bhali bāta hamāre bhāẽ ||
शिवः अवोचत्- त्वया शोभनम् उक्तम्, मम मनसः अपि इदं रोचते, किन्तु इदम् अनुचितम्, यतः निमन्त्रणं न प्रेषितम्। दक्षः स्वसमस्तपुत्रीः आहूतवान्, परन्तु मद्वैरेण त्वाम् अपि विस्मृतवान्। ब्रह्मसभायाम् अहं प्रति दुःखम् अमानयत्, तेन हि इदानीमपि माम् अपमानयति। यदि अनाहूता गच्छसि भवानि, तदा न शीलं न स्नेहः न मानः तिष्ठति। यद्यपि मित्रस्य प्रभोः पितुः गुरोः वा गृहम् अनाहूतः गन्तुं शक्यते इति न सन्देहः। तथापि यत्र कोऽपि विरोधं मानयति, तत्र गत्वा कल्याणं न भवति। शम्भुः अनेकप्रकारेण तां समदर्शयत्, परन्तु भाविनियत्या वशीभूतया ज्ञानं हृदये न प्रविशति। प्रभुः अवोचत्- यदि अनाहूता गच्छसि, तदा इदं मम मते शोभनं न।
दोहा 62
कहि देखा हर जतन बहु रहइ न दच्छकुमारि।दिए मुख्य गन संग तब बिदा कीन्ह त्रिपुरारि।।62।।
kahi dekhā hara jatana bahu rahai na daccha-kumāri |die mukhya gana saṅga taba bidā kīnha tripurāri ||62||
हरः अवदत् बहूनि प्रयत्नानि च अकरोत्, परन्तु दक्षकन्या न अतिष्ठत। तदा त्रिपुरारिः तस्यै स्वकीयान् प्रधानगणान् सहितान् दत्त्वा विसर्जयामास।
चौपाई 63.1-4
पिता भवन जब गई भवानी।दच्छ त्रास काहुँ न सनमानी।।
सादर भलेहिं मिली एक माता।भगिनीं मिलीं बहुत मुसुकाता।।
दच्छ न कछु पूछी कुसलाता।सतिहि बिलोकि जरे सब गाता।।
सतीं जाइ देखेउ तब जागा।कतहुँ न दीख संभु कर भागा।।
तब चित चढ़ेउ जो संकर कहेऊ।प्रभु अपमानु समुझि उर दहेऊ।।
पाछिल दुखु न हृदयँ अस ब्यापा।जस यह भयउ महा परितापा।।
जद्यपि जग दारुन दुख नाना।सब तें कठिन जाति अवमाना।।
समुझि सो सतिहि भयउ अति क्रोधा।बहु बिधि जननीं कीन्ह प्रबोधा।।
pitā bhavana jaba gaī bhavānī.daccha trāsa kāhũ na sanamānī..
sādara bhalēhĩ milī eka mātā.bhaginī̃ milī̃ bahuta musukātā..
daccha na kachu pūchī kusalātā.satihi biloki jarē saba gātā..
satī̃ jāi dēkhēu taba jāgā.katahũ na dīkha saṃbhu kara bhāgā..
taba citta caṛhēu jō saṅkara kahēū.prabhu apamānu samujhi ura dahēū..
pāchila dukhu na hṛdayã asa byāpā.jasa yaha bhayau mahā paritāpā..
jadyapi jaga dāruna dukha nānā.saba tē̃ kaṭhina jāti avamānā..
samujhi sō satihi bhayau ati krōdhā.bahu bidhi jananī̃ kīnha prabōdhā..
यदा भवानी पितुः गृहं गतवती, तदा दक्षस्य भयात् कश्चित् तां न सम्मानयामास। एकमात्रा माता तां सादरं मिलितवती, भगिन्यश्च बहुभिः स्मितैः मिलितवत्यः। दक्षः कुशलम् अकिञ्चित् न पप्रच्छ, सतीं दृष्ट्वा तस्य सर्वं शरीरं क्रोधात् दग्धम् अभवत्। तदा सती गत्वा यज्ञं दृष्टवती, परं कुत्रापि शम्भोः भागः न दृष्टः। तदा शंकरेण कथितः अर्थः चित्ते उत्थितः, प्रभोः अपमानं बुद्ध्वा हृदयं दह्यते स्म। पूर्वं दुःखं हृदयं नैव व्याप्तवत्, यथा इदानीं महत् परितापं व्याप्तवान्। यद्यपि जगति बहूनि दारुणानि दुःखानि सन्ति, तेषु सर्वाणां कठिनतमः स्वजनस्य अपमानः। इति मत्वा सती अतिक्रोधेण आविष्टा अभवत्, मात्रा च बहुप्रकारेण प्रबोधिता।
दोहा 63
सिव अपमानु न जाइ सहि हृदयँ न होइ प्रबोध।सकल सभहि हठि हटकि तब बोलीं बचन सक्रोध।।63।।
siva apamānu na jāi sahi hṛdayã na hoi prabodha |sakala sabahi haṭhi haṭaki taba bolī̃ bacana sa-krodha ||63||
शिवस्य अपमानः न सोढुं शक्यते, हृदये च प्रबोधः न भवति। तदा सा सकलाम् सभाम् दृढतया निवार्य क्रोधेण वचनानि अवदत्।
चौपाई 64.1-4
सुनहु सभासद सकल मुनिंदा।कही सुनी जिन्ह संकर निंदा।।
सो फलु तुरत लहब सब काहूँ।भली भाँति पछिताब पिताहूँ।।
संत संभु श्रीपति अपबादा।सुनिअ जहाँ तहँ असि मरजादा।।
काटिअ तासु जीभ जो बसाई।श्रवन मूदि न त चलिअ पराई।।
जगदातमा महेसु पुरारी।जगत जनक सब के हितकारी।।
पिता मंदमति निंदत तेही।दच्छ सुक्र संभव यह देही।।
तजिहउँ तुरत देह तेहि हेतू।उर धरि चंद्रमौलि बृषकेतू।।
अस कहि जोग अगिनि तनु जारा।भयउ सकल मख हाहाकारा।।
sunahu sabhāsada sakala munindā.kahī sunī jinha śaṅkara nindā..
so phalu turata lahaba saba kāhū̃.bhalī bhā̃ti pachitāba pitāhū̃..
santa sambhu śrīpati apabādā.suni-a jahā̃ tahā̃ asi marajādā..
kāṭi-a tāsu jībha jo basāī.śravaṇa mūdi na ta cali-a parāī..
jagadātamā mahesu purārī.jagata janaka saba ke hitakārī..
pitā mandamati nindata tehī.daccha śukra sambhava yaha dehī..
tajihaũ turata deha tehi hetū.ura dhari candramauli bṛṣaketū..
asa kahi joga agini tanu jārā.bhayau sakala makha hāhākārā..
शृणुत सभासदाः सर्वे मुनीन्द्राः यैः शङ्करस्य निन्दा कथिता श्रुता वा। तस्य फलं शीघ्रमेव सर्वैः प्राप्तव्यम्, पिता चापि सुप्रतिपश्चेत्स्यति। यत्र यत्र सन्तानां सम्भोः श्रीपतेश्चापवादः श्रूयते तत्रैषा मर्यादा: यदि शक्तिरस्ति तस्य जिह्वां छिन्द्यात्, न पुनः कर्णौ पिधायान्यत्र गच्छेत्। महेशः पुरारिः जगदात्मा जगतः जनकः सर्वहितकारी च। मम मन्दमतिः पिता तं निन्दति, दक्षशुक्रसम्भवा चेयं देही। तत्हेतोरिमां देहं त्वरितं त्यजामि हृदि चन्द्रमौलिं वृषकेतुं च धारयन्ती। एवमुक्त्वा सा योगाग्निना तनुं दग्धवती, सकले च यज्ञे हाहाकारः सम्प्राप्तः।
दोहा 64
सती मरनु सुनि संभु गन लगे करन मख खीस।जग्य बिधंस बिलोकि भृगु रच्छा कीन्हि मुनीस।।64।।
satī maranu suni sambhu gana lage karana makha khīsa |jagya bidhansa biloki bhṛgu racchā kīnhi munīsa ||64||
सत्याः मरणं श्रुत्वा शम्भोः गणाः यज्ञस्य विनाशं कर्तुम् आरब्धवन्तः। यज्ञस्य विध्वंसं दृष्ट्वा भृगुः मुनीशः तस्य रक्षाम् अकरोत्।
चौपाई 65.1-4
समाचार सब संकर पाए।बीरभद्रु करि कोप पठाए।।
जग्य बिधंस जाइ तिन्ह कीन्हा।सकल सुरन्ह बिधिवत फलु दीन्हा।।
भे जगबिदित दच्छ गति सोई।जसि कछु संभु बिमुख कै होई।।
यह इतिहास सकल जग जानी।ताते मैं संछेप बखानी।।
सतीं मरत हरि सन बरु मागा।जनम जनम सिव पद अनुरागा।।
तेहि कारन हिमगिरि गृह जाई।जनमीं पारबती तनु पाई।।
जब तें उमा सैल गृह जाईं।सकल सिद्धि संपति तहँ छाई।।
जहँ तहँ मुनिन्ह सुआश्रम कीन्हे।उचित बास हिम भूधर दीन्हे।।
samācāra saba śaṅkara pāe |bīrabhadru kari kopa paṭhāe ||
jagya bidhaṁsa jāi tinh kīnhā |sakala suranha bidhivata phalu dīnhā ||
bhe jagabidita daccha gati soī |jasi kachu saṁbhu bimukha kai hoī ||
yaha itihāsa sakala jaga jānī |tāte maiṁ saṁchepa bakhānī ||
satīṁ marata hari sana baru māgā |janama janama siva pada anurāgā ||
tehi kārana himagiri gṛha jāī |janamīṁ pārabatī tanu pāī ||
jaba teṁ umā saila gṛha jāīṁ |sakala siddhi saṁpati tahaṁ chāī ||
jahaṁ tahaṁ muninha su-āśrama kīnhe |ucita bāsa hima bhūdhara dīnhe ||
शङ्करः सर्वं समाचारं प्राप्तवान्, क्रोधेन वीरभद्रं प्रैषयत् च। वीरभद्रः गत्वा यज्ञं नाशयत्, सर्वेभ्यः देवेभ्यः विधिवत् फलं ददौ च। दक्षस्य सा एव गतिः जगत्प्रसिद्धा अभवत्, या शम्भोः विमुखस्य कस्यचित् भवति। इतिहासः अयं सकलजगता ज्ञातः, तस्मात् अहं संक्षेपेण अकथयम्। सती म्रियमाणा हरिं वरं अयाचत, जन्मजन्मनि शिवपादयोः अनुरागः स्यात् इति। तत्कारणात् सा हिमगिरेः गृहं गता, उत्पन्ना पार्वत्याः शरीरं प्राप्तवती च। यदा उमा शैलगृहं गता, तदा तत्र सर्वाः सिद्धयः सम्पत्तयः च व्याप्ताः। तत्र तत्र मुनयः सुन्दराणि आश्रमान् निर्मितवन्तः, हिमालयः शैलेशः तेभ्यः उचितानि वासस्थानानि ददौ च।
दोहा 65
सदा सुमन फल सहित सब द्रुम नव नाना जाति।प्रगटीं सुंदर सैल पर मनि आकर बहु भाँति।।65।।
sadā sumana phala sahita saba druma nava nānā jāti |pragaṭīṁ sundara saila para mani ākara bahu bhā̃ti ||65||
तस्मिन् सुन्दरे पर्वते नानानवविधानां वृक्षाः प्रादुर्भूताः, सर्वे सदा पुष्पफलयुक्ताः, बहुविधानां मणीनामाकराश्च प्रकटिताः।
चौपाई 66.1-4
सरिता सब पुनित जलु बहहीं।खग मृग मधुप सुखी सब रहहीं।।
सहज बयरु सब जीवन्ह त्यागा।गिरि पर सकल करहिं अनुरागा।।
सोह सैल गिरिजा गृह आएँ।जिमि जनु रामभगति के पाएँ।।
नित नूतन मंगल गृह तासू।ब्रह्मादिक गावहिं जसु जासू।।
नारद समाचार सब पाए।कौतुकहीं गिरि गेह सिधाए।।
सैलराज बड़ आदर कीन्हा।पद पखारि बर आसनु दीन्हा।।
नारि सहित मुनि पद सिरु नावा।चरन सलिल सबु भवनु सिंचावा।।
निज सौभाग्य बहुत गिरि बरना।सुता बोलि मेली मुनि चरना।।
saritā saba punita jalu bahahīṁ |khaga mr̥ga madhupa sukhī saba rahahīṁ ||
sahaja bayaru saba jīvanha tyāgā |giri para sakala karahiṁ anurāgā ||
soha saila girijā gr̥ha āeṁ |jimi janu rāma-bhagati ke pāeṁ ||
nita nūtana maṅgala gr̥ha tāsū |brahmādika gāvahiṁ jasu jāsū ||
nārada samācāra saba pāe |kautukahīṁ giri gehi sidhāe ||
sailarāja baṛa ādara kīnhā |pada pakhāri bara āsanu dīnhā ||
nāri sahita muni pada siru nāvā |carana salila sabu bhavanu siṁcāvā ||
nija saubhāgya bahuta giri baranā |sutā boli melī muni caranā ||
सर्वाः नद्यः पवित्रं जलं वहन्ति स्म, खगाः मृगाः मधुकराश्च सर्वे सुखेन तिष्ठन्ति स्म। सर्वे प्राणिनः सहजं वैरं त्यक्तवन्तः, पर्वते सर्वे परस्परं स्नेहं कुर्वन्ति स्म। गिरिजायाः स्वगृहम् आगमनात् पर्वतः शोभमानः आसीत्, यथा कश्चित् रामभक्तिं प्राप्तवान् स्यात्। तस्य गृहे नित्यं नूतनानि मङ्गलानि भवन्ति स्म, यस्य यशः ब्रह्मादयः गायन्ति। नारदः सर्वम् आख्यायिकां ज्ञात्वा, कौतूहलात् पर्वतस्य गृहं प्रति अगच्छत्। पर्वतराजः महता आदरेण तस्य सत्कारम् अकरोत्, पादौ प्रक्षाल्य उत्तमम् आसनं दत्तवान्। पत्न्या सहितः मुनेः पादयोः शिरः नतवान्, पादजलेन सम्पूर्णं भवनं सिञ्चितवान्। पर्वतराजः स्वीयं महत् सौभाग्यं बहुशः वर्णितवान्, ततः स्वपुत्रीम् आहूय मुनेः पादयोः न्यस्तवान्।
दोहा 66
त्रिकालग्य सर्बग्य तुम्ह गति सर्बत्र तुम्हारि।कहहु सुता के दोष गुन मुनिबर हृदयँ बिचारि।।66।।
trikālagya sarbagya tumha gati sarbatra tumhāri |kahahu sutā ke doṣa guna munibara hṛdayã bicāri ||66||
हे त्रिकालज्ञ सर्वज्ञ! तव गतिः सर्वत्र व्याप्ता। हे मुनिवर! हृदये विचार्य सुतायाः दोषान् गुणान् च कथय।
चौपाई 67.1-4
कह मुनि बिहसि गूढ़ मृदु बानी।सुता तुम्हारि सकल गुन खानी।।
सुंदर सहज सुसील सयानी।नाम उमा अंबिका भवानी।।
सब लच्छन संपन्न कुमारी।होइहि संतत पियहि पिआरी।।
सदा अचल एहि कर अहिवाता।एहि तें जसु पैहहिं पितु माता।।
होइहि पूज्य सकल जग माहीं।एहि सेवत कछु दुर्लभ नाहीं।।
एहि कर नामु सुमिरि संसारा।त्रिय चढ़हहिं पतिब्रत असिधारा।।
सैल सुलच्छन सुता तुम्हारी।सुनहु जे अब अवगुन दुइ चारी।।
अगुन अमान मातु पितु हीना।उदासीन सब संसय छीना।।
kaha muni bihasi gūṛha mṛdu bānī |sutā tumhāri sakala guna khānī ||
sundara sahaja susīla sayānī |nāma umā aṁbikā bhavānī ||
saba lacchana saṁpanna kumārī |hoihi saṁtata piyahi piārī ||
sadā acala ehi kara ahi-vātā |ehi teṁ jasu paihahiṁ pitu mātā ||
hoihi pūjya sakala jaga māhīṁ |ehi sevata kachu durlabha nāhīṁ ||
ehi kara nāmu sumiri saṁsārā |triy caṛhahahiṁ patibrata asi-dhārā ||
saila sulacchana sutā tumhārī |sunahu je aba avaguna dui cārī ||
aguna amāna mātu pitu hīnā |udāsīna saba saṁsaya chīnā ||
मुनिः स्मित्वा गूढया मृदुया वाचा अवोचत् - तव पुत्री सर्वगुणराशिः। सा सुन्दरी, सहजसुशीला, प्राज्ञा च; तस्याः नामानि उमा अम्बिका भवानी इति। एषा कुमारी सर्वशुभलक्षणसम्पन्ना, सदा भर्तृप्रिया भविष्यति। तस्याः वैवाहिको भावः सदा अचलः भविष्यति, तया च पितरौ यशः प्राप्स्यतः। सा समस्ते जगति पूज्या भविष्यति, यः तां सेवते तस्य कृते किमपि दुर्लभं न भविष्यति। तस्याः नाम स्मरन्तः संसारस्य स्त्रियः पतिव्रतधर्मस्य असिधारायाः आरोहिष्यन्ति। हे पर्वत, तव पुत्री सुलक्षणा; इदानीं तस्याः द्वित्रान् दोषान् शृणु। तस्याः भर्ता गुणरहितः, मानरहितः, मातृपितृविहीनः, उदासीनः, सर्वसंशयैः रहितः भविष्यति।
दोहा 67
जोगी जटिल अकाम मन नगन अमंगल बेष।अस स्वामी एहि कहँ मिलिहि परी हस्त असि रेख।।67।।
jogī jaṭila akāma mana nagana amaṅgala beṣa |asa svāmī ehi kahaṁ milihi parī hasta asi rekh ||67||
योगी जटाधरः निष्काममनाः नग्नः अमङ्गलवेषः च, एवंविधः स्वामी अस्यै प्राप्यते, यतः अस्याः हस्ते एवं रेखा अस्ति।
चौपाई 68.1-4
सुनि मुनि गिरा सत्य जियँ जानी।दुख दंपतिहि उमा हरषानी।।
नारदहुँ यह भेदु न जाना।दसा एक समुझब बिलगाना।।
सकल सखीं गिरिजा गिरि मैना।पुलक सरीर भरे जल नैना।।
होइ न मृषा देवरिषि भाषा।उमा सो बचनु हृदयँ धरि राखा।।
उपजेउ सिव पद कमल सनेहू।मिलन कठिन मन भा संदेहू।।
जानि कुअवसरु प्रीति दुराई।सखी उछँग बैठी पुनि जाई।।
झूठि न होइ देवरिषि बानी।सोचहि दंपति सखीं सयानी।।
उर धरि धीर कहइ गिरिराऊ।कहहु नाथ का करिअ उपाऊ।।
suni muni girā satya jiyã jānī |dukha daṁpatihi umā haraṣānī ||
nārada-hũ yaha bheda na jānā |dasā eka samujhaba bilagānā ||
sakala sakhī̃ girijā giri mainā |pulaka sarīra bhare jala nainā ||
hoi na mṛṣā devarṣi bhāṣā |umā so bacanu hṛdayã dhari rākhā ||
upajeu siva pada kamala sanehū |milana kaṭhina mana bhā sandehū ||
jāni ku-avasaru prīti durāī |sakhī uchaṅga baiṭhī puni jāī ||
jhūṭhi na hoi devarṣi bānī |socahi daṁpati sakhī̃ sayānī ||
ura dhari dhīra kahai girirāū |kahahu nātha kā kari'a upāū ||
मुनेः वचनं श्रुत्वा हृदयेन सत्यमिति ज्ञात्वा दम्पती दुःखितौ सम्भूतौ, उमा तु प्रहृष्टा अभवत्। नारदेनापि एषः भेदः न ज्ञातः, यतो हि सर्वेषां दशा एका आसीत्, कारणं तु भिन्नम्। सर्वाः सख्यः, गिरिजा, गिरिराजः, मैना च, तेषां शरीरेषु पुलकः सम्भूतः, नेत्रे च जलेन पूर्णे अभवताम्। देवर्षेः वाक्यं मृषा न भवेत्, इति तद् वचनम् उमया हृदये धारितम्। शिवस्य पादपद्मयोः स्नेहः समुत्पन्नः, किन्तु मनसि सन्देहः सम्भूतः यत् तेन सह मिलनं कठिनम्। अनुचितं कालं ज्ञात्वा प्रेम गोपितवती, पुनश्च गत्वा सख्याः अङ्के उपविष्टा। देवर्षेः वाक्यं मृषा न भवेत्, अतः दम्पती प्रज्ञाः सख्यः च चिन्ताकुलाः अभवन्। हृदये धैर्यं धारयन् गिरिराजः अवदत्, ब्रूहि नाथ, कः उपायः कर्तव्यः?
दोहा 68
कह मुनीस हिमवंत सुनु जो बिधि लिखा लिलार।देव दनुज नर नाग मुनि कोउ न मेटनिहार।।68।।
kaha munīsa himavanta sunu jo bidhi likhā lilāra |deva danuja nara nāga muni kou na meṭanihāra ||68||
मुनीशः अवोचत् - "हे हिमवन्, शृणु: विधिना ललाटे यत् लिखितम्, तत् देवः, दानवः, मनुष्यः, नागः, मुनिः वा - कोऽपि न अपाकर्तुं शक्नोति।"
चौपाई 69.1-4
तदपि एक मैं कहउँ उपाई।होइ करै जौं दैउ सहाई।।
जस बरु मैं बरनेउँ तुम्ह पाहीं।मिलहि उमहि तस संसय नाहीं।।
जे जे बर के दोष बखाने।ते सब सिव पहि मैं अनुमाने।।
जौं बिबाहु संकर सन होई।दोषउ गुन सम कह सबु कोई।।
जौं अहि सेज सयन हरि करहीं।बुध कछु तिन्ह कर दोषु न धरहीं।।
भानु कृसानु सर्ब रस खाहीं।तिन्ह कहँ मंद कहत कोउ नाहीं।।
सुभ अरु असुभ सलिल सब बहई।सुरसरि कोउ अपुनीत न कहई।।
समरथ कहुँ नहिं दोषु गोसाई।रबि पावक सुरसरि की नाई।।
tadapi eka maiṁ kahauṁ upāī.hoi karai jauṁ daiu sahāī..
jasa baru maiṁ baraneuṁ tumha pāhīṁ.milahi umahi tasa saṁsaya nāhīṁ..
je-je bara ke doṣa bakhāne.te saba siva pahi maiṁ anumāne..
jauṁ bibāhu saṅkara sana hoī.doṣau guna sama kaha sabu koī..
jauṁ ahi seja sayana hari karahīṁ.budha kachu tinh kara doṣu na dharahīṁ..
bhānu kṛsānu sarba rasa khāhīṁ.tinh kahaṁ manda kahata kou nāhīṁ..
subha aru asubha salila saba bahī.surasari kou apunīta na kahī..
samaratha kahuṁ nahiṁ doṣu gosāī.rabi pāvaka surasari kī nāī..
तथापि अहमेकमुपायं ब्रवीमि, यः दैवसाहाये सति सिध्यति। यथा वरं तव प्रति वर्णितवानस्मि, तथा उमा तं वरं प्राप्नोति, अत्र नास्ति संशयः। ये ये वरस्य दोषाः कथिताः, ते सर्वे शिवे मया अनुमिताः। यदि शंकरेण सह विवाहः भवेत्, तदा सर्वे जनाः दोषानपि गुणसमानानि वदन्ति। यद्यपि हरिः सर्पशय्यायां शेते, तथापि बुद्धिमन्तः तेषु दोषं न आरोपयन्ति। सूर्यः अग्निश्च सर्वान् रसान् भक्षयतः, तथापि तौ मन्दौ इति कोऽपि न कथयति। शुभाशुभानि सर्वाणि जलं वहति, तथापि गङ्गाम् अपवित्राम् इति कोऽपि न कथयति। सामर्थ्यवति, स्वामिन्, दोषो नास्ति, सूर्याग्निगङ्गावत्।
दोहा 69
जौं अस हिसिषा करहिं नर जड़ि बिबेक अभिमान।परहिं कलप भरि नरक महुँ जीव कि ईस समान।।69।।
jaũ asa hisiṣā karahiṃ nara jaṛi bibeka abhimāna |parahiṃ kalapa bhari naraka mahũ jīva ki īsa samāna ||69||
यदि मनुष्याः मूढ़ाः सन्तः विवेकाभिमानेन एवं प्रतिस्पर्धां कुर्युः, तर्हि ते कल्पपर्यन्तं नरके पतेयुः। जीवः कदापि ईश्वरसदृशः भवितुमर्हति वा?
मुख्य भक्ति-शिक्षा यह है कि ईश्वर-सम्बन्ध (विशेषतः शिव-राम-नाम) किसी भी सामाजिक प्रतिष्ठा, कुल-मान, या यज्ञ-वैभव से ऊपर है। ‘शिव-अपमान-असह्यता’ भक्ति की कसौटी बनती है—जहाँ भगवान/भगवत्-जन की निन्दा सहना अधर्म है। बाह्य कर्मकाण्ड का मूल्य तभी है जब वह अहंकार-रहित हो; अन्यथा वह पतन का कारण बनता है। सती की ‘जनम-जनम सिव पद अनुराग’ की आकांक्षा भक्ति को निरन्तर, जन्मातीत निष्ठा के रूप में स्थापित करती है; और शिव का शोक ‘राम-नाम’ में शान्त होकर दिखाता है कि नाम-स्मरण दुःख-निवारक, समन्वयकारी (शैव-वैष्णव) और शरणागति का सर्वोच्च साधन है।
यह अंश बालकाण्ड की उस धारा में है जहाँ रामकथा के ‘ऐतिहासिक’ प्रवेश से पहले शैव-वैष्णव-समन्वय की नींव रखी जाती है। रस-रचना में करुण (सती का असह्य अंतर्दाह, जाति-अवमानना का ‘दारुन दुख’), रौद्र (यज्ञ-ध्वंस, वीरभद्र का कोप), और शान्त (समाधि-त्याग के बाद शिव का ‘राम नाम’ स्मरण) का क्रमिक आरोह है। दच्छ का अभिमान ‘यज्ञ-केन्द्रित कर्मकाण्ड’ का प्रतीक बनता है; उसके बरक्स ‘नाम-स्मरण’ और ‘ईश्वर-अपमान-असह्यता’ भक्ति-नीति का मानदण्ड। तुलसीदास यहाँ वैदिक यज्ञ-वैभव को नकारते नहीं, पर उसे अहंकार-आश्रित होने पर पतनशील दिखाते हैं। सती का ‘जनम-जनम सिव पद अनुराग’ वर माँगना आगे उमा-तप और अंततः रामावतार-परक भक्ति-सोपान के लिए अध्यात्म-भूमिका है: देह-गर्व टूटे, नाम-आश्रय जगे, और प्रेम-निष्ठा स्थिर हो।
करुण से रौद्र और अंततः शान्त-भक्ति तक क्रमिक आरोह। आरम्भ में सती का अंतर्दाह—पिता के अपमान, सामाजिक प्रतिष्ठा और यज्ञ-वैभव के बीच ‘शिव-निन्दा’ सह न पाने की विवशता (करुण/विषाद)। फिर यज्ञ-स्थल की स्मृति/परिणामों से उभरता आक्रोश—दच्छ के अभिमान का प्रतिघात, यज्ञ-ध्वंस की पृष्ठभूमि (रौद्र/वीर)। अंत में शिव का वैराग्य-गहन शोक, समाधि-त्याग के बाद ‘राम-नाम’ की ओर मन का स्थिर होना—दुःख का रूपान्तरण शरणागति और नाम-आश्रय में (शान्त/भक्ति-रस)।
मुख्यतः शान्त-भक्ति (शिव का नाम-स्मरण, वैराग्य) और माधुर्य/प्रेम-निष्ठा का बीज (सती/उमा का ‘सिव पद अनुराग’); साथ ही ‘ईश्वर-अपमान-असह्यता’ को दास्य-भक्ति की मर्यादा-रक्षा के रूप में भी पढ़ा जा सकता है।
‘राम नाम सिव सुमिरन लागे’—शिव का राम-नाम में लीन होना तुलसी का प्रमुख समन्वय-तर्क है: एक ही परब्रह्म का सगुण-साकार (राम) और योग-समाधि-स्थित (शिव) रूप भेद से परे हैं। दच्छ का कर्मकाण्ड (यज्ञ) तब तक धर्म नहीं जब तक उसमें अहंकार न टूटे; नाम-स्मरण/भक्ति को तुलसी ‘अन्तःकरण-शुद्धि’ का साधन बताते हैं, जो अद्वैत की चित्त-शुद्धि-पूर्वक ब्रह्म-ज्ञान और विशिष्टाद्वैत की शरणागति—दोनों से संगत बैठता है।
वाल्मीकि-रामायण में प्रत्यक्ष नहीं; यह शिव-पुराण/भागवत-परम्परा का दच्छ-यज्ञ प्रसंग है। रामचरितमानस इसे रामकथा-प्रवेश से पूर्व ‘भक्ति-भूमि’ बनाने हेतु संक्षेप में लाता है; तुल्य-स्रोत: शिवपुराण (दक्षयज्ञ-विध्वंस), स्कन्द/लिंग पुराण परम्परा।
उर आवा (हृदय में आया), जियँ जानी (चित में जाना/समझना), कतहुँ न दीख (कहीं दिखाई नहीं दिया), हठि हटकि (हठपूर्वक हटकर/दृढ़ होकर), भली भाँति (अच्छी तरह), ताते (इसलिए), जौं (यदि), कछु (कुछ), भा/भयेउ (हुआ), नेवते (निमंत्रण)
60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69; सोरठा (दोहा/सोरठा के रूप में चिह्नित), दोहा
दोहा 60 से दोहा 69 (बीच-बीच में चौपाइयाँ; दोहा/सोरठा शीर्षक यथास्थान)
परम्परानुसार शिव-अपमान-निवारण, नाम-निष्ठा की दृढ़ता, और अहंकार-क्षय का फल कहा जाता है। ‘राम नाम’ का शिव-स्मरण सुनकर श्रोता के भीतर शैव-वैष्णव-भेद मिटता है और भक्ति में स्थैर्य आता है—यही इस अंश की साधना-फलश्रुति मानी जाती है।
सामान्यतः शैव-वैष्णव समन्वय हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘ॐ नमः शिवाय’ का जप-सम्पुट लोक-परम्परा में जोड़ा जाता है; मानस-पाठ में अधिक प्रचलित नाम-सम्पुट ही माना जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.