Prakarana 7

Verse 123 (दोहा/सोरठा)

पिता भवन उत्सव परम जौं प्रभु आयसु होइ। तौ मै जाउँ कृपायतन सादर देखन सोइ।।61।।

pitā bhavana utsava parama jaun prabhu āyasu hoi | tau mai jāũ kṛpāyatana sādara dekhana soi ||61||

જો પ્રભુની આજ્ઞાથી પિતાના ગૃહમાં આ મહોત્સવ થાય, તો હું જઈશ—ભક્તિપૂર્વક—તે જ કરુણાધામ પ્રભુના દર્શન કરવા.

Verse 124 (चौपाई)

कहेहु नीक मोरेहुँ मन भावा। यह अनुचित नहिं नेवत पठावा।। दच्छ सकल निज सुता बोलाई। हमरें बयर तुम्हउ बिसराई।। ब्रह्मसभाँ हम सन दुखु माना। तेहि तें अजहुँ करहिं अपमाना।। जौं बिनु बोलें जाहु भवानी। रहइ न सीलु सनेहु न कानी।। जदपि मित्र प्रभु पितु गुर गेहा। जाइअ बिनु बोलेहुँ न सँदेहा।। तदपि बिरोध मान जहँ कोई। तहाँ गएँ कल्यानु न होई।। भाँति अनेक संभु समुझावा। भावी बस न ग्यानु उर आवा।। कह प्रभु जाहु जो बिनहिं बोलाएँ। नहिं भलि बात हमारे भाएँ।।

kahehu nīka morehũ mana bhāvā | yaha anucita nahĩ nevata paṭhāvā || daccha sakala nija sutā bolāī | hamarẽ bayara tumhau bisarāī || brahma-sabhā̃ ham sana dukhu mānā | tehi tẽ ajahũ karahĩ apamānā || jaũ binu bolẽ jāhu bhavānī | rahai na sīlu sanehu na kānī || jadapi mitra prabhu pitu gura gehā | jāia bina bolehũ na sãdehā || tadapi birodha māna jahã koī | tahā̃ gaẽ kalyānu na hoī || bhā̃ti aneka sãbhu samujhāvā | bhāvī basa na gyānu ura āvā || kaha prabhu jāhu jo binahĩ bolāẽ | nahĩ bhali bāta hamāre bhāẽ ||

'તમે જે કહ્યું છે તે સારું છે, અને તે મારા મનને પણ ગમે છે: જ્યાં આમંત્રણ મોકલવામાં ન આવ્યું હોય ત્યાં જવું અયોગ્ય છે. દક્ષે તેની સર્વ પુત્રીઓને બોલાવી છે; છતાં તે મારા પ્રત્યે જે દ્વેષ રાખે છે તે તમે પણ ભૂંસી દીધું છે. બ્રહ્માની સભામાં મને તીવ્ર દુઃખ થયું હતું; અને તે કારણે તે હજુ પણ મારા પર અપમાન હોય છે. જો તમે પૂછ્યા વિના જાવ, હે ભવાની, તો ન તો શિષ્ટાચાર રહે, ન પ્રેમ, ન શરમની ભાવના. ખરેખર, તે મિત્ર, પ્રભુ, પિતા અથવા ગુરુનું ઘર છે; ત્યાં જાહેર કર્યા વિના જવું મોટો સંદેહ નથી. છતાં જ્યાં કોઈ વિરોધ હોય, ત્યાં જવાથી કલ્યાણ થતું નથી. અનેક રીતે શંભુએ તેને સમજાવી; પરંતુ, ભાવ્યના વશીભૂત થઈને, વિવેક તેના હૃદયમાં પ્રવેશ્યો નહિ. પ્રભુએ કહ્યું: જાવ, જો ઇચ્છો છો, છતાં તમને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા નથી; તેમ છતાં આ માર્ગ મને સારો કાર્ય લાગતો નથી.'

Verse 125 (दोहा/सोरठा)

कहि देखा हर जतन बहु रहइ न दच्छकुमारि। दिए मुख्य गन संग तब बिदा कीन्ह त्रिपुरारि।।62।।

kahi dekhā hara jatana bahu rahai na daccha-kumāri | die mukhya gana saṅga taba bidā kīnha tripurāri ||62||

એવું કહી હરએ જોયું કે અનેક પ્રયત્નો છતાં દક્ષની પુત્રીને રોકી શકાતી નથી. ત્યારે ત્રિપુરારી (શિવ)એ મુખ્ય ગણોને સાથે મોકલી, વિધિવત તેને જવાની અનુમતિ આપી.

Verse 126 (चौपाई)

पिता भवन जब गई भवानी। दच्छ त्रास काहुँ न सनमानी।। सादर भलेहिं मिली एक माता। भगिनीं मिलीं बहुत मुसुकाता।। दच्छ न कछु पूछी कुसलाता। सतिहि बिलोकि जरे सब गाता।। सतीं जाइ देखेउ तब जागा। कतहुँ न दीख संभु कर भागा।। तब चित चढ़ेउ जो संकर कहेऊ। प्रभु अपमानु समुझि उर दहेऊ।। पाछिल दुखु न हृदयँ अस ब्यापा। जस यह भयउ महा परितापा।। जद्यपि जग दारुन दुख नाना। सब तें कठिन जाति अवमाना।। समुझि सो सतिहि भयउ अति क्रोधा। बहु बिधि जननीं कीन्ह प्रबोधा।।

pitā bhavana jaba gaī bhavānī. daccha trāsa kāhũ na sanamānī.. sādara bhalēhĩ milī eka mātā. bhaginī̃ milī̃ bahuta musukātā.. daccha na kachu pūchī kusalātā. satihi biloki jarē saba gātā.. satī̃ jāi dēkhēu taba jāgā. katahũ na dīkha saṃbhu kara bhāgā.. taba citta caṛhēu jō saṅkara kahēū. prabhu apamānu samujhi ura dahēū.. pāchila dukhu na hṛdayã asa byāpā. jasa yaha bhayau mahā paritāpā.. jadyapi jaga dāruna dukha nānā. saba tē̃ kaṭhina jāti avamānā.. samujhi sō satihi bhayau ati krōdhā. bahu bidhi jananī̃ kīnha prabōdhā..

જ્યારે ભવાની પિતાના ઘરે પહોંચી, ત્યારે દક્ષના ભયથી કોઈએ પણ યોગ્ય સન્માન આપવાની હિંમત ન કરી। તેમ છતાં તેની માતાએ આદરભાવથી મળી, અને તેની બહેનો પણ હસતી હસતી આવીને મળી। દક્ષે તેના કલ્યાણ વિશે કશું જ પૂછ્યું નહિ; સતીને જોતાં જ તેના અંગો અંદર અંદર જળી ઊઠ્યા। સતી અંદર જઈને જોવા લાગી; ત્યારે તેણે જાણ્યું કે ક્યાંય પણ શંભુ માટે કોઈ સ્થાન અલાયક કરેલું નથી। ત્યારે તેના મનમાં શંકરે જે કહ્યું હતું તે યાદ આવ્યું; પોતાના પ્રભુનો અપમાન સમજીને તેનું હૃદય બળી ઊઠ્યું। પહેલાં કદી આવું દુઃખ તેના હૃદયને વીંધ્યું ન હતું જેવું આ મહાન પીડાએ વીંધ્યું। જો કે જગતમાં અનેક ભયંકર દુઃખો છે, તે બધામાં સૌથી કઠિન છે પોતાની કુળનો અપમાન। આ જોઈને સતી અત્યંત ક્રોધે ભરાઈ ગઈ; તેની માતાએ અનેક રીતે સમજાવીને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો।

Verse 127 (दोहा/सोरठा)

सिव अपमानु न जाइ सहि हृदयँ न होइ प्रबोध। सकल सभहि हठि हटकि तब बोलीं बचन सक्रोध।।63।।

siva apamānu na jāi sahi hṛdayã na hoi prabodha | sakala sabahi haṭhi haṭaki taba bolī̃ bacana sa-krodha ||63||

શિવનું અપમાન સહન ન થયું; હૃદયમાં ધીરજનો અંકુશ જાગ્યો નહીં. ત્યારે ત્યાં હાજર સૌ, હઠીલા રોષથી આગળ ધસી, ક્રોધભર્યા વચનો બોલ્યા.

Verse 128 (चौपाई)

सुनहु सभासद सकल मुनिंदा। कही सुनी जिन्ह संकर निंदा।। सो फलु तुरत लहब सब काहूँ। भली भाँति पछिताब पिताहूँ।। संत संभु श्रीपति अपबादा। सुनिअ जहाँ तहँ असि मरजादा।। काटिअ तासु जीभ जो बसाई। श्रवन मूदि न त चलिअ पराई।। जगदातमा महेसु पुरारी। जगत जनक सब के हितकारी।। पिता मंदमति निंदत तेही। दच्छ सुक्र संभव यह देही।। तजिहउँ तुरत देह तेहि हेतू। उर धरि चंद्रमौलि बृषकेतू।। अस कहि जोग अगिनि तनु जारा। भयउ सकल मख हाहाकारा।।

sunahu sabhāsada sakala munindā. kahī sunī jinha śaṅkara nindā.. so phalu turata lahaba saba kāhū̃. bhalī bhā̃ti pachitāba pitāhū̃.. santa sambhu śrīpati apabādā. suni-a jahā̃ tahā̃ asi marajādā.. kāṭi-a tāsu jībha jo basāī. śravaṇa mūdi na ta cali-a parāī.. jagadātamā mahesu purārī. jagata janaka saba ke hitakārī.. pitā mandamati nindata tehī. daccha śukra sambhava yaha dehī.. tajihaũ turata deha tehi hetū. ura dhari candramauli bṛṣaketū.. asa kahi joga agini tanu jārā. bhayau sakala makha hāhākārā..

"સાંભળો, હે સભાના સદસ્યો, હે મુનિશ્રેષ્ઠો: જેમણે શંકરની નિંદા કરી હોય કે સાંભળી હોય, તે બધાએ તેનું ફળ તરત જ ભોગવવું પડશે; પિતા પણ કડવા પસ્તાવા કરશે। સંત, શંભુ કે શ્રીપતિની નિંદા જ્યાં સાંભળવામાં આવે, ત્યાં આ નિયમ છે: જે તેને મોઢે બોલે તેની જીભ કાપી નાખવી; અને જો તે શક્ય ન હોય, તો કાન બંધ કરીને ત્યાંથી ચાલ્યા જવું। મહેશ જગતના આત્મા છે, ત્રિપુરારિ છે; જગતના પિતા છે, સૌના હિતકારી છે। તેમ છતાં મારા મંદબુદ્ધિ પિતા તેમની નિંદા કરે છે - આ મારું શરીર દક્ષના બીજમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે। તે કારણે હું તેને તરત જ ત્યજીશ," એમ કહીને ચંદ્રમૌલિ, વૃષકેતુ પ્રભુને હૃદયમાં ધારણ કર્યા। આમ કહીને યોગાગ્નિથી તેણે પોતાનું શરીર બાળી નાખ્યું; અને સમગ્ર યજ્ઞમાં મોટો હાહાકાર મચી ગયો।

Verse 129 (दोहा/सोरठा)

सती मरनु सुनि संभु गन लगे करन मख खीस। जग्य बिधंस बिलोकि भृगु रच्छा कीन्हि मुनीस।।64।।

satī maranu suni sambhu gana lage karana makha khīsa | jagya bidhansa biloki bhṛgu racchā kīnhi munīsa ||64||

સતીના દેહત્યાગનું સમાચાર સાંભળતાં શંભુના ગણોએ યજ્ઞ પર ચઢાઈ કરી તેને વિધ્વંસ કરી નાખ્યો. યજ્ઞનો નાશ થતો જોઈ, ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ ભૃગુ મુનિએ તેની રક્ષા હાથ ધરી.

Verse 130 (चौपाई)

समाचार सब संकर पाए। बीरभद्रु करि कोप पठाए।। जग्य बिधंस जाइ तिन्ह कीन्हा। सकल सुरन्ह बिधिवत फलु दीन्हा।। भे जगबिदित दच्छ गति सोई। जसि कछु संभु बिमुख कै होई।। यह इतिहास सकल जग जानी। ताते मैं संछेप बखानी।। सतीं मरत हरि सन बरु मागा। जनम जनम सिव पद अनुरागा।। तेहि कारन हिमगिरि गृह जाई। जनमीं पारबती तनु पाई।। जब तें उमा सैल गृह जाईं। सकल सिद्धि संपति तहँ छाई।। जहँ तहँ मुनिन्ह सुआश्रम कीन्हे। उचित बास हिम भूधर दीन्हे।।

samācāra saba śaṅkara pāe | bīrabhadru kari kopa paṭhāe || jagya bidhaṁsa jāi tinh kīnhā | sakala suranha bidhivata phalu dīnhā || bhe jagabidita daccha gati soī | jasi kachu saṁbhu bimukha kai hoī || yaha itihāsa sakala jaga jānī | tāte maiṁ saṁchepa bakhānī || satīṁ marata hari sana baru māgā | janama janama siva pada anurāgā || tehi kārana himagiri gṛha jāī | janamīṁ pārabatī tanu pāī || jaba teṁ umā saila gṛha jāīṁ | sakala siddhi saṁpati tahaṁ chāī || jahaṁ tahaṁ muninha su-āśrama kīnhe | ucita bāsa hima bhūdhara dīnhe ||

આ સમાચાર શંકર સુધી પહોંચ્યા; અને ક્રોધે ભરાઈને તેમણે વીરભદ્રને મોકલ્યા। ત્યાં જઈને તેમણે યજ્ઞનો નાશ કર્યો, અને બધા દેવોને તેમનું યોગ્ય ફળ આપ્યું। આમ દક્ષનું ભાવ્ય જગતભરમાં પ્રસિદ્ધ થયું - જે કોઈ શંભુથી મુખ ફેરવે છે તેનો અંત આવો જ થાય છે। આ પૌરાણિક કથા સમગ્ર જગત જાણે છે; તેથી હું ટૂંકમાં વર્ણવું છું। સતી મરતી વખતે હરિ પાસે વર માગ્યો: જન્મોજન્મ સુધી શિવચરણોમાં મારો પ્રેમ લાગેલો રહે. તે કારણે તે હિમગિરિના ઘરે ગઈ અને શરીર ધારણ કરીને પાર્વતી તરીકે જન્મી। જ્યારથી ઉમા પર્વતગૃહમાં આવી, ત્યારથી દરેક સિદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ ત્યાં ફેલાઈ ગઈ। અહીં તહીં મુનિઓએ સુંદર આશ્રમો બનાવ્યા; હિમાચ્છાદિત પર્વતે તેમને યોગ્ય વાસસ્થાન આપ્યા।

Verse 131 (दोहा/सोरठा)

सदा सुमन फल सहित सब द्रुम नव नाना जाति। प्रगटीं सुंदर सैल पर मनि आकर बहु भाँति।।65।।

sadā sumana phala sahita saba druma nava nānā jāti | pragaṭīṁ sundara saila para mani ākara bahu bhā̃ti ||65||

વૃક્ષો સદા સુન્દર પુષ્પો અને ફળોથી લદાયેલા હતા—નવા, અનેક અને નાનાવિધ; અને તે મનોહર પર્વત પર અનેક પ્રકારનાં રત્નોની ખાણો પ્રગટ થઈ હતી.

Verse 132 (चौपाई)

सरिता सब पुनित जलु बहहीं। खग मृग मधुप सुखी सब रहहीं।। सहज बयरु सब जीवन्ह त्यागा। गिरि पर सकल करहिं अनुरागा।। सोह सैल गिरिजा गृह आएँ। जिमि जनु रामभगति के पाएँ।। नित नूतन मंगल गृह तासू। ब्रह्मादिक गावहिं जसु जासू।। नारद समाचार सब पाए। कौतुकहीं गिरि गेह सिधाए।। सैलराज बड़ आदर कीन्हा। पद पखारि बर आसनु दीन्हा।। नारि सहित मुनि पद सिरु नावा। चरन सलिल सबु भवनु सिंचावा।। निज सौभाग्य बहुत गिरि बरना। सुता बोलि मेली मुनि चरना।।

saritā saba punita jalu bahahīṁ | khaga mr̥ga madhupa sukhī saba rahahīṁ || sahaja bayaru saba jīvanha tyāgā | giri para sakala karahiṁ anurāgā || soha saila girijā gr̥ha āeṁ | jimi janu rāma-bhagati ke pāeṁ || nita nūtana maṅgala gr̥ha tāsū | brahmādika gāvahiṁ jasu jāsū || nārada samācāra saba pāe | kautukahīṁ giri gehi sidhāe || sailarāja baṛa ādara kīnhā | pada pakhāri bara āsanu dīnhā || nāri sahita muni pada siru nāvā | carana salila sabu bhavanu siṁcāvā || nija saubhāgya bahuta giri baranā | sutā boli melī muni caranā ||

બધી નદીઓ પવિત્ર જળ વહન કરતી વહેતી હતી; પક્ષીઓ, પશુઓ અને મધુમક્ષીઓ - દરેક અને બધા - આનંદમાં વસતા હતા. દરેક પ્રાણીએ પોતાનો સહજ દ્વેષ ત્યજી દીધો; પર્વત પર બધા પરસ્પર પ્રેમથી બંધાયેલા હતા. જ્યારે ગિરિજા ઘરે આવી ત્યારે તે શિખર શોભાયું, જાણે કોઈએ રામભક્તિનો ખજાનો પ્રાપ્ત કર્યો હોય. દિવસે દિવસે નવું મંગલ તે ઘરમાં ભરાતું હતું; બ્રહ્મા અને દેવો તેમના યશનું ગાન કરતા હતા. નારદે સંપૂર્ણ સમાચાર જાણ્યા, અને આશ્ચર્યચકિત થઈને પર્વતગૃહ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. પર્વતના અધિપતિએ તેમનો મોટો આદર કર્યો - તેમના ચરણ ધોઈને તેમને ઉત્તમ આસન આપ્યું. પોતાની પત્ની સાથે તેણે મુનિના ચરણોમાં માથું નમાવ્યું; તે ચરણજળથી સમગ્ર ભવનનો શિંજણ કર્યો. પર્વતે પોતાના સૌભાગ્યનું વર્ણન ઘણું કર્યું, પુત્રીને બોલાવીને મુનિના ચરણો પાસે બેસાડી.

Verse 133 (दोहा/सोरठा)

त्रिकालग्य सर्बग्य तुम्ह गति सर्बत्र तुम्हारि।। कहहु सुता के दोष गुन मुनिबर हृदयँ बिचारि।।66।।

trikālagya sarbagya tumha gati sarbatra tumhāri || kahahu sutā ke doṣa guna munibara hṛdayã bicāri ||66||

ત્રિકાલજ્ઞ, સર્વજ્ઞ—સર્વત્ર ગતિ અને પરિણામ તો માત્ર તમારું જ છે. કહો, હે પુત્રી: તેમાં દોષ કયા અને ગુણ કયા? હે મુનિશ્રેષ્ઠ—હૃદયમાં વિચારીને કહો.

Verse 134 (चौपाई)

कह मुनि बिहसि गूढ़ मृदु बानी। सुता तुम्हारि सकल गुन खानी।। सुंदर सहज सुसील सयानी। नाम उमा अंबिका भवानी।। सब लच्छन संपन्न कुमारी। होइहि संतत पियहि पिआरी।। सदा अचल एहि कर अहिवाता। एहि तें जसु पैहहिं पितु माता।। होइहि पूज्य सकल जग माहीं। एहि सेवत कछु दुर्लभ नाहीं।। एहि कर नामु सुमिरि संसारा। त्रिय चढ़हहिं पतिब्रत असिधारा।। सैल सुलच्छन सुता तुम्हारी। सुनहु जे अब अवगुन दुइ चारी।। अगुन अमान मातु पितु हीना। उदासीन सब संसय छीना।।

kaha muni bihasi gūṛha mṛdu bānī | sutā tumhāri sakala guna khānī || sundara sahaja susīla sayānī | nāma umā aṁbikā bhavānī || saba lacchana saṁpanna kumārī | hoihi saṁtata piyahi piārī || sadā acala ehi kara ahi-vātā | ehi teṁ jasu paihahiṁ pitu mātā || hoihi pūjya sakala jaga māhīṁ | ehi sevata kachu durlabha nāhīṁ || ehi kara nāmu sumiri saṁsārā | triy caṛhahahiṁ patibrata asi-dhārā || saila sulacchana sutā tumhārī | sunahu je aba avaguna dui cārī || aguna amāna mātu pitu hīnā | udāsīna saba saṁsaya chīnā ||

મુનિ હસીને ગાંભીર્ય અને કોમળતાથી બોલ્યા: "તમારી પુત્રી ગુણોની ખાણ છે. સુંદર, સહજ કૃપાવાન, સુશીલ અને જ્ઞાનવાન - તેના નામ ઉમા, અંબિકા, ભવાની છે. દરેક શુભ લક્ષણથી સંપન્ન આ કુમારિકા સદા પોતાના પતિને પ્રિય રહેશે. તેનું સૌભાગ્ય અડગ રહેશે; તેના કારણે પિતા અને માતા યશ પ્રાપ્ત કરશે. તે સમગ્ર જગતમાં પૂજનીય બનશે; જે તેની સેવા કરે તેના માટે કશું પણ દુર્લભ નથી. તેના નામનું સ્મરણ કરીને જગતની સ્ત્રીઓ પતિવ્રતા ધર્મની તીક્ષ્ણ ધાર પર ચડશે. આવી શુભલક્ષણવાળી તમારી પુત્રી છે; હવે થોડા દોષો સાંભળો - બે કે ચાર. તે સાંસારિક કૌશલ્ય વિહીન છે, સામાજિક પ્રતિષ્ઠા વિહીન છે, માતા-પિતાથી રહિત છે; વિરક્ત, સર્વ સંશય નિવારિત."

Verse 135 (दोहा/सोरठा)

जोगी जटिल अकाम मन नगन अमंगल बेष।। अस स्वामी एहि कहँ मिलिहि परी हस्त असि रेख।।67।।

jogī jaṭila akāma mana nagana amaṅgala beṣa || asa svāmī ehi kahaṁ milihi parī hasta asi rekh ||67||

જટાધારી યોગી—વૈરાગ્યનો દાવો કરે, છતાં નિર્વસ્ત્ર અને અપશકુનરૂપ વેશ ધરાવે; એવો માણસ સચ્ચા ગુરુને કેવી રીતે મળી શકે? એવો ભાગ્ય તો તેની હથેળીની રેખામાં લખાયેલો જ નથી.

Verse 136 (चौपाई)

सुनि मुनि गिरा सत्य जियँ जानी। दुख दंपतिहि उमा हरषानी।। नारदहुँ यह भेदु न जाना। दसा एक समुझब बिलगाना।। सकल सखीं गिरिजा गिरि मैना। पुलक सरीर भरे जल नैना।। होइ न मृषा देवरिषि भाषा। उमा सो बचनु हृदयँ धरि राखा।। उपजेउ सिव पद कमल सनेहू। मिलन कठिन मन भा संदेहू।। जानि कुअवसरु प्रीति दुराई। सखी उछँग बैठी पुनि जाई।। झूठि न होइ देवरिषि बानी। सोचहि दंपति सखीं सयानी।। उर धरि धीर कहइ गिरिराऊ। कहहु नाथ का करिअ उपाऊ।।

suni muni girā satya jiyã jānī | dukha daṁpatihi umā haraṣānī || nārada-hũ yaha bheda na jānā | dasā eka samujhaba bilagānā || sakala sakhī̃ girijā giri mainā | pulaka sarīra bhare jala nainā || hoi na mṛṣā devarṣi bhāṣā | umā so bacanu hṛdayã dhari rākhā || upajeu siva pada kamala sanehū | milana kaṭhina mana bhā sandehū || jāni ku-avasaru prīti durāī | sakhī uchaṅga baiṭhī puni jāī || jhūṭhi na hoi devarṣi bānī | socahi daṁpati sakhī̃ sayānī || ura dhari dhīra kahai girirāū | kahahu nātha kā kari'a upāū ||

મુનિના વચનો સાંભળીને ઉમાએ હૃદયમાં જાણ્યું કે તે સત્ય છે; પર્વતરાજ અને તેમની રાણીના દુઃખનું પરિવર્તન આનંદમાં થયું. નારદ પણ આ ગૂઢ બાબતને પૂરેપૂરી જાણતા ન હતા - સ્થિતિ એવી વિચિત્ર વળાંક લઈ રહી હતી. તેની બધી સખીઓ, અને ગિરિજાની માતા મૈના પુલકિત થઈ ગયા; તેમની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ. દેવર્ષિની વાણી મિથ્યા હોઈ શકે નહિ; ઉમાએ તે વચનોને હૃદયમાં ધારણ કરી રાખ્યા. શિવના કમળચરણો પ્રત્યે પ્રેમ જાગ્યો; પરંતુ તેના મનમાં સંદેહ રહ્યો, કેમ કે મિલન કઠિન લાગતું હતું. અયોગ્ય સમય જાણીને તેણે પોતાનો પ્રેમ છુપાવી રાખ્યો; એક સખીએ તેને ફરી ઉઠાવીને માંડવામાં બેસાડી. દેવર્ષિનું ઉચ્ચારણ અસત્ય હોઈ શકે નહિ - આમ જ્ઞાની દંપતિ અને બુદ્ધિમાન સખીઓ વિચારવા લાગ્યા. પછી હૃદયમાં ધૈર્ય ધારણ કરીને પર્વતાધિપતિ બોલ્યા, "કહો હે નાથ - અમે શું ઉપાય અપનાવીએ?"

Verse 137 (दोहा/सोरठा)

कह मुनीस हिमवंत सुनु जो बिधि लिखा लिलार। देव दनुज नर नाग मुनि कोउ न मेटनिहार।।68।।

kaha munīsa himavanta sunu jo bidhi likhā lilāra | deva danuja nara nāga muni kou na meṭanihāra ||68||

પ્રતાપી મુનિએ કહ્યું, “હે હિમવાન, સાંભળો: વિધાતાએ જે કપાળ પર લખ્યું છે—દેવ હોય કે દાનવ, મનુષ્ય હોય કે નાગ, અહીં સુધી કે ઋષિ પણ—કોઈને તેને મિટાવવાની શક્તિ નથી.”

Verse 138 (चौपाई)

तदपि एक मैं कहउँ उपाई। होइ करै जौं दैउ सहाई।। जस बरु मैं बरनेउँ तुम्ह पाहीं। मिलहि उमहि तस संसय नाहीं।। जे जे बर के दोष बखाने। ते सब सिव पहि मैं अनुमाने।। जौं बिबाहु संकर सन होई। दोषउ गुन सम कह सबु कोई।। जौं अहि सेज सयन हरि करहीं। बुध कछु तिन्ह कर दोषु न धरहीं।। भानु कृसानु सर्ब रस खाहीं। तिन्ह कहँ मंद कहत कोउ नाहीं।। सुभ अरु असुभ सलिल सब बहई। सुरसरि कोउ अपुनीत न कहई।। समरथ कहुँ नहिं दोषु गोसाई। रबि पावक सुरसरि की नाई।।

tadapi eka maiṁ kahauṁ upāī. hoi karai jauṁ daiu sahāī.. jasa baru maiṁ baraneuṁ tumha pāhīṁ. milahi umahi tasa saṁsaya nāhīṁ.. je-je bara ke doṣa bakhāne. te saba siva pahi maiṁ anumāne.. jauṁ bibāhu saṅkara sana hoī. doṣau guna sama kaha sabu koī.. jauṁ ahi seja sayana hari karahīṁ. budha kachu tinh kara doṣu na dharahīṁ.. bhānu kṛsānu sarba rasa khāhīṁ. tinh kahaṁ manda kahata kou nāhīṁ.. subha aru asubha salila saba bahī. surasari kou apunīta na kahī.. samaratha kahuṁ nahiṁ doṣu gosāī. rabi pāvaka surasari kī nāī..

તેમ છતાં હું એક ઉપાય કહું છું - જો પ્રવિધિ સહાય કરે તો તે સિદ્ધ થશે. જેમ મેં તમને પહેલાં વરદાતાનું વર્ણન કર્યું હતું, તેમ ઉમા નિશ્ચિતપણે તેમને પ્રાપ્ત કરશે; તેમાં કોઈ સંદેહ નથી. લોકોએ આ જોડાણમાં જે જે દોષો ગણાવ્યા છે, હું તે બધા શિવ સાથે જ સંબંધિત ગણું છું. જો લગ્ન શંકર સાથે થાય, તો દોષ અને ગુણ બંને સમાન રૂપે બોલાય છે. જો હરિ સર્પશય્યા પર વિરાજમાન રહી શકે, તો જ્ઞાનીઓ તેમના પર તેના માટે કોઈ દોષ આરોપતા નથી. સૂર્ય અને અગ્નિ દરેક પ્રકારના રસનું સેવન કરે છે; છતાં કોઈ તેમને તુચ્છ કહેતું નથી. બધા જળ, શુદ્ધ અને અશુદ્ધ, સ્વર્ગીય નદીમાં વહે છે; અને કોઈ ગંગાને અશુદ્ધ નથી કહેતું. સાચા સમર્થ પ્રભુમાં કોઈ દોષ નથી - સૂર્ય, અગ્નિ અને પવિત્ર ગંગાની જેમ.

Verse 139 (दोहा/सोरठा)

जौं अस हिसिषा करहिं नर जड़ि बिबेक अभिमान। परहिं कलप भरि नरक महुँ जीव कि ईस समान।।69।।

jaũ asa hisiṣā karahiṃ nara jaṛi bibeka abhimāna | parahiṃ kalapa bhari naraka mahũ jīva ki īsa samāna ||69||

જો મનુષ્યો પોતાની બુદ્ધિના અભિમાનથી મંદ થઈ આવી ઈર્ષ્યા પોષે, તો જે જીવ પોતાને પ્રભુ સમાન માને છે તે આખા એક કલ્પ સુધી નરકમાં પડે છે.

Verse 140 (चौपाई)

सुरसरि जल कृत बारुनि जाना। कबहुँ न संत करहिं तेहि पाना।। सुरसरि मिलें सो पावन जैसें। ईस अनीसहि अंतरु तैसें।। संभु सहज समरथ भगवाना। एहि बिबाहँ सब बिधि कल्याना।। दुराराध्य पै अहहिं महेसू। आसुतोष पुनि किएँ कलेसू।। जौं तपु करै कुमारि तुम्हारी। भाविउ मेटि सकहिं त्रिपुरारी।। जद्यपि बर अनेक जग माहीं। एहि कहँ सिव तजि दूसर नाहीं।। बर दायक प्रनतारति भंजन। कृपासिंधु सेवक मन रंजन।। इच्छित फल बिनु सिव अवराधे। लहिअ न कोटि जोग जप साधें।।

surasari jala kṛta bāruṇi jānā | kabahũ na santa karahĩ tehi pānā || surasari milẽ so pāvana jaisẽ | īsa anīsahi antara taisẽ || sambhu sahaja samaratha bhagavānā | ehi bibāhã saba bidhi kalyānā || durārādhya pai ahahĩ mahesū | āsutoṣa puni kiẽ kalesū || jaũ tapu karai kumāri tumhārī | bhāviu meṭi sakahĩ tripurārī || jadyapi bara aneka jaga māhī̃ | ehi kahã siva taji dūsara nāhī̃ || bara dāyaka pranatārati bhanjana | kṛpāsindhu sevaka mana rañjana || icchita phala binu siva avarādhe | lahia na koṭi joga japa sādhẽ ||

જો કોઈ સ્વર્ગીય ગંગાના જળને મદ્ય સમજે, તો કોઈ પણ સંત તેનું પાન કરવા સંમત થશે નહિ. જેમ ગંગાનો સ્પર્શ બધાને પવિત્ર કરે છે, તેમ ઈશ્વર અને અનીશ્વર વચ્ચે ભેદ છે. શંભુ સ્વભાવથી સર્વસમર્થ ભગવાન છે; આ લગ્નમાં દરેક પ્રકારનું કલ્યાણ નિશ્ચિત છે. પ્રસન્ન કરવા કઠિન - પરંતુ મહેશ શીઘ્ર પ્રસન્ન પણ થાય છે; તેમ છતાં તેમની કૃપા મેળવવા પરિશ્રમ સહન કરવો પડે છે. જો તમારી પુત્રી તપ કરે, તો ત્રિપુરારિ ભાવિત ફળને પણ ભૂંસી શકે છે. જો કે જગતમાં વરદાન અનેક છે, પરંતુ આ માટે શિવ સિવાય બીજું કોઈ નથી. વરદાન આપનાર, શરણાગતના દુઃખનો નાશ કરનાર, કરુણાનો સાગર, સેવકના હૃદયનો આનંદ - શિવનો આશ્રય વિના ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી, ભલે કોટિઓ યોગ, જપ અને સાધના કરો.

Verse 141 (दोहा/सोरठा)

अस कहि नारद सुमिरि हरि गिरिजहि दीन्हि असीस। होइहि यह कल्यान अब संसय तजहु गिरीस।।70।।

asa kahi nārada sumiri hari girijahi dīnhi asīsa | hoihi yaha kalyāna aba saṃsaya tajahu girīsa ||70||

એમ કહી, મનમાં હરિનું સ્મરણ કરતાં નારદજીએ ગિરિજાને આશીર્વાદ આપ્યો— “હવે આ શુભ સિદ્ધિ નિશ્ચયે પૂર્ણ થશે; હે ગિરીશા, સંશય ત્યજી દે.”

Verse 142 (चौपाई)

कहि अस ब्रह्मभवन मुनि गयऊ। आगिल चरित सुनहु जस भयऊ।। पतिहि एकांत पाइ कह मैना। नाथ न मैं समुझे मुनि बैना।। जौं घरु बरु कुलु होइ अनूपा। करिअ बिबाहु सुता अनुरुपा।। न त कन्या बरु रहउ कुआरी। कंत उमा मम प्रानपिआरी।। जौं न मिलहि बरु गिरिजहि जोगू। गिरि जड़ सहज कहिहि सबु लोगू।। सोइ बिचारि पति करेहु बिबाहू। जेहिं न बहोरि होइ उर दाहू।। अस कहि परि चरन धरि सीसा। बोले सहित सनेह गिरीसा।। बरु पावक प्रगटै ससि माहीं। नारद बचनु अन्यथा नाहीं।।

kahi asa brahmabhavana muni gayau. āgila carita sunahu jasa bhayau.. patihi ekānta pāi kaha mainā. nātha na maiṁ samujhe muni bainā.. jauṁ gharu baru kulu hoi anūpā. kari-a bibāhu sutā anurūpā.. na ta kanyā baru rahau kuārī. kaṁta umā mama prāṇa-piārī.. jauṁ na milahi baru girijahi jogū. giri jaṛ sahaja kahihi sabu logū.. soi bicāri pati karehu bibāhū. jehiṁ na bahori hoi ura dāhū.. asa kahi pari carana dhari sīsā. बोले सहित saneha girīsā.. baru pāvaka pragaṭai sasi māhīṁ. nārada bacanu anyathā nāhīṁ..

આમ કહીને મુનિ બ્રહ્માના ધામ તરફ ગયા. હવે સાંભળો આગળ શું ઘટ્યું. પતિને એકાંતમાં મળીને મૈના બોલી: "હે નાથ, હું મુનિના વચનો સમજી શકતી નથી. જો ઘર, વર અને કુળ અનુપમ હોય, તો અમારી પુત્રીનું લગ્ન તેને અનુરૂપ એવા સાથે કરાવો. અન્યથા કન્યાને અપરિણીત રહેવા દો; કેમ કે ઉમા મારા પ્રાણો કરતાં પણ વધુ પ્રિય છે. જો ગિરિજાને યોગ્ય વર ન મળે, તો બધા સરળતાથી પર્વતવાસીઓને જડ અને મૂર્ખ કહેશે. તેથી સારી રીતે વિચારીને લગ્નની વ્યવસ્થા કરો, જેથી હૃદયમાં ફરી કોઈ દહનકારી પસ્તાવો ન આવે." આમ કહીને તે તેમના ચરણોમાં પડીને માથું નમાવ્યું. ત્યારે ગિરીશ કૃપાભાવથી બોલ્યા: "ચંદ્રમાં અગ્નિ પ્રગટ થાય તો પણ નારદનું વચન અસત્ય સાબિત થશે નહિ."