Prakarana 7
सोपान-१: ‘भक्ति का बीज’—जगत् की पीड़ा, अपमान, वैराग्य और शरणागति से मन की भूमि तैयार होती है। इस खंड-खंड कथा में सती का संकट, यज्ञ-ध्वंस, और पार्वती-जन्म दिखाकर तुलसीदास यह स्थापित करते हैं कि ईश्वर-सम्बन्ध (विशेषतः शिव-राम-नाम) सामाजिक प्रतिष्ठा/यज्ञ-वैभव से ऊपर है। यह ‘अहंकार-क्षय’ का द्वार है: दच्छ के अभिमान के प्रतिपक्ष में सती की निष्ठा, और फिर उमा में स्थिर ‘शिव-पद अनुराग’—यही आगे राम-भक्ति के अवतरण हेतु मानस-भूमि को निर्मल करता है।
এই অংশ বালকাণ্ডৰ সেই ধাৰাত, য’ত ৰামকথাৰ ‘ঐতিহাসিক’ প্ৰৱেশৰ আগতে শৈৱ-वैষ্ণৱ-সমন্বয়ৰ ভেটি স্থাপন কৰা হয়। ৰস-ৰচনাত কৰুণ (সতীৰ অসহনীয় অন্তৰ্দাহ, জাতি-অৱমাননাৰ ‘দাৰুণ দুখ’), ৰৌদ্ৰ (যজ্ঞ-ধ্বংস, বীৰভদ্ৰৰ কোপ), আৰু শান্ত (সমাধি-ত্যাগৰ পাছত শিৱৰ ‘ৰাম নাম’ স্মৰণ)ৰ ক্ৰমাগত আৰোহ। দক্ষৰ অহংকাৰ ‘যজ্ঞ-কেন্দ্ৰিত কৰ্মকাণ্ড’ৰ প্ৰতীক; তাৰ বিপৰীতে ‘নাম-স্মৰণ’ আৰু ‘ঈশ্বৰ-অপমান-অসহ্যতা’ ভক্তি-নীতিৰ মানদণ্ড। তুলসীদাসে ইয়াত বৈদিক যজ্ঞ-ঐশ্বৰ্য নাকচ নকৰে, কিন্তু অহংকাৰ-আশ্ৰিত হ’লে তাক পতনশীল দেখুৱায়। সতীৰ ‘জনম-জনম সিৱ পদ অনুৰাগ’ বৰ মাগা আগলৈ উমা-তপ আৰু অন্ততঃ ৰামাৱতাৰ-পরক ভক্তি-সোপানৰ বাবে আধ্যাত্মিক ভূমিকা: দেহ-গৰ্ব ভাঙে, নাম-আশ্ৰয় জাগে, আৰু প্ৰেম-নিষ্ঠা স্থিৰ হয়।
Verses
চৌপাই 60.1-4
एहि बिधि दुखित प्रजेसकुमारी।अकथनीय दारुन दुखु भारी।।
बीतें संबत सहस सतासी।तजी समाधि संभु अबिनासी।।
राम नाम सिव सुमिरन लागे।जानेउ सतीं जगतपति जागे।।
जाइ संभु पद बंदनु कीन्ही।सनमुख संकर आसनु दीन्हा।।
लगे कहन हरिकथा रसाला।दच्छ प्रजेस भए तेहि काला।।
देखा बिधि बिचारि सब लायक।दच्छहि कीन्ह प्रजापति नायक।।
बड़ अधिकार दच्छ जब पावा।अति अभिमानु हृदयँ तब आवा।।
नहिं कोउ अस जनमा जग माहीं।प्रभुता पाइ जाहि मद नाहीं।।
ehi bidhi dukhita prajesakumārī |akathanīya dāruna dukhu bhārī ||
bīteṁ saṁbata sahasa satāsī |tajī samādhi saṁbhu abināsī ||
rāma nāma siva sumirana lāge |jāneu satīṁ jagatapati jāge ||
jāi saṁbhu pada bandanu kīnhī |sanamukha saṅkara āsanu dīnhā ||
lage kahan harikathā rasālā |daccha prajesa bhae tehi kālā ||
dekhā bidhi bicāri saba lāyaka |dacchahi kīnha prajāpatī nāyaka ||
baṛa adhikāra daccha jaba pāvā |ati abhimānu hṛdayaṁ taba āvā ||
nahiṁ kou asa janamā jaga māhīṁ |prabhutā pāi jāhi mada nāhīṁ ||
এইদৰে প্রজাপতিৰ জীয়েক সতী দুঃখিত হৈ ৰ'ল, অকথ্য ভয়ংকৰ ভাৰী দুঃখ বৰণ কৰি। সতাশি হাজাৰ বছৰ অতিবাহিত হ'লে অবিনাশী শম্ভুৱে সমাধি ত্যাগ কৰিলে। শিৱে ৰামনাম স্মৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে, সতীয়ে গম পালে যে জগতৰ পতি জাগিছে। গৈ শম্ভুৰ চৰণত প্ৰণাম কৰিলে, শংকৰে তেওঁক সামনাসামনি আসন দিলে। তেওঁ হৰিকথাৰ আনন্দদায়ক বৰ্ণনা আৰম্ভ কৰিলে। সেই সময়ত দক্ষ প্রজাপতি হৈছিল। ব্রহ্মাই বিচাৰ কৰি সকলোদিকৰ পৰা উপযুক্ত দেখি দক্ষক প্রজাপতিসকলৰ নায়ক কৰিলে। দক্ষই যেতিয়া ডাঙৰ অধিকাৰ পালে, তেতিয়া তেওঁৰ হৃদয়ত অত্যন্ত অভিমান আহিল। জগতত এনে কোনো জন্মা নাই যাক প্রভুতা পাই মদে আচ্ছন্ন নহ'ল।
দোহা 60
दच्छ लिए मुनि बोलि सब करन लगे बड़ जाग।नेवते सादर सकल सुर जे पावत मख भाग।।60।।
dachchha liye muni boli saba karana lage baṛa jāga |nevate sādar sakala sura je pāvata makha bhāga ||60||
দক্ষই সকলো মুনিক মাতি এক ডাঙৰ যজ্ঞ কৰিবলৈ ধৰিলে। যি সকলো দেৱতাই যজ্ঞৰ অংশ পায়, তেওঁলোক সকলোকে শ্ৰদ্ধাৰে নিমন্ত্ৰণ কৰিলে।
চৌপাই 61.1-4
किंनर नाग सिद्ध गंधर्बा।बधुन्ह समेत चले सुर सर्बा।।
बिष्नु बिरंचि महेसु बिहाई।चले सकल सुर जान बनाई।।
सतीं बिलोके ब्योम बिमाना।जात चले सुंदर बिधि नाना।।
सुर सुंदरी करहिं कल गाना।सुनत श्रवन छूटहिं मुनि ध्याना।।
पूछेउ तब सिवँ कहेउ बखानी।पिता जग्य सुनि कछु हरषानी।।
जौं महेसु मोहि आयसु देहीं।कुछ दिन जाइ रहौं मिस एहीं।।
पति परित्याग हृदय दुखु भारी।कहइ न निज अपराध बिचारी।।
बोली सती मनोहर बानी।भय संकोच प्रेम रस सानी।।
kiṁnara nāga siddha gandharbā |badhunha sameta cale sura sarbā ||
biṣṇu birañci mahesu bihāī |cale sakala sura jāna banāī ||
satīṁ biloke byoma bimānā |jāta cale sundara bidhi nānā ||
sura suṁdarī karahiṁ kala gānā |sunata śravaṇa chūṭahiṁ muni dhyānā ||
pūcheu taba sivaṁ kaheu bakhānī |pitā jagya suni kachu haraṣānī ||
jauṁ mahesu mohi āyasu dehīṁ |kucha dina jāi rahauṁ misa ehīṁ ||
pati parityāga hṛdaya dukhu bhārī |kahai na nija aparādha bicārī ||
bolī satī manohara bānī |bhaya saṁkoca prema rasa sānī ||
কিন্নৰ, নাগ, সিদ্ধ আৰু গন্ধৰ্ব, আৰু স্ত্ৰীসহ সকলো দেৱতা বাহিৰ হ'ল। বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা আৰু মহেশক বাদ দি, সকলো দেৱতাই নিজ নিজ বিমান প্ৰস্তুত কৰি বাহিৰ হ'ল। সতীয়ে আকাশত বিমান দেখিলে, বিভিন্ন সুন্দৰ ৰূপত সেইবোৰ যায়। দেৱাংগনাসকলে মধুৰ গান গালে, শুনি মুনিসকলৰ ধ্যান ভাঙি গ'ল। তেতিয়া তেওঁ শিৱক সোধালে, আৰু শিৱই সকলো ব্যাখ্যা কৰিলে। পিতৃৰ যজ্ঞৰ কথা শুনি তেওঁ কিছু পৰিমাণে আনন্দিত হ'ল। যদি মহেশে মোক অনুমতি দিয়ে, তেন্তে মই এই অজুহাতত কেইদিনমান তালৈ গৈ থাকিম। স্বামীক ত্যাগ কৰাত হৃদয়ত ভাৰী দুঃখ, নিজৰ অপৰাধ ভাবি তেওঁ সেই কথা নক'লে। অৱশেষত সতীয়ে মনোহৰ বাক্যত কথা ক'লে, ভয়, সংকোচ আৰু প্ৰেমৰসেৰে পূৰ্ণ।
দোহা 61
पिता भवन उत्सव परम जौं प्रभु आयसु होइ।तौ मै जाउँ कृपायतन सादर देखन सोइ।।61।।
pitā bhavana utsava parama jaun prabhu āyasu hoi |tau mai jāũ kṛpāyatana sādara dekhana soi ||61||
পিতৃ গৃহত অতি ডাঙৰ উৎসৱ। যদি আপুনি, প্ৰভু, আজ্ঞা দিয়ে, তেন্তে হে কৃপাৰ ধাম, মই শ্ৰদ্ধাৰে সেইটো চাবলৈ যাওঁ।
চৌপাই 62.1-4
कहेहु नीक मोरेहुँ मन भावा।यह अनुचित नहिं नेवत पठावा।।
दच्छ सकल निज सुता बोलाई।हमरें बयर तुम्हउ बिसराई।।
ब्रह्मसभाँ हम सन दुखु माना।तेहि तें अजहुँ करहिं अपमाना।।
जौं बिनु बोलें जाहु भवानी।रहइ न सीलु सनेहु न कानी।।
जदपि मित्र प्रभु पितु गुर गेहा।जाइअ बिनु बोलेहुँ न सँदेहा।।
तदपि बिरोध मान जहँ कोई।तहाँ गएँ कल्यानु न होई।।
भाँति अनेक संभु समुझावा।भावी बस न ग्यानु उर आवा।।
कह प्रभु जाहु जो बिनहिं बोलाएँ।नहिं भलि बात हमारे भाएँ।।
kahehu nīka morehũ mana bhāvā |yaha anucita nahĩ nevata paṭhāvā ||
daccha sakala nija sutā bolāī |hamarẽ bayara tumhau bisarāī ||
brahma-sabhā̃ ham sana dukhu mānā |tehi tẽ ajahũ karahĩ apamānā ||
jaũ binu bolẽ jāhu bhavānī |rahai na sīlu sanehu na kānī ||
jadapi mitra prabhu pitu gura gehā |jāia bina bolehũ na sãdehā ||
tadapi birodha māna jahã koī |tahā̃ gaẽ kalyānu na hoī ||
bhā̃ti aneka sãbhu samujhāvā |bhāvī basa na gyānu ura āvā ||
kaha prabhu jāhu jo binahĩ bolāẽ |nahĩ bhali bāta hamāre bhāẽ ||
শিৱই ক'ল: তুমি ভাল কৈছা, আৰু সেয়া মোৰ মনকো ভাল লাগিছে। কিন্তু এয়া অনুচিত, কিয়নো কোনো নিমন্ত্ৰণ পঠোৱা হোৱা নাই। দক্ষই নিজৰ সকলো জীয়েকক মাতিছে, কিন্তু মোৰ প্ৰতি বৈৰিতাৰ বাবে তেওঁ তোমাকো পাহৰি গৈছে। ব্ৰহ্মাৰ সভাত তেওঁ মোৰ বাবে দুঃখ পাইছিল, সেই কাৰণে এতিয়াও তেওঁ মোক অপমান কৰে। যদি তুমি মতা নোহোৱাকৈ যোৱা ভৱানী, তেন্তে শীল, স্নেহ বা সন্মান একোৰে নাথাকিব। যদিও বন্ধু, স্বামী, পিতা বা গুৰুৰ ঘৰলৈ নিমন্ত্ৰণ নোহোৱাকৈ যোৱা যায়, ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই, কিন্তু য'ত কোনো ব্যক্তিয় বিৰোধ মনত ৰাখে, তালৈ গ'লে কল্যাণ নহয়। শম্ভুৱে বহুতো প্ৰকাৰে তেওঁক বুজালে, কিন্তু ভাগ্যৰ বশত তেওঁৰ হৃদয়ত কোনো জ্ঞান সোমাল নহ'ল। প্ৰভুৱে ক'ল: তুমি যদি মতা নোহোৱাকৈ যোৱা, তেন্তে সেয়া মোৰ মতে ভাল কথা নহয়।
দোহা 62
कहि देखा हर जतन बहु रहइ न दच्छकुमारि।दिए मुख्य गन संग तब बिदा कीन्ह त्रिपुरारि।।62।।
kahi dekhā hara jatana bahu rahai na daccha-kumāri |die mukhya gana saṅga taba bidā kīnha tripurāri ||62||
হৰে কথা পাতিলে আৰু বহুত চেষ্টা কৰিলে, কিন্তু দক্ষকন্যা ৰ'ল নহয়। তেতিয়া ত্রিপুৰায়ে নিজৰ মুখ্য অনুচৰসকলক সংগ দি তেওঁক বিদা কৰিলে।
চৌপাই 63.1-4
पिता भवन जब गई भवानी।दच्छ त्रास काहुँ न सनमानी।।
सादर भलेहिं मिली एक माता।भगिनीं मिलीं बहुत मुसुकाता।।
दच्छ न कछु पूछी कुसलाता।सतिहि बिलोकि जरे सब गाता।।
सतीं जाइ देखेउ तब जागा।कतहुँ न दीख संभु कर भागा।।
तब चित चढ़ेउ जो संकर कहेऊ।प्रभु अपमानु समुझि उर दहेऊ।।
पाछिल दुखु न हृदयँ अस ब्यापा।जस यह भयउ महा परितापा।।
जद्यपि जग दारुन दुख नाना।सब तें कठिन जाति अवमाना।।
समुझि सो सतिहि भयउ अति क्रोधा।बहु बिधि जननीं कीन्ह प्रबोधा।।
pitā bhavana jaba gaī bhavānī.daccha trāsa kāhũ na sanamānī..
sādara bhalēhĩ milī eka mātā.bhaginī̃ milī̃ bahuta musukātā..
daccha na kachu pūchī kusalātā.satihi biloki jarē saba gātā..
satī̃ jāi dēkhēu taba jāgā.katahũ na dīkha saṃbhu kara bhāgā..
taba citta caṛhēu jō saṅkara kahēū.prabhu apamānu samujhi ura dahēū..
pāchila dukhu na hṛdayã asa byāpā.jasa yaha bhayau mahā paritāpā..
jadyapi jaga dāruna dukha nānā.saba tē̃ kaṭhina jāti avamānā..
samujhi sō satihi bhayau ati krōdhā.bahu bidhi jananī̃ kīnha prabōdhā..
যেতিয়া ভৱানী পিতৃগৃহত উপস্থিত হ'ল, দক্ষৰ ভয়ত কোনেও তেওঁক যথোচিত সন্মান জনোৱাৰ সাহস কৰিলে নহি। তথাপি তেওঁৰ মাতৃয়ে শ্ৰদ্ধাৰে তেওঁক স্বাগতম জনালে, আৰু ভগ্নীসকলো হাঁহি হাঁহি আহি লগলাগিল। দক্ষই তেওঁৰ কল্যাণৰ বিষয়ে একো নুসুধিলে; সতীক দেখাৰ লগে লগে তেওঁৰ সকলো অংগ জ্বলি উঠিল। সতীয়ে ভিতৰত সোমাই চাৰিওফালে চালে; তেতিয়া তেওঁ অনুভৱ কৰিলে - শম্ভুৰ বাবে কোনো ঠাই দিয়া হোৱা নাই। তেতিয়া তেওঁৰ মনত শংকৰে যি সতৰ্ক কৰিছিল সেয়া স্মৰণ হ'ল; প্ৰভুৰ অপমান বুলি বুজি তেওঁৰ হৃদয় জ্বলি উঠিল। পূৰ্বে এনে দুখ কেতিয়াও তেওঁৰ হৃদয়ত সোমাই পৰা নাছিল যিদৰে এই মহান পীড়াই কৰিলে। যদিও জগতত বহু ভয়ংকৰ দুখ আছে, তাৰ ভিতৰত আটাইতকৈ কঠিন হ'ল বংশৰ অপমান। এই কথা দেখি সতী ক্ৰোধেৰে জ্বলি উঠিল; তেওঁৰ মাতৃয়ে বহু উপায়েৰে তেওঁক উপদেশ দি সংযত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
দোহা 63
सिव अपमानु न जाइ सहि हृदयँ न होइ प्रबोध।सकल सभहि हठि हटकि तब बोलीं बचन सक्रोध।।63।।
siva apamānu na jāi sahi hṛdayã na hoi prabodha |sakala sabahi haṭhi haṭaki taba bolī̃ bacana sa-krodha ||63||
শিৱৰ অপমান সহা নাযায়, তেওঁৰ হৃদয় শান্ত নহয়। তেতিয়া তেওঁ সমস্ত সভাক দৃঢ়ভাবে নিবাৰণ কৰি ক্ৰোধেৰে এই কথাখিনি ক'লে।
চৌপাই 64.1-4
सुनहु सभासद सकल मुनिंदा।कही सुनी जिन्ह संकर निंदा।।
सो फलु तुरत लहब सब काहूँ।भली भाँति पछिताब पिताहूँ।।
संत संभु श्रीपति अपबादा।सुनिअ जहाँ तहँ असि मरजादा।।
काटिअ तासु जीभ जो बसाई।श्रवन मूदि न त चलिअ पराई।।
जगदातमा महेसु पुरारी।जगत जनक सब के हितकारी।।
पिता मंदमति निंदत तेही।दच्छ सुक्र संभव यह देही।।
तजिहउँ तुरत देह तेहि हेतू।उर धरि चंद्रमौलि बृषकेतू।।
अस कहि जोग अगिनि तनु जारा।भयउ सकल मख हाहाकारा।।
sunahu sabhāsada sakala munindā.kahī sunī jinha śaṅkara nindā..
so phalu turata lahaba saba kāhū̃.bhalī bhā̃ti pachitāba pitāhū̃..
santa sambhu śrīpati apabādā.suni-a jahā̃ tahā̃ asi marajādā..
kāṭi-a tāsu jībha jo basāī.śravaṇa mūdi na ta cali-a parāī..
jagadātamā mahesu purārī.jagata janaka saba ke hitakārī..
pitā mandamati nindata tehī.daccha śukra sambhava yaha dehī..
tajihaũ turata deha tehi hetū.ura dhari candramauli bṛṣaketū..
asa kahi joga agini tanu jārā.bhayau sakala makha hāhākārā..
শুনা সভাসদসকল, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল: যিয়ে শংকৰৰ নিন্দা কৰিছে বা শুনিছে - তেওঁ সকলোৱে সেই ফল তৎক্ষণাত ভোগ কৰিব; আনকি পিতৃয়েও গভীৰ অনুশোচনা কৰিব। সন্ত, শম্ভু বা শ্ৰীপতিৰ নিন্দা কৰা - য'তে ত'তে এনে কথা শুনা যায়, এয়াই শাস্ত্ৰীয় নিয়ম: যিয়ে এনে কথা মনত ৰাখে তেওঁৰ জিভা কাটি পেলাব লাগে; আৰু যদি সেয়া সম্ভৱ নহয়, তেন্তে কাণ বন্ধ কৰি সেই পথেৰে নগ'লে। মহেশ জগতৰ পৰমাত্মা, ত্ৰিপুৰৰ শত্ৰু; বিশ্বৰ পিতা, সকলোৰে হিতকামী। তথাপি মোৰ মন্দবুদ্ধিৰ পিতাই তেওঁৰ নিন্দা কৰে - এই শৰীৰ দক্ষৰ বীজৰ পৰা উৎপন্ন। সেই কাৰণে মই ইয়াক তৎক্ষণাত ত্যাগ কৰিম। চন্দ্ৰশিখৰ, বৃষকেতু প্ৰভুক হৃদয়ত ধাৰণ কৰি। এই কৈ যোগাগ্নিৰে তেওঁ নিজ শৰীৰ জ্বলাই দিলে; আৰু সমগ্ৰ যজ্ঞত হাহাকাৰৰ ধ্বনি উত্থিত হ'ল।
দোহা 64
सती मरनु सुनि संभु गन लगे करन मख खीस।जग्य बिधंस बिलोकि भृगु रच्छा कीन्हि मुनीस।।64।।
satī maranu suni sambhu gana lage karana makha khīsa |jagya bidhansa biloki bhṛgu racchā kīnhi munīsa ||64||
সতীৰ মৃত্যুৰ সংবাদ শুনি শম্ভুৰ গণসকলে যজ্ঞক উপহাস কৰি ধ্বংস কৰিবলৈ তাত ধাৱিল। যজ্ঞ বিধ্বস্ত হোৱা দেখি, দৰ্শনীৰ শিৰোমণি ঋষি ভৃগুৱে তাৰ ৰক্ষা কৰিবলৈ উদ্যোগ ল’লে।
চৌপাই 65.1-4
समाचार सब संकर पाए।बीरभद्रु करि कोप पठाए।।
जग्य बिधंस जाइ तिन्ह कीन्हा।सकल सुरन्ह बिधिवत फलु दीन्हा।।
भे जगबिदित दच्छ गति सोई।जसि कछु संभु बिमुख कै होई।।
यह इतिहास सकल जग जानी।ताते मैं संछेप बखानी।।
सतीं मरत हरि सन बरु मागा।जनम जनम सिव पद अनुरागा।।
तेहि कारन हिमगिरि गृह जाई।जनमीं पारबती तनु पाई।।
जब तें उमा सैल गृह जाईं।सकल सिद्धि संपति तहँ छाई।।
जहँ तहँ मुनिन्ह सुआश्रम कीन्हे।उचित बास हिम भूधर दीन्हे।।
samācāra saba śaṅkara pāe |bīrabhadru kari kopa paṭhāe ||
jagya bidhaṁsa jāi tinh kīnhā |sakala suranha bidhivata phalu dīnhā ||
bhe jagabidita daccha gati soī |jasi kachu saṁbhu bimukha kai hoī ||
yaha itihāsa sakala jaga jānī |tāte maiṁ saṁchepa bakhānī ||
satīṁ marata hari sana baru māgā |janama janama siva pada anurāgā ||
tehi kārana himagiri gṛha jāī |janamīṁ pārabatī tanu pāī ||
jaba teṁ umā saila gṛha jāīṁ |sakala siddhi saṁpati tahaṁ chāī ||
jahaṁ tahaṁ muninha su-āśrama kīnhe |ucita bāsa hima bhūdhara dīnhe ||
সকলো সংবাদ শংকৰে পালে; আৰু ক্ৰোধত তেওঁ বীৰভদ্ৰক প্ৰেৰণ কৰিলে। তেওঁ গৈ সেই যজ্ঞ ধ্বংস কৰিলে, আৰু সকলো দেৱতাক তেওঁলোকৰ যথোচিত ফল দিলে। এইদৰে দক্ষৰ পৰিণাম জগতত বিখ্যাত হ'ল - শম্ভুৰ পৰা মুখ ঘুৰোৱা যাৰ তেনে ব্যক্তিৰ এনেই অন্ত হয়। এই প্ৰাচীন কাহিনী সমগ্ৰ জগতে জানে; সেয়ে মই সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰিলো। সতীয়ে মৃত্যুশয্যাত হৰিৰ পৰা বৰ বিচাৰিলে: জন্মে জন্মে শিৱৰ চৰণত মোৰ প্ৰেম অটুট থাকক। সেই কাৰণে তেওঁ হিমগিৰিৰ গৃহলৈ গ'ল আৰু শৰীৰ লৈ পাৰ্বতী হিচাপে জন্মিলে। যেতিয়াৰ পৰা উমা পৰ্বতগৃহলৈ আহিল, তেতিয়াৰ পৰা সকলো সিদ্ধি আৰু সম্পদ তাত বিয়পি পৰিল। ইফালে সিফালে মুনিসকলে সুন্দৰ আশ্ৰম নিৰ্মাণ কৰিলে; হিমালয়ে তেওঁলোকক উপযুক্ত বাসস্থান দিলে।
দোহা 65
सदा सुमन फल सहित सब द्रुम नव नाना जाति।प्रगटीं सुंदर सैल पर मनि आकर बहु भाँति।।65।।
sadā sumana phala sahita saba druma nava nānā jāti |pragaṭīṁ sundara saila para mani ākara bahu bhā̃ti ||65||
সদায় বৃক্ষসমূহ মনোহৰ পুষ্পে-পল্লবে আৰু নব-নব, নানাবিধ ফলৰে ভাৰাক্ৰান্ত আছিল; আৰু সেই সুশোভিত পৰ্বতত বহুবিধ ৰত্নৰ খনি-খনিজ নানা ৰূপে প্ৰকাশ পাই উঠিল।
চৌপাই 66.1-4
सरिता सब पुनित जलु बहहीं।खग मृग मधुप सुखी सब रहहीं।।
सहज बयरु सब जीवन्ह त्यागा।गिरि पर सकल करहिं अनुरागा।।
सोह सैल गिरिजा गृह आएँ।जिमि जनु रामभगति के पाएँ।।
नित नूतन मंगल गृह तासू।ब्रह्मादिक गावहिं जसु जासू।।
नारद समाचार सब पाए।कौतुकहीं गिरि गेह सिधाए।।
सैलराज बड़ आदर कीन्हा।पद पखारि बर आसनु दीन्हा।।
नारि सहित मुनि पद सिरु नावा।चरन सलिल सबु भवनु सिंचावा।।
निज सौभाग्य बहुत गिरि बरना।सुता बोलि मेली मुनि चरना।।
saritā saba punita jalu bahahīṁ |khaga mr̥ga madhupa sukhī saba rahahīṁ ||
sahaja bayaru saba jīvanha tyāgā |giri para sakala karahiṁ anurāgā ||
soha saila girijā gr̥ha āeṁ |jimi janu rāma-bhagati ke pāeṁ ||
nita nūtana maṅgala gr̥ha tāsū |brahmādika gāvahiṁ jasu jāsū ||
nārada samācāra saba pāe |kautukahīṁ giri gehi sidhāe ||
sailarāja baṛa ādara kīnhā |pada pakhāri bara āsanu dīnhā ||
nāri sahita muni pada siru nāvā |carana salila sabu bhavanu siṁcāvā ||
nija saubhāgya bahuta giri baranā |sutā boli melī muni caranā ||
সকলো নদী পৱিত্ৰ জলেৰে বৈ গ'ল; চৰাই, জন্তু আৰু মৌমাখি - সকলোৱে আনন্দেৰে বাস কৰিলে। প্ৰতিটো প্ৰাণীয়ে স্বাভাৱিক শত্ৰুতা ত্যাগ কৰিলে; পৰ্বতত সকলোৱে পৰস্পৰ প্ৰেমত বান্ধ খালে। গিৰিজাই যেতিয়া ঘৰলৈ আহিল সেই শৃংগ জিলিকি উঠিল, যেনে কোনোবাই ৰামভক্তিৰ ধন লাভ কৰিছে। দিনে দিনে নতুন মঙ্গল সেই গৃহত পৰিপূৰ্ণ হ'ল; ব্ৰহ্মা আৰু দেৱতাসকলে তেওঁৰ যশ গাই গালে। নাৰদে সমগ্ৰ সংবাদ জানিলে, আৰু কৌতূহলত পৰ্বতগৃহলৈ যাত্ৰা কৰিলে। পৰ্বতৰ অধিপতিয়ে তেওঁক মহান সন্মান জনালে - তেওঁৰ ভৰি ধুই উত্তম আসন দিলে। পত্নী সহ তেওঁ মুনিৰ চৰণত মস্তক নমালে; চৰণোদকেৰে সমগ্ৰ ভৱন ছটিয়ালে। পৰ্বতে নিজৰ সৌভাগ্যৰ কথা বহুত ক'লে, কন্যাক মাতি মুনিৰ চৰণত উপৱিষ্ট কৰিলে।
দোহা 66
त्रिकालग्य सर्बग्य तुम्ह गति सर्बत्र तुम्हारि।कहहु सुता के दोष गुन मुनिबर हृदयँ बिचारि।।66।।
trikālagya sarbagya tumha gati sarbatra tumhāri |kahahu sutā ke doṣa guna munibara hṛdayã bicāri ||66||
ত্রিকালজ্ঞ, সৰ্বজ্ঞ তুমি, তোমাৰ গতি সৰ্বত্ৰ বিৰাজমান। হে মুনিবৰ, হৃদয়ত বিচাৰ কৰি মোৰ জীয়ৰীৰ দোষ আৰু গুণ কওঁক।
চৌপাই 67.1-4
कह मुनि बिहसि गूढ़ मृदु बानी।सुता तुम्हारि सकल गुन खानी।।
सुंदर सहज सुसील सयानी।नाम उमा अंबिका भवानी।।
सब लच्छन संपन्न कुमारी।होइहि संतत पियहि पिआरी।।
सदा अचल एहि कर अहिवाता।एहि तें जसु पैहहिं पितु माता।।
होइहि पूज्य सकल जग माहीं।एहि सेवत कछु दुर्लभ नाहीं।।
एहि कर नामु सुमिरि संसारा।त्रिय चढ़हहिं पतिब्रत असिधारा।।
सैल सुलच्छन सुता तुम्हारी।सुनहु जे अब अवगुन दुइ चारी।।
अगुन अमान मातु पितु हीना।उदासीन सब संसय छीना।।
kaha muni bihasi gūṛha mṛdu bānī |sutā tumhāri sakala guna khānī ||
sundara sahaja susīla sayānī |nāma umā aṁbikā bhavānī ||
saba lacchana saṁpanna kumārī |hoihi saṁtata piyahi piārī ||
sadā acala ehi kara ahi-vātā |ehi teṁ jasu paihahiṁ pitu mātā ||
hoihi pūjya sakala jaga māhīṁ |ehi sevata kachu durlabha nāhīṁ ||
ehi kara nāmu sumiri saṁsārā |triy caṛhahahiṁ patibrata asi-dhārā ||
saila sulacchana sutā tumhārī |sunahu je aba avaguna dui cārī ||
aguna amāna mātu pitu hīnā |udāsīna saba saṁsaya chīnā ||
মুনিয়ে হাঁহি কোমল আৰু গূঢ় বাণীত ক'লে: তোমাৰ কন্যা সকলো গুণৰ খনি। সুন্দৰী, স্বাভাৱিক কোমল, সুশীল, বিচাৰবান; তাইৰ নাম উমা, অম্বিকা, ভৱানী। কুমাৰী সকলো শুভ লক্ষণেৰে সম্পন্ন, আৰু তাই সদা স্বামীৰ প্ৰিয় হ'ব। তাইৰ বৈবাহিক অৱস্থা চিৰকাল অচল থাকিব, আৰু তাইৰ দ্বাৰা পিতা-মাতাই যশ লাভ কৰিব। তাই সমগ্ৰ জগতত পূজ্য হ'ব, আৰু যিয়ে তাইক সেৱা কৰে তাৰ বাবে একো দুৰ্লভ নহয়। তাইৰ নাম স্মৰণ কৰি সংসাৰৰ নাৰীসকলে পতিব্ৰতা ধৰ্মৰ তৰোৱালৰ ধাৰত আৰোহণ কৰিব। হে হিমালয়, তোমাৰ কন্যা সুলক্ষণ সম্পন্ন; কিন্তু এতিয়া শুনা তাইৰ দুই-চাৰিটা দোষ। তাইৰ স্বামী হ'ব গুণহীন, সন্মানহীন, মাতা-পিতাহীন, উদাসীন, আৰু সকলো সংশয়মুক্ত।
দোহা 67
जोगी जटिल अकाम मन नगन अमंगल बेष।अस स्वामी एहि कहँ मिलिहि परी हस्त असि रेख।।67।।
jogī jaṭila akāma mana nagana amaṅgala beṣa |asa svāmī ehi kahaṁ milihi parī hasta asi rekh ||67||
জটাধাৰী যোগী, নিষ্কাম মন, নগ্ন আৰু অমঙ্গল বেশ - এনে স্বামী তেওঁ পাব, কিয়নো তেওঁৰ হাতত এনে ৰেখা আছে।
চৌপাই 68.1-4
सुनि मुनि गिरा सत्य जियँ जानी।दुख दंपतिहि उमा हरषानी।।
नारदहुँ यह भेदु न जाना।दसा एक समुझब बिलगाना।।
सकल सखीं गिरिजा गिरि मैना।पुलक सरीर भरे जल नैना।।
होइ न मृषा देवरिषि भाषा।उमा सो बचनु हृदयँ धरि राखा।।
उपजेउ सिव पद कमल सनेहू।मिलन कठिन मन भा संदेहू।।
जानि कुअवसरु प्रीति दुराई।सखी उछँग बैठी पुनि जाई।।
झूठि न होइ देवरिषि बानी।सोचहि दंपति सखीं सयानी।।
उर धरि धीर कहइ गिरिराऊ।कहहु नाथ का करिअ उपाऊ।।
suni muni girā satya jiyã jānī |dukha daṁpatihi umā haraṣānī ||
nārada-hũ yaha bheda na jānā |dasā eka samujhaba bilagānā ||
sakala sakhī̃ girijā giri mainā |pulaka sarīra bhare jala nainā ||
hoi na mṛṣā devarṣi bhāṣā |umā so bacanu hṛdayã dhari rākhā ||
upajeu siva pada kamala sanehū |milana kaṭhina mana bhā sandehū ||
jāni ku-avasaru prīti durāī |sakhī uchaṅga baiṭhī puni jāī ||
jhūṭhi na hoi devarṣi bānī |socahi daṁpati sakhī̃ sayānī ||
ura dhari dhīra kahai girirāū |kahahu nātha kā kari'a upāū ||
মুনিৰ কথা শুনি আৰু হৃদয়ত সত্য বুলি জানি দম্পতিয়ে দুঃখ পালে, কিন্তু উমা আনন্দিত হ'ল। নাৰদেও এই ৰহস্য নুবুজিলে, কাৰণ প্ৰত্যেকৰ অৱস্থা একে আছিল, কিন্তু কাৰণ ভিন্ন আছিল। সকলো সখী, গিৰিজা, গিৰি আৰু মৈনা, শৰীৰত ৰোমাঞ্চিত হ'ল আৰু চকুত জল ভৰিল। দেৱৰ্ষিৰ বাক্য মিথ্যা হ'ব নোৱাৰে, উমাই সেই বাক্য হৃদয়ত ধৰি ৰাখিলে। শিৱৰ পদপদ্মৰ প্ৰতি তেওঁৰ প্ৰেম জন্মালে, কিন্তু মনত সন্দেহ হ'ল যে তেওঁৰ সৈতে মিলন কঠিন। অনুপযুক্ত সময় বুজি তেওঁ প্ৰেম গোপন কৰিলে আৰু তাৰ পিছত এগৰাকী সখীৰ কোলাত গৈ বহিলে। দেৱৰ্ষিৰ বাক্য মিথ্যা নহ'ব, সেয়ে দম্পতি আৰু বিচক্ষণ সখীসকল চিন্তিত হ'ল। হৃদয়ত ধৈৰ্য ধৰি গিৰিৰাজে ক'লে, কওক প্ৰভু, কি উপায় কৰা উচিত?
দোহা 68
कह मुनीस हिमवंत सुनु जो बिधि लिखा लिलार।देव दनुज नर नाग मुनि कोउ न मेटनिहार।।68।।
kaha munīsa himavanta sunu jo bidhi likhā lilāra |deva danuja nara nāga muni kou na meṭanihāra ||68||
প্ৰভাৱশালী ঋষিয়ে ক’লে, “হে হিমৱান, শুনা: বিধাতাই যি কপালত লিখি থৈছে—দেৱ হওক বা দানৱ, মানুহ হওক বা নাগ, আনকি ঋষিও হওক—কোনেও তাক মচিব নোৱাৰে।”
চৌপাই 69.1-4
तदपि एक मैं कहउँ उपाई।होइ करै जौं दैउ सहाई।।
जस बरु मैं बरनेउँ तुम्ह पाहीं।मिलहि उमहि तस संसय नाहीं।।
जे जे बर के दोष बखाने।ते सब सिव पहि मैं अनुमाने।।
जौं बिबाहु संकर सन होई।दोषउ गुन सम कह सबु कोई।।
जौं अहि सेज सयन हरि करहीं।बुध कछु तिन्ह कर दोषु न धरहीं।।
भानु कृसानु सर्ब रस खाहीं।तिन्ह कहँ मंद कहत कोउ नाहीं।।
सुभ अरु असुभ सलिल सब बहई।सुरसरि कोउ अपुनीत न कहई।।
समरथ कहुँ नहिं दोषु गोसाई।रबि पावक सुरसरि की नाई।।
tadapi eka maiṁ kahauṁ upāī.hoi karai jauṁ daiu sahāī..
jasa baru maiṁ baraneuṁ tumha pāhīṁ.milahi umahi tasa saṁsaya nāhīṁ..
je-je bara ke doṣa bakhāne.te saba siva pahi maiṁ anumāne..
jauṁ bibāhu saṅkara sana hoī.doṣau guna sama kaha sabu koī..
jauṁ ahi seja sayana hari karahīṁ.budha kachu tinh kara doṣu na dharahīṁ..
bhānu kṛsānu sarba rasa khāhīṁ.tinh kahaṁ manda kahata kou nāhīṁ..
subha aru asubha salila saba bahī.surasari kou apunīta na kahī..
samaratha kahuṁ nahiṁ doṣu gosāī.rabi pāvaka surasari kī nāī..
তথাপি মই এটা উপায় ক'ম - যদি প্ৰভু সহায় কৰে, তেন্তে সেয়া সম্ভৱ হ'ব। যেনেদৰে মই তোমাক বৰ বৰ্ণনা কৰিছো, তেনেদৰে উমাই নিশ্চয় তেওঁক লাভ কৰিব; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। বিবাহত যি যি দোষ কোৱা হৈছে, সেয়া সকলো মই শিৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি অনুমান কৰো। যদি শংকৰৰ সৈতে বিবাহ হয়, তেন্তে দোষ আৰু গুণ সকলোৱে একেলগে কয়। যদি হৰি সৰ্পশয্যাত শয়ন কৰে, জ্ঞানীসকলে তাৰ বাবে কোনো দোষ নিদিয়ে। সূৰ্য আৰু অগ্নিয়ে সকলো প্ৰকাৰৰ ৰস ভক্ষণ কৰে; তথাপি কোনোৱে তেওঁলোকক হীন নকয়। সকলো জল, পৱিত্ৰ আৰু অপৱিত্ৰ, স্বৰ্গীয় নদীত বৈ যায়; আৰু কোনোৱে গংগাক অশুচি নকয়। সৰ্বশক্তিমান প্ৰভুত কোনো দোষ নাই - সূৰ্য, অগ্নি আৰু পৱিত্ৰ গংগাৰ দৰে।
দোহা 69
जौं अस हिसिषा करहिं नर जड़ि बिबेक अभिमान।परहिं कलप भरि नरक महुँ जीव कि ईस समान।।69।।
jaũ asa hisiṣā karahiṃ nara jaṛi bibeka abhimāna |parahiṃ kalapa bhari naraka mahũ jīva ki īsa samāna ||69||
যদি বিবেকহীন অহংকাৰী মূঢ় মানুহে এনেকৈ ঈৰ্ষা কৰে, তেন্তে তেওঁলোক এক সম্পূৰ্ণ কল্পকাল নৰকত পৰে। জীৱ কেতিয়াও ঈশ্বৰৰ সমান হ'ব পাৰে নে?
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार शिव-अपमान-निवारण, नाम-निष्ठा की दृढ़ता, और अहंकार-क्षय का फल कहा जाता है। ‘राम नाम’ का शिव-स्मरण सुनकर श्रोता के भीतर शैव-वैष्णव-भेद मिटता है और भक्ति में स्थैर्य आता है—यही इस अंश की साधना-फलश्रुति मानी जाती है।
सामान्यतः शैव-वैष्णव समन्वय हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘ॐ नमः शिवाय’ का जप-सम्पुट लोक-परम्परा में जोड़ा जाता है; मानस-पाठ में अधिक प्रचलित नाम-सम्पुट ही माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 7 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
