Prakarana 35
सोपान-प्रथम: ‘श्रद्धा का जन्म’ और ‘सम्बन्ध-स्थापन’ का द्वार। बालकाण्ड में भक्ति का अंकुर ‘सगुण-लीला’ के माध्यम से हृदय में उतरता है—गुरु, कुल, समाज, और विवाह-समारोह जैसे लोक-आधारों को ‘ईश्वर-सान्निध्य’ की सीढ़ी बनाकर। यहाँ जनक–दशरथ संवाद और अवध-प्रवेश का उत्सव साधक को यह सिखाता है कि विनय, प्रेम, मर्यादा और मंगल-आचार स्वयं मुक्ति-पथ के साधन हैं; ‘लोक’ (रीति) और ‘वेद’ (नीति) एक ही राम-तत्त्व में समाहित हैं।
अस्मिन् खण्ड-खण्डितेऽंशे (दोहा ३४०–३४९ परितः) रस-प्रधानता ‘शृङ्गार’ ‘हर्ष’ इत्येतयोः, किन्तु तयोः आधारः ‘भक्ति-रस’ एव। जनकस्य विनयः, दशरथस्य स्नेहः, मुनि-मण्डल्यै प्रणामः, अवध-नगरस्य मङ्गल-सज्जा—एते सर्वे न केवलं बाह्य-उत्सवाः, अपि तु ‘अन्तःकरण-शुद्धेः’ नाट्य-विधानम्। तुलसीदासः लोक-रीतीः (आरती, परिछन, दानम्, अलङ्कार-सज्जा) धर्म-रचनां करोति; समाजस्य सामूहिकी प्रसन्नता ‘सत्सङ्गस्य’ विस्तारः, यत्र राम-दर्शनं ‘नयन-फलम्’ ‘समस्त-सुख-मूलम्’ इति घोष्यते। निरगुण-ब्रह्मणः दुर्गमा महिमा (नेति-नेति) अपि अस्मिन्नेव प्रसङ्गे स्थाप्यते, यत् साधकः बोधयेत्—सगुण-रूपस्य माधुर्यं निरगुणस्यैव परिपूर्णाभिव्यक्तिः। एवं बालकाण्डस्यायं सोपानः ‘प्रेम-विनय’ं साधनां कृत्वा परेषां चरणानां कृते चित्तं कोमलं नम्रं चैकाग्रं करोति।
Verses
चौपाई 340.1-4
नृप करि बिनय महाजन फेरे।सादर सकल मागने टेरे।।
भूषन बसन बाजि गज दीन्हे।प्रेम पोषि ठाढ़े सब कीन्हे।।
बार बार बिरिदावलि भाषी।फिरे सकल रामहि उर राखी।।
बहुरि बहुरि कोसलपति कहहीं।जनकु प्रेमबस फिरै न चहहीं।।
पुनि कह भूपति बचन सुहाए।फिरिअ महीस दूरि बड़ि आए।।
राउ बहोरि उतरि भए ठाढ़े।प्रेम प्रबाह बिलोचन बाढ़े।।
तब बिदेह बोले कर जोरी।बचन सनेह सुधाँ जनु बोरी।।
करौ कवन बिधि बिनय बनाई।महाराज मोहि दीन्हि बड़ाई।।
nṛpa kari binaya mahājana phere |sādara sakala māgane ṭere ||
bhūṣana basana bāji gaja dīnhe |prema poṣi ṭhāṛhe saba kīnhe ||
bāra bāra biridāvali bhāṣī |phire sakala rāmahi ura rākhī ||
bahuri bahuri kosalapati kahahīṁ |janaku premabasa phirai na cahahīṁ ||
puni kaha bhūpati bacana suhāe |phiria mahīsa dūri baṛi āe ||
rāu bahori utari bhae ṭhāṛhe |prema prabāha bilocana bāṛhe ||
taba bideha bole kara jorī |bacana saneha sudhā̃ janu borī ||
karau kavana bidhi binaya banāī |mahārāja mohi dīnhi baṛāī ||
नृपः दशरथः प्रधाननागरिकान् प्रार्थयित्वा प्रत्यावर्तयत्; पुनः सर्वान् याचकान् आदरेण समाहूय स्थापयति स्म। तेभ्यः आभरणानि वस्त्राणि अश्वान् गजान् च दत्त्वा, प्रेम्णा तान् पोषयित्वा सर्वान् सन्तुष्टान् अतिष्ठयत्। पुनः पुनः तस्य स्तुतिं कृत्वा सर्वे रामं हृदि धारयित्वा प्रत्यावर्तन्त। पुनः पुनः कोसलपतिः जनकं प्रत्यावर्तितुं प्रार्थयते स्म; परन्तु जनकः प्रेमवशं गतः सन् प्रत्यावर्तितुं न इच्छति स्म। ततः राजा मधुराणि वचनानि अवोचत्: 'हे भूपते, भवान् दूरतः आगतः; अधुना प्रत्यावर्तताम्।' ततः राजा दशरथः रथात् अवतीर्य तिष्ठति स्म, तस्य नयनयोः प्रेम प्रवाहः वर्धते स्म। ततः विदेहपतिः करौ संयम्य अवदत्, तस्य वचनानि इव प्रेमामृतेन अवप्लुतानि। 'कथं विनयं कुर्वाणि? हे महाराज, भवान् महतीं गरिमां मे प्रदत्तवान्।'
दोहा 340
कोसलपति समधी सजन सनमाने सब भाँति।मिलनि परसपर बिनय अति प्रीति न हृदयँ समाति।।340।।
kosalapati samadhī sajana sanamāne saba bhā̃ti |milani parasapara binaya ati prīti na hṛdayã samāti ||340||
कोसलपतिः स्वसमधीं जनकं स्वबान्धवान् च सर्वप्रकारेण सम्मानयत्। परस्परमिलने च अतिविनयः आसीत्, हृदये च प्रीतिः न समायाति।
चौपाई 341.1-4
मुनि मंडलिहि जनक सिरु नावा।आसिरबादु सबहि सन पावा।।
सादर पुनि भेंटे जामाता।रूप सील गुन निधि सब भ्राता।।
जोरि पंकरुह पानि सुहाए।बोले बचन प्रेम जनु जाए।।
राम करौ केहि भाँति प्रसंसा।मुनि महेस मन मानस हंसा।।
करहिं जोग जोगी जेहि लागी।कोहु मोहु ममता मदु त्यागी।।
ब्यापकु ब्रह्मु अलखु अबिनासी।चिदानंदु निरगुन गुनरासी।।
मन समेत जेहि जान न बानी।तरकि न सकहिं सकल अनुमानी।।
महिमा निगमु नेति कहि कहई।जो तिहुँ काल एकरस रहई।।
muni maṁḍalihi janaka siru nāvā |āsirabādu sabahi sana pāvā ||
sādara puni bheṁṭe jāmātā |rūpa sīla guna nidhi saba bhrātā ||
jori paṁkaruha pāni suhāe |bole bacana prema janu jāe ||
rāma karau kehi bhā̃ti prasaṁsā |muni mahesa mana mānasa haṁsā ||
karahiṁ joga jogī jehi lāgī |kohu mohu mamatā madu tyāgī ||
byāpaku brahmu alakhu abināsī |cidānaṁdu niraguna gunarāsī ||
mana sameta jehi jāna na bānī |taraki na sakahiṁ sakala anumānī ||
mahimā nigamu neti kahi kahaī |jo tihũ kāla ekarasa rahaī ||
जनकः मुनिमण्डलाय शिरः नतम् अकरोत्, सर्वेभ्यः च आशीर्वादम् अलभत। ततः सः श्रद्धया जामातॄन् आलिङ्गत, ये चत्वारः भ्रातरः रूप-शील-गुणानां निधयः आसन्। स्वस्य सुन्दरौ पङ्कजहस्तौ संयोज्य सः प्रेमजानीव वचनानि अवोचत्। "हे राम, अहं त्वां कथं स्तौमि? त्वं मुनीनां महेशस्य च मनसः मानससरोवरे हंसः असि।" "ये योगिनः क्रोध-मोह-ममता-मदानि त्यक्त्वा योगं अभ्यसन्ति, ते तव एव कृते तथा कुर्वन्ति।" "त्वं व्यापकं ब्रह्म असि, अदृश्यम् अविनाशि च, चिदानन्दः, निर्गुणः, गुणराशिः च।" "वाणी मनसा सह त्वां न जानाति, सर्वे अनुमानिनः अपि तर्केण त्वां न ज्ञातुं शक्नुवन्ति।" "वेदाः तव महिमानं नेति नेति इति कथयन्ति; त्वं त्रिषु कालेषु एकरसः तिष्ठसि।"
दोहा 341
नयन बिषय मो कहुँ भयउ सो समस्त सुख मूल।सबइ लाभु जग जीव कहँ भएँ ईसु अनुकुल।।341।।
nayana biṣaya mo kahũ bhayau so samasta sukha mūla |sabai lābhu jaga jīva kahã bhaẽ īsu anukula ||341||
यः सर्वसुखानां मूलं सः मम नयनयोर्विषयोऽभवत्। ईश्वरे चानुकूले सति जगति सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः सर्वे लाभाः प्राप्नुवन्ति।
चौपाई 342.1-4
सबहि भाँति मोहि दीन्हि बड़ाई।निज जन जानि लीन्ह अपनाई।।
होहिं सहस दस सारद सेषा।करहिं कलप कोटिक भरि लेखा।।
मोर भाग्य राउर गुन गाथा।कहि न सिराहिं सुनहु रघुनाथा।।
मै कछु कहउँ एक बल मोरें।तुम्ह रीझहु सनेह सुठि थोरें।।
बार बार मागउँ कर जोरें।मनु परिहरै चरन जनि भोरें।।
सुनि बर बचन प्रेम जनु पोषे।पूरनकाम रामु परितोषे।।
करि बर बिनय ससुर सनमाने।पितु कौसिक बसिष्ठ सम जाने।।
बिनती बहुरि भरत सन कीन्ही।मिलि सप्रेमु पुनि आसिष दीन्ही।।
sabahi bhā̃ti mohi dīnhi baṛāī |nija jana jāni līnha apanāī ||
hohiṁ sahasa dasa sārada seṣā |karahiṁ kalapa koṭika bhari lekhā ||
mora bhāgya rāura guna gāthā |kahi na sirāhiṁ sunahu raghunāthā ||
mai kachu kahaũ eka bala moreṁ |tumha rījhahu saneha suṭhi thoreṁ ||
bāra bāra māgaũ kara joreṁ |manu pariharai carana jani bhoreṁ ||
suni bara bacana prema janu poṣe |pūranakāma rāmu paritoṣe ||
kari bara binaya sasura sanamāne |pitu kausika basiṣṭha sama jāne ||
binatī bahuri bharata sana kīnhī |mili sapremu puni āsiṣa dīnhī ||
सर्वप्रकारेण मां मानं प्रदत्तवान् असि, स्वसेवकं ज्ञात्वा मां स्वीकृतवान् असि। यदि दशसहस्राणि सरस्वत्यः शेषाः च भवेयुः, कोटिकल्पानि यावत् लेखां कुर्युः, तदापि मम भाग्यं तव च गुणकथां कथयित्वा समापयितुं न शक्ताः स्युः, शृणु हे रघुनाथ। अहं किञ्चित् वदामि, मम एकं बलं अस्ति, यत् त्वम् अत्यल्पेन स्नेहेनापि प्रसन्नो भवसि। पुनः पुनः करौ संयम्य अहं एतत् प्रार्थये, यत् मम मनः कदापि भ्रमेणापि तव चरणौ न त्यजेत्। एतानि उत्तमानि वचनानि श्रुत्वा, प्रेम्णा इव पोषितः, पूर्णकामः रामः तुष्टः अभवत्। उत्तमविनयेन स्वश्वशुरं सम्मानयामास, तं स्वपितृवत्, कौशिकवत्, वसिष्ठवत् च ज्ञात्वा। ततः भरतं प्रति विनतीं अकरोत्, प्रेम्णा मिलित्वा पुनः जनकः आशीर्वादं प्रायच्छत्।
दोहा 342
मिले लखन रिपुसूदनहि दीन्हि असीस महीस।भए परस्पर प्रेमबस फिरि फिरि नावहिं सीस।।342।।
mile lakhana ripusūdanahi dīnhi asīsa mahīsa |bhae paraspara premabasa phiri phiri nāvahiṁ sīsa ||342||
लक्ष्मणः शत्रुघ्नश्च राजानं जनकं मिलित्वा तेन आशीर्वादः प्रदत्तः। परस्परं प्रेमवशीभूतौ पुनः पुनः शिरः नमन्तौ स्तः।
चौपाई 343.1-4
बार बार करि बिनय बड़ाई।रघुपति चले संग सब भाई।।
जनक गहे कौसिक पद जाई।चरन रेनु सिर नयनन्ह लाई।।
सुनु मुनीस बर दरसन तोरें।अगमु न कछु प्रतीति मन मोरें।।
जो सुखु सुजसु लोकपति चहहीं।करत मनोरथ सकुचत अहहीं।।
सो सुखु सुजसु सुलभ मोहि स्वामी।सब सिधि तव दरसन अनुगामी।।
कीन्हि बिनय पुनि पुनि सिरु नाई।फिरे महीसु आसिषा पाई।।
चली बरात निसान बजाई।मुदित छोट बड़ सब समुदाई।।
रामहि निरखि ग्राम नर नारी।पाइ नयन फलु होहिं सुखारी।।
bāra bāra kari binaya baṛāī |raghupati cale saṁga saba bhāī ||
janaka gahe kausika pada jāī |carana renu sira nayananha lāī ||
sunu munīsa bara darasana toreṁ |agamu na kachu pratīti mana moreṁ ||
jo sukhu sujasu lokapati cahahīṁ |karata manoratha sakucata ahahīṁ ||
so sukhu sujasu sulabha mohi svāmī |saba sidhi tava darasana anugāmī ||
kīnhi binaya puni puni siru nāī |phire mahīsu āsiṣā pāī ||
calī barāta nisāna bajāī |mudita choṭa baṛa saba samudāī ||
rāmahi nirakhi grāma nara nārī |pāi nayana phalu hohiṁ sukhārī ||
पुनः पुनः विनयं प्रशंसाञ्च कृत्वा रघुपतिः सर्वभ्रातृभिः सह प्रस्थितवान्। जनकः गत्वा कौशिकस्य पादौ गृहीतवान्, तस्य पादरजः शिरसि नयनयोश्च लगाय। शृणु मुनिश्रेष्ठ, भवतः दर्शनात् मम मनसि प्रतीतिः अस्ति यत् किमपि अगम्यं नास्ति। यत् सुखं यशश्च लोकपालाः इच्छन्ति, तस्य मनोरथस्य कथने अपि सकुचन्ति, तत् सुखं यशश्च मह्यं सुलभं भवति स्वामिन्; सर्वाः सिद्धयः भवतः दर्शनमनुवर्तन्ते। पुनः पुनः शिरः नत्वा विनयं कृतवान्, आशीर्वादं प्राप्य च राजा प्रत्यावृत्तः। बरात् नगाडिकाः वादयन्ती प्राचलत, समग्रः समुदायः लघुमहत्सु सर्वेषु आनन्दितः आसीत्। रामम् अवलोक्य ग्रामस्य नरनार्यः नयनयोः फलं प्राप्य सुखिताः अभवन्।
दोहा 343
बीच बीच बर बास करि मग लोगन्ह सुख देत।अवध समीप पुनीत दिन पहुँची आइ जनेत।।343।।
bīca bīca bara bāsa kari maga loganha sukha deta |avadha samīpa punīta dina pahũcī āi janeta ||343||
मध्ये मध्ये उत्तमेषु स्थानेषु विश्रामं कृत्वा मार्गस्य जनानां सुखं दत्त्वा, अयोध्यायाः समीपे पुण्यदिने विवाहयात्रा समाप्राप्ता।
चौपाई 344.1-4
हने निसान पनव बर बाजे।भेरि संख धुनि हय गय गाजे।।
झाँझि बिरव डिंडमीं सुहाई।सरस राग बाजहिं सहनाई।।
पुर जन आवत अकनि बराता।मुदित सकल पुलकावलि गाता।।
निज निज सुंदर सदन सँवारे।हाट बाट चौहट पुर द्वारे।।
गलीं सकल अरगजाँ सिंचाई।जहँ तहँ चौकें चारु पुराई।।
बना बजारु न जाइ बखाना।तोरन केतु पताक बिताना।।
सफल पूगफल कदलि रसाला।रोपे बकुल कदंब तमाला।।
लगे सुभग तरु परसत धरनी।मनिमय आलबाल कल करनी।।
hane nisāna panava bara bāje |bheri saṁkha dhuni haya gaya gāje ||
jhā̃jhi birava ḍiṁḍamīṁ suhāī |sarasa rāga bājahiṁ sahanāī ||
pura jana āvata akani barātā |mudita sakala pulakāvali gātā ||
nija nija suṁdara sadana sãvāre |hāṭa bāṭa cauhaṭa pura dvāre ||
galīṁ sakala aragajā̃ siṁcāī |jahã tahã caukeṁ cāru purāī ||
banā bajāru na jāi bakhānā |torana ketu patāka bitānā ||
saphala pūgaphala kadali rasālā |rope bakula kadaṁba tamālā ||
lage subhaga taru parasata dharanī |manimaya ālabāla kala karanī ||
निसानाः वादिताः, उत्तमाः पनवाः च वादिताः, भेरीशङ्खध्वनिः प्रतिनादितः, अश्वाः गजाश्च चिक्कुरुतः। झाझिकाः महाशृङ्गाः सुन्दराश्च डिण्डिमाः वादिताः, सहनाय्यश्च मधुररागेषु वादिताः। नगरजनाः बरातः आगच्छतीति श्रुत्वा सर्वे हर्षिताः अभवन्, तेषां गात्रेषु पुलकावलिः सम्भूता। स्वस्वसुन्दरगृहाणि अलङ्कृतवन्तः, हाट्टपथचत्वरनगरद्वाराणि च। सर्वासु वीथीषु सुगन्धिद्रवेण सिञ्चितम्, तत्र तत्र च सुन्दराणि चतुरस्राणि रचितानि। अलङ्कृतः बाजारः वर्णयितुं न शक्यः, तोरणैः केतुभिः पताकाभिः वितानैश्च। सफलाः पूगफलकदलीरसालाः रोपिताः, बकुलकदम्बतमालवृक्षाश्च। सुभगाः वृक्षाः भूमिं स्पृश्य लग्नाः अभवन्, मणिमयेषु कलात्मकेषु आलबालेषु स्थापिताः।
दोहा 344
बिबिध भाँति मंगल कलस गृह गृह रचे सँवारि।सुर ब्रह्मादि सिहाहिं सब रघुबर पुरी निहारि।।344।।
bibidha bhā̃ti maṁgala kalasa gṛha gṛha race sãvāri |sura brahmādi sihāhiṁ saba raghubara purī nihāri ||344||
गृहे गृहे विविधप्रकाराः मङ्गलकलशाः सुसज्जिताः संस्थापिताः। सुरब्रह्मादयः सर्वे रघुश्रेष्ठस्य पुरीं प्रेक्ष्य उत्कण्ठां प्राप्तवन्तः।
चौपाई 345.1-4
भूप भवन तेहि अवसर सोहा।रचना देखि मदन मनु मोहा।।
मंगल सगुन मनोहरताई।रिधि सिधि सुख संपदा सुहाई।।
जनु उछाह सब सहज सुहाए।तनु धरि धरि दसरथ दसरथ गृहँ छाए।।
देखन हेतु राम बैदेही।कहहु लालसा होहि न केही।।
जुथ जूथ मिलि चलीं सुआसिनि।निज छबि निदरहिं मदन बिलासनि।।
सकल सुमंगल सजें आरती।गावहिं जनु बहु बेष भारती।।
भूपति भवन कोलाहलु होई।जाइ न बरनि समउ सुखु सोई।।
कौसल्यादि राम महतारीं।प्रेम बिबस तन दसा बिसारीं।।
bhūpa bhavana tehi avasara sohā |racanā dekhi madana manu mohā ||
maṁgala saguna manoharatāī |ridhi sidhi sukha saṁpadā suhāī ||
janu uchāha saba sahaja suhāe |tanu dhari dhari dasaratha dasaratha gṛhã chāe ||
dekhana hetu rāma baidehī |kahahu lālasā hohi na kehī ||
jutha jūtha mili calīṁ suāsini |nija chabi nidarahiṁ madana bilāsani ||
sakala sumaṁgala sajeṁ āratī |gāvahiṁ janu bahu beṣa bhāratī ||
bhūpati bhavana kolāhalu hoī |jāi na barani samau sukhu soī ||
kausalyādi rāma mahatārīṁ |prema bibasa tana dasā bisārīṁ ||
तस्मिन् काले राज्ञः प्रासादः शोभया द्यौति, तस्यालंकारं दृष्ट्वा च कामदेवस्य मनः मोहितम् अभवत्। मंगलानि शुभचिह्नानि, मनोहरं सौन्दर्यं, ऋद्धिः, सिद्धिः, सुखं, संपत्तिः च सर्वाः तत्र सुभद्राः आसन्। यथा सर्वे उत्सवानन्दाः स्वभावतः सुन्दराः शरीरं धृत्वा दशरथस्य गृहे समाविष्टाः। रामं वैदेहीं च द्रष्टुं कस्य न लालसा स्यात्, वद। सुमंगल्याः स्त्रियः समूहैः समूहैः मिलित्वा चलिताः, स्वसौन्दर्येण कामदेवस्य भार्यां निर्वर्णां कुर्वन्त्यः। सर्वमंगलवस्तुभिः आरतीदीपैः च सजिताः, ताः गायन्ति स्म यथा सरस्वती बहूनि रूपाणि धृतवती। राज्ञः प्रासादे कोलाहलः आसीत्, तस्य कालस्य सुखं च वर्णयितुं न शक्यते। कौशल्याद्याः रामस्य मातरः प्रेमवशं गत्वा स्वशरीरस्य दशां विस्मृतवत्यः।
दोहा 345
दिए दान बिप्रन्ह बिपुल पूजि गनेस पुरारी।प्रमुदित परम दरिद्र जनु पाइ पदारथ चारि।।345।।
die dāna bipranha bipula pūji ganesa purārī |pramudita parama daridra janu pāi padāratha cāri ||345||
ब्राह्मणेभ्यः प्रभूतं दानं दत्त्वा गणेशं पुरारिं च पूजयित्वा ताः राज्ञ्यः परमप्रमुदिताः अभवन्, यथा कश्चित् परमदरिद्रः पुरुषः चत्वारः पदार्थान् प्राप्य प्रमुद्येत।
चौपाई 346.1-4
मोद प्रमोद बिबस सब माता।चलहिं न चरन सिथिल भए गाता।।
राम दरस हित अति अनुरागीं।परिछनि साजु सजन सब लागीं।।
बिबिध बिधान बाजने बाजे।मंगल मुदित सुमित्राँ साजे।।
हरद दूब दधि पल्लव फूला।पान पूगफल मंगल मूला।।
अच्छत अंकुर लोचन लाजा।मंजुल मंजरि तुलसि बिराजा।।
छुहे पुरट घट सहज सुहाए।मदन सकुन जनु नीड़ बनाए।।
सगुन सुंगध न जाहिं बखानी।मंगल सकल सजहिं सब रानी।।
रचीं आरतीं बहुत बिधाना।मुदित करहिं कल मंगल गाना।।
moda pramoda bibasa saba mātā |calahiṁ na carana sithila bhae gātā ||
rāma darasa hita ati anurāgīṁ |parichani sāju sajana saba lāgīṁ ||
bibidha bidhāna bājane bāje |maṁgala mudita sumitrā̃ sāje ||
harada dūba dadhi pallava phūlā |pāna pūgaphala maṁgala mūlā ||
acchata aṁkura locana lājā |maṁjula maṁjari tulasi birājā ||
chuhe puraṭa ghaṭa sahaja suhāe |madana sakuna janu nīṛa banāe ||
saguna suṁgadha na jāhiṁ bakhānī |maṁgala sakala sajahiṁ saba rānī ||
racīṁ āratīṁ bahuta bidhānā |mudita karahiṁ kala maṁgala gānā ||
सर्वाः मातरः हर्षप्रमोदाभिभूताः; तासां पादौ न चलतः, गात्राणि च शिथिलानि जातानि। रामदर्शनार्थमत्यन्तानुरागिण्यः सर्वाः स्वागतसामग्र्याः सज्जीकरणमारभन्त। विविधविधानानि वाद्यानि वादितानि; सुमित्रा च मुदिता मङ्गलद्रव्याणि सज्जीकृतवती। हरिद्रा, दूर्वाघासः, दधि, पल्लवानि, पुष्पाणि, ताम्बूलपर्णानि, पुगफलानि, मङ्गलमूलानि च आसन्। अक्षताः, अङ्कुराः, गोरोचनं, लाजाः च; तेषु मञ्जुलाः तुलसीमञ्जर्यः विराजन्ते स्म। सुवर्णघटाः रङ्गलेपेन सुशोभिताः स्वाभाविकसौन्दर्ययुक्ताः आसन्, यथा कामदेवस्य पक्षिणः तेषु नीडं निर्मितवन्तः। शकुनाः सुगन्धाश्च न वर्णयितुं शक्यन्ते; सर्वाः राज्ञ्यः सकलमङ्गलद्रव्याणि सज्जीकृतवत्यः। ताः बहुविधानैरारतिकं रचितवत्यः; मुदिताः च मधुरमङ्गलगीतानि गायन्ति स्म।
दोहा 346
कनक थार भरि मंगलन्हि कमल करन्हि लिएँ मात।चलीं मुदित परिछनि करन पुलक पल्लवित गात।।346।।
kanaka thāra bhari maṁgalanhi kamala karanhi liẽ māta |calīṁ mudita parichani karana pulaka pallavita gāta ||346||
सुवर्णभाजनेषु मङ्गलद्रव्याणि पूरयित्वा मातृभिः स्वकरकमलेषु गृहीत्वा च आनन्देन प्रीतिमन्तः स्वागतकर्म कर्तुं प्रस्थिताः, तेषां च गात्राणि हर्षेण पुलकितपल्लवितानि द्रुमाणामिव नवपल्लवोद्गमात्।
चौपाई 347.1-4
धूप धूम नभु मेचक भयऊ।सावन घन घमंडु जनु ठयऊ।।
सुरतरु सुमन माल सुर बरषहिं।मनहुँ बलाक अवलि मनु करषहिं।।
मंजुल मनिमय बंदनिवारे।मनहुँ पाकरिपु चाप सँवारे।।
प्रगटहिं दुरहिं अटन्ह पर भामिनि।चारु चपल जनु दमकहिं दामिनि।।
दुंदुभि धुनि घन गरजनि घोरा।जाचक चातक दादुर मोरा।।
सुर सुगन्ध सुचि बरषहिं बारी।सुखी सकल ससि पुर नर नारी।।
समउ जानी गुर आयसु दीन्हा।पुर प्रबेसु रघुकुलमनि कीन्हा।।
सुमिरि संभु गिरजा गनराजा।मुदित महीपति सहित समाजा।।
dhūpa dhūma nabhu mecaka bhayaū |sāvana ghana ghamaṁḍu janu ṭhayaū ||
surataru sumana māla sura baraṣahiṁ |manahũ balāka avali manu karaṣahiṁ ||
maṁjula manimaya baṁdanivāre |manahũ pākaripu cāpa sãvāre ||
pragaṭahiṁ durahiṁ aṭanha para bhāmini |cāru capala janu damakahiṁ dāmini ||
duṁdubhi dhuni ghana garajani ghorā |jācaka cātaka dādura morā ||
sura sugandha suci baraṣahiṁ bārī |sukhī sakala sasi pura nara nārī ||
samau jānī gura āyasu dīnhā |pura prabesu raghukulamani kīnhā ||
sumiri saṁbhu girajā ganarājā |mudita mahīpati sahita samājā ||
धूपस्य धूमेन नभः श्यावमभवत्, यथा श्रावणमासस्य घना घर्मिणः जलदाः संस्थिताः स्युः। देवाः स्वर्गवृक्षेभ्यः पुष्पमालाः वर्षयन्ति स्म, यथा बकपङ्क्तयः हृदयं मोहयन्ति। द्वारेषु मणिमयाः सुन्दराः तोरणाः आसन्, यथा शक्रस्य धनुः सज्जीकृतमिव। छद्मसु स्थिताः सुन्दर्यः स्त्रियः प्रकटिताः अप्रकटिताश्चाभवन्, यथा चारु चपला विद्युदिव दीप्यते। दुन्दुभीनां शब्दः जलदानां घोरगर्जनमिवासीत्, याचकाश्च चातका दादुरा मोराश्चेव। सुगन्धितः पवित्रो वर्षाः पपात, नगरस्य च सर्वे पुरुषाः स्त्रियाश्च सुखिनः सस्यमिवाभवन्। कालं ज्ञात्वा गुरुः आज्ञां दत्तवान्, रघुकुलमणिश्च नगरे प्रविष्टः। शम्भुं गिरिजां गणराजं च स्मृत्वा राजा हर्षितः समाजेन सह प्रविष्टः।
दोहा 347
होहिं सगुन बरषहिं सुमन सुर दुंदुभीं बजाइ।बिबुध बधू नाचहिं मुदित मंजुल मंगल गाइ।।347।।
hohiṁ saguna baraṣahiṁ sumana sura duṁdubhīṁ bajāi |bibudha badhū nācahiṁ mudita maṁjula maṁgala gāi ||347||
शुभानि शकुनानि जातानि, देवाः सुमनांसि अवर्षयन् दुन्दुभीः च अवादयन्। विविधानां देवानां पत्न्यः हृष्टाः सन्तः नृत्यन्ति स्म, मधुराणि मङ्गलगीतानि च गायन्ति स्म।
चौपाई 348.1-4
मागध सूत बंदि नट नागर।गावहिं जसु तिहु लोक उजागर।।
जय धुनि बिमल बेद बर बानी।दस दिसि सुनिअ सुमंगल सानी।।
बिपुल बाजने बाजन लागे।नभ सुर नगर लोग अनुरागे।।
बने बराती बरनि न जाहीं।महा मुदित मन सुख न समाहीं।।
पुरबासिन्ह तब राय जोहारे।देखत रामहि भए सुखारे।।
करहिं निछावरि मनिगन चीरा।बारि बिलोचन पुलक सरीरा।।
आरति करहिं मुदित पुर नारी।हरषहिं निरखि कुँअर बर चारी।।
सिबिका सुभग ओहार उघारी।देखि दुलहिनिन्ह होहिं सुखारी।।
māgadha sūta baṁdi naṭa nāgara |gāvahiṁ jasu tihu loka ujāgara ||
jaya dhuni bimala beda bara bānī |dasa disi sunia sumaṁgala sānī ||
bipula bājane bājana lāge |nabha sura nagara loga anurāge ||
bane barātī barani na jāhīṁ |mahā mudita mana sukha na samāhīṁ ||
purabāsinha taba rāya johāre |dekhata rāmahi bhae sukhāre ||
karahiṁ nichāvari manigana cīrā |bāri bilocana pulaka sarīrā ||
ārati karahiṁ mudita pura nārī |haraṣahiṁ nirakhi kũara bara cārī ||
sibikā subhaga ohāra ughārī |dekhi dulahininha hohiṁ sukhārī ||
मागधाः सूताः बन्दिनः नटाः नागराः च तस्य यशः अगायन्, यत् त्रिषु लोकेषु उज्ज्वलम् आसीत्। जयघोषस्य ध्वनिः वेदानां निर्मलाः उत्तमाः वाण्यः च, ये मङ्गलमय्यः आसन्, दशसु दिक्षु श्रूयन्ते स्म। बहुविधानि वाद्यानि वादनम् आरभन्त, नभसि देवाः नगरजनाः च अनुरागेण अभिपूरिताः अभवन्। वरातीनां वैभवं वर्णयितुं न शक्यते; ते मनसा अतीव प्रहृष्टाः आसन्, तेषां सुखं न अवसीदत। तदा पुरवासिनः राजानं प्रणामम् अकुर्वन्, रामं दृष्ट्वा च प्रीतिमन्तः अभवन्। ते मणीनां वस्त्राणां च वृष्टिम् अकुर्वन्, नयनेषु जलम् आसीत्, शरीरे च पुलकाङ्कुराः आसन्। पुरस्य स्त्रियः प्रहृष्टाः आरतिम् अकुर्वन्, चतुर्भिः उत्तमैः कुमारैः सह दृष्ट्वा च हर्षिताः अभवन्। सुन्दराणां शिबिकानां आच्छादनम् उद्घाट्य, वधूः दृष्ट्वा ताः अतिप्रीताः अभवन्।
दोहा 348
एहि बिधि सबही देत सुखु आए राजदुआर।मुदित मातु परुछनि करहिं बधुन्ह समेत कुमार।।348।।
ehi bidhi sabahī deta sukhu āe rājaduāra |mudita mātu paruchani karahiṁ badhunha sameta kumāra ||348||
एवं सर्वेभ्यः सुखं दत्त्वा राजकुमाराः राजद्वारम् आगताः। तत्र हर्षिताः मातरः वधूभिः सहित कुमाराणां कृते परिछन् स्वागतविधिम् अकुर्वन्।
चौपाई 349.1-4
करहिं आरती बारहिं बारा।प्रेमु प्रमोदु कहै को पारा।।
भूषन मनि पट नाना जाती।करही निछावरि अगनित भाँती।।
बधुन्ह समेत देखि सुत चारी।परमानंद मगन महतारी।।
पुनि पुनि सीय राम छबि देखी।मुदित सफल जग जीवन लेखी।।
सखीं सीय मुख पुनि पुनि चाही।गान करहिं निज सुकृत सराही।।
बरषहिं सुमन छनहिं छन देवा।नाचहिं गावहिं लावहिं सेवा।।
देखि मनोहर चारिउ जोरीं।सारद उपमा सकल ढँढोरीं।।
देत न बनहिं निपट लघु लागी।एकटक रहीं रूप अनुरागीं।।
karahiṁ āratī bārahiṁ bārā |premu pramodu kahai ko pārā ||
bhūṣana mani paṭa nānā jātī |karahī nichāvari aganita bhā̃tī ||
badhunha sameta dekhi suta cārī |paramānaṁda magana mahatārī ||
puni puni sīya rāma chabi dekhī |mudita saphala jaga jīvana lekhī ||
sakhīṁ sīya mukha puni puni cāhī |gāna karahiṁ nija sukṛta sarāhī ||
baraṣahiṁ sumana chanahiṁ chana devā |nācahiṁ gāvahiṁ lāvahiṁ sevā ||
dekhi manohara cāriu jorīṁ |sārada upamā sakala ḍhãḍhorīṁ ||
deta na banahiṁ nipaṭa laghu lāgī |ekaṭaka rahīṁ rūpa anurāgīṁ ||
मातरः पुनः पुनः आरात्रिकं कुर्वन्ति, तासां प्रेम प्रमोदौ कः वक्तुं शक्नोति। ताः अनेकविधानि भूषणाणि मणीन् वस्त्राणि च असंख्यप्रकारेण निवेद्यरूपेण अर्पयन्ति। चतुःपुत्रान् वधूभिः सहितान् दृष्ट्वा मातरः परमानन्दे मग्नाः अभवन्। पुनः पुनः सीतायाः रामस्य च शोभां दृष्ट्वा ताः प्रमुदिताः स्वस्य जगति जीवनं सफलं मेनिरे। सख्यः पुनः पुनः सीतायाः मुखं अपश्यन्, गायन्तः स्वकीयस्य सुकृतस्य स्तुतिं चक्रुः। देवाः प्रतिक्षणं पुष्पाणि अवर्षयन्, ते नृत्यन्ति गायन्ति सेवां च प्रयच्छन्ति। चतुरः मनोहरान् युगलान् दृष्ट्वा सारदा सर्वाः उपमाः अन्विषन्ति। दातुं न किमपि शक्यम् अभवत्, सर्वाः अत्यल्पाः इति प्रतिभासमानाः, तस्मात् सा एकदृष्टिः रूपानुरागिणी तस्थौ।
दोहा 349
निगम नीति कुल रीति करि अरघ पाँवड़े देत।बधुन्ह सहित सुत परिछि सब चलीं लवाइ निकेत।।349।।
nigama nīti kula rīti kari aragha pā̃vaṛe deta |badhunha sahita suta parichi saba calīṁ lavāi niketa ||349||
वेदविधिं नीतिं कुलरीतिं च आचर्य अर्घ्यं दत्त्वा पादन्यासाय वस्त्राणि प्रसार्य, सर्वाः मातरः स्वपुत्रान् वधूभिः सह दीपपरिक्रमेण अभिनन्द्य भवने प्रवेशितवत्यः।
Inside Prakarana 35
Bhakti highlights
1) विनय ही भक्ति का प्रथम द्वार: जनक का झुकना साधक को ‘अहं-त्याग’ और ‘सम्बन्ध-स्थापन’ सिखाता है। 2) लोकाचार का आध्यात्मिकीकरण: आरती, परिछन, सजावट, दान—ये कर्म ‘राम-सान्निध्य’ में साधना बनते हैं; समाज का उत्सव ‘सत्संग’ का विस्तार है। 3) दान का भक्ति-स्वरूप: वैभव-प्रदर्शन नहीं, करुणा और अनासक्ति का यज्ञ—जिससे चित्त शुद्ध होता है। 4) गुरु/मुनि-समाज का सम्मान: धर्म-मार्ग की पुष्टि; भक्ति को मर्यादा और शास्त्र-सम्मति का आधार मिलता है। 5) सगुण में निरगुण की पूर्णता: निरगुण की दुर्गमता का संकेत देकर बताया कि वही ब्रह्म राम-रूप में सहज-रसात्मक होकर ‘नयन-फल’ बनता है—दर्शन ही परम लाभ।
Compositional abstract
इस खंड-खंडित अंश (दोहा 340–349 के आसपास) में रस-प्रधानता ‘श्रृंगार’ और ‘हर्ष’ की है, पर उसका आधार ‘भक्ति-रस’ है। जनक का विनय, दशरथ का स्नेह, मुनि-मंडली को प्रणाम, और अवध-नगर का मंगल-सज्जा—ये सब बाह्य उत्सव नहीं, ‘अन्तःकरण-शुद्धि’ का नाट्य-विधान हैं। तुलसीदास लोक-रीति (आरती, परिछन, दान, सजावट) को धर्म-रचना बनाते हैं: समाज की सामूहिक प्रसन्नता ‘सत्संग’ का विस्तार है, जहाँ राम-दर्शन ‘नयन-फल’ और ‘समस्त सुख-मूल’ घोषित होता है। निरगुण ब्रह्म की दुर्गम महिमा (नेति-नेति) को भी इसी प्रसंग में रखा गया है, ताकि साधक समझे कि सगुण-रूप की मधुरता निरगुण की ही परिपूर्ण अभिव्यक्ति है। इस प्रकार बालकाण्ड का यह सोपान ‘प्रेम-विनय’ को साधना बना कर अगले चरणों हेतु चित्त को कोमल, नम्र और एकाग्र करता है।
The emotional arc
आरम्भ में ‘विनय-रस’ का उदय: जनक का नम्र निवेदन और ‘महाजन फेरे’ (समाज/श्रेष्ठजनों की सम्मति) से मर्यादा-स्थापन। फिर ‘हर्ष-उत्सव’ का विस्तार: सादर आमंत्रण, मांगलिक पुकार, दान-उदारता (भूषण, बसन, बाजि, गज) से सामूहिक आनंद। मध्य में ‘श्रृंगार’ (विवाह-प्रसंग की कोमल मधुरता) और ‘भक्ति-रस’ का अंतःप्रवाह: लोकाचार (आरती, परिछन, सजावट) राम-सान्निध्य का साधन बनता है। अंत की ओर ‘अद्भुत-शान्त’ का स्पर्श: निरगुण की दुर्गमता का संकेत देकर यह बोध कि वही तत्त्व सगुण-लीला में सहज, सुलभ और रसपूर्ण होकर प्रकट है—उत्सव के भीतर वैराग्य-शान्ति की परत।
The dialogue
- याज्ञवल्क्यभरद्वाज · प्रयाग-घाट (याज्ञवल्क्य–भरद्वाज संवाद): ‘विवेक-आधारित’ कथा-प्रवेश, जहाँ लीला का अर्थ तत्त्व-चिन्तन सहित खुलता है।
Frequently Asked Questions
परम्परा में इसे ‘राम-दर्शन-मंगल’ का पाठ माना जाता है: नगर-प्रवेश, आरती-परिछन और जनक-विनय के श्रवण/पाठ से गृहस्थ-धर्म में मंगल, दाम्पत्य-सौख्य, कुल-कीर्ति और ‘दर्शन-भक्ति’ की वृद्धि होती है; विशेषतः ‘नयन-फल’ (सत्संग में राम-रूप का भाव-दर्शन) को समस्त सुख-मूल कहा गया है।
सामान्यतः मंगल-समारोह/विवाह-प्रसंग में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सीताराम’ नाम-संपुट प्रचलित है; आरती/परिछन के साथ ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ भी कई परम्पराओं में जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 35 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
